장음표시 사용
391쪽
pocrates audit . Idem elegantiae studium observatur in multis saeculi decimi sexti Doctoribus, ut Melchiore Cano, Benedicto Hrerio, Petro Fonseca, & Hermolao Barbaro praecipue nominando, utpote qui saepissime, & vehementer inveetus suit 1 contra barbariem doetorum sui temporis. . 69. I Objicitur a Io. Pico Mirandulae Domino in sua ad Hermolaum Barbarum epistola pro defensione indultae dictionis indisciplinis tradendis, quam tamen concludit profitens se illam scripsitIe eo animo, quo Glauco apud Platonem laudavit injustitiam, ut occasionem traderet Socrati proponendi nova contra illam argumenta . Veritates , quae in Philosophia Mathesi Iuri, Seientia, aliisque disciplinis docentur, si proponantur Ornatae, evadunt dubiae; Potest enim quis jam timere, ne vis, qua in-'tellectus sentit se trahi ad illarum assensam, nascatur potius ab artificioso modo, quo exponuntur, quam a cognito ipsarum lumine : ergo Resp. nrgo ans, ct probamem, cujus falsitatem nemo non vi. det, qui Dialecticam novit . quae instruens mentem de modiet sciendi, longe illam removet ab omni periculo non distinguendi verum a falso aut verosimili. 4 o. II. Objicitur. Sacra Scriptura proponens veritates praecaeteris sublimes, & scitu maxime utiles ac necessarias, quibus late Gentes aequieverunt, usa est sermone simplici & ineompto :ergo ad insinuandas, & persuadendas veritates opus non est oris
Resp. cum Pallavicino ca) nego ans. saerae enim Scripturae libri alii historias, alii documenta ad mores informandos contianent . Primi habent nitorem proprium historiae, qui postulat expeditam rerum narrationem per verba omnium aptissima, qualia sint in lingoa, in qua primitus scripti fuerunt: Seeundi autem, ut Psalmi, Cautica , Prophetae, & Apostolorum epistolae, pleni praeterea sunt verborum sententiarumque luminibus, & ornamentis , ut alii Poetae, alii Oratores, omnes Divini videantur. Inter plurimos, qui sic sentiunt, sunt SS. Augustinus, & Io. Chry
392쪽
Chrysostomus. Primus movens quaestionem de Avelaribus Bibliorum , an I Sapientes tantummodo, an eriam eloquentes nuncupandi Ant, respondet, hac quastio apud meipsum facillime solvitur ;Nam ubi eos intelligo non solum nihil sapientius, merum etiam nihil eloquentius mihi videri potes: Secundus autem mentionem faciens de Lycaoniis , qui crediderunt sa) Barnabam Diem , Paulum vero Mercurium, observat 3 ex miraculis quidem factum fuisse, ut Dii haberentur, at ex admirabili Pauli eloquentia, ut Mere
4 1. IlI. Objicitur. Licitum est vulgaribus, & indoctis hominibus componentibus respublicas statuere ex arbitrio voces, de vocum significationes, & complexiones: ergo multo magis licitum esse debet philosophis constituere modum loquendi sibi proprium. Resp. nego imprimis si positum antee. quod vulgares, & im docti constituant linguas, quae sunt in usu apud cultas gente . Academiae enim , quae apud illas solent esse comparatae ex sapientioribus, & destinatae ad persectionem linguae palam faciunt lapa positi seisitatem . Deinde hoc dissimulato , nego ipsum ans, si co tendat arbitrium vulgi extendere ad commutandas voces, & leges circa illarum usum semel stabilitas, & receptas. Furor in hoc haberetur linguarum fini directe oppositus, qui ad idearum communicationem tendebat non solum inter praesentes cum praesentia bus , sed etiam cum majoribus & nepotibus, cujus loco admissa hae licentia sequitur jam horribilis confusio, quae commercium perturbat inter praesentes, & omnino tollit inter eos, qui sua nobis monumenta scripta reliquerunt, quae jam ad aenigmata tramseum . Propter quam causam monuit jam Pallavicinus pertunere ad publicum bonum , ut caveant cives a quibusvis suae linguae alterationibus, ne paulatim crescentibus subeant suae negligentiae poenam similem illi, quam aedificatores turris Babelicaenicurrerunt. Sed toto etiam antecedenti omisso, dis. e sis. LLcitum est philosophis condere modum loquendi sibi proprium in aliquibuε vocibus, quae sibi solis occurru nt, conc. conseqm: in toto
393쪽
sermonis eontextu , qui aperte negligat receptas linguae, qua utu tur leges , & nova pro usitatis condat ad arbitrium vocabula, nego conseqm, quia philosophi sunt pars quaedam reipublicae, e que numero minima: Ius autem condendi linguas est jus multitudinis , non privatorum , aut paucorum . Quare injuriam re,
publicae faciunt, qui sibi illud arrogent, & dignam proinde hac
culpa poenam labibunt, scilicet. ut secum dumtaxat, vel cum paucis sibi similibus loquantur. Contentos igitur oportet esse P hilosophos facultate utendi particularibus quibusdam vocibus, quae sunt quodammodo propriae ipsorum artis & scientiae , & plerumque usitatae ad compendium . & perspicuitatem eloquutionis,
quam soli quidam immoderati, & propter hoc ipsum neglecti critici legitimam negabunt esse, ut Carpouius i observavit, praesertim cum Tullius ipse tam religiosus in usu singularum Vincum dixerit jam , ca Dialecticorum verba nulla sunt publica , suis utuntur, o id quidem commune omnium fere es artium . Quod nilus exposuit, & comprobavit sub initium libri tertii de Finibus. a. Addo non solum licitum esse in quavis disciplina , adhibere voces aliquas ipsi proprias, sed etiam necessarium novas aliquando excudere pro novis, quae in illis fiant, inventis . Quiabus semel definitis, si opus est, libere dei neem sine ullius justae
reprehensionis metu utendum , ut passim videmus contingere intractatibus Geometricis, Analyticis, Physicis, cujusvis demum scientiae & artis, quae diligenter excolatur. Quin immo sapientiorum irrisiones incurreret, qui Erasmum Roterodamum , aliosque imitaretur , quos cum Mureto 3 reprehendit tum citato lo- eo , tum alibi Pallavicinus, qui praeteritis saeculis nequid non latinum dicerent , suamet nomina sequuti aliquam elimologiam in alia commutarunt sin minus latina , saltem graeca e & ipsa etiam Christianae Religionis Sacramenta , & ritus per sermulas express runt, vel potius profanarunt, quibus Ethnici superstitiosas suas caerimonias significabant . Quare ) pie intelligentes impia Fonobant, dam Vestales pro Sanctimonialibus dicebant, ct litare Diis ma nibus ponebant , ut sacrificare pro drfunctis explicarent et atque alia ejus p modi sexcenta. ΑR I Car. de Perseming. q. 123. Pall. Vindic. cap. 22.
394쪽
ARTICU Lus II. De reliquis propostionis partibus . 3. QEcunda pars, quae rejicit sermonem scatentem conceptiso verbis seriptorum diversarum linguarum , suadetur I. quia plus nimio pauci illam intelligent , cum etiam inter doctos non sint multi, qui calleant diversas linguas. II. Quia ex tanta cujusvis temporis, & regionis aut horum multitudine, aliqui solum hane scribendi rationem diversis linguis intertextam , Graecis
praesertim & Hebraicis adamarant, tamquam eruditionis argu mentum : ceteri peregrinis verbis tamqciam Cale aliquando usi sunt, sed integros contextus si Brte opportunum duxerunt referre, transtulerunt in linguam , quam adhibebant, numerantes contrarium
usum inter maxima sermonis vitia, utpote illius institutioni di. recte oppositum, & inter falsa judicia illud, quod eruditionem definiat esse non solum cognitionem de iis . quae alii scripserunt, sed de ipsa conjunctim lingua, in qua scripserunt, ita ut ineruditus dici debeat, qui alterutrum dumtaxat noverit.. 4 4. Tertia pars, quae rejicit hyperbolas . & quasdam figuras proprias Oratorum , qui aflectus concitare debent, suadetur . quia philosophi munus praecipuum est, proponere Veritates claritate, quam potest maxima, nee dissert in hoc ab historieo, nisi in eo , quod hic proponit veritatem facti, ille ut ita dicam iuris, seu alterius generis: Atqui huic muneri ossicit sermo tum hyperbolicus, tum concitans affectus , per figuras oratoribus proprias rogo. Confirmatur ex Tullio, qui probat, quod si mollis sit
oratio philosopborum is umbraiilis, nec sententiis nec verbii instructa popularibus, nec juticia numeris , sed soluta liberius : nihil iratum habeat , nihil inυidum , nihil atrox , nihil mirabile , nihil afutum . 47s. Quarta pars , quae postulat sermonem non vulgarem in tradendis disciplinis gravioribus, dum declaratur, suadetur. Sermo igitur non vulgaris cum sit sermo aliquo modo ornatus qui enim esset vel erroriuus inquinatus contra Ieges grammaticae, vel verbis non aptis constans, hunc barbarum dicimus observare oportet diversa ornamenti genera , quae sermo luscipiat, ut statuamus, quia
395쪽
quibus Doctor hujusmodi facultatu m uti debeat, & a quibus abstinere . Unum ornamenti genus est periphrasis, quando scilicet studiose pluribus verbis dicitur, quod remoto studio paucioribus dictum fuisset. Hoc viderint qui docent , an in quibusdam saltem disciplinae partibus. aeque gratum esse possit, ac plerumque grata est brevitas, quia qui ad illos audiendos accurrunt, sunt quasi famelici hospites, quibus molestum est lente dapes apponi,
ut detur locus observandi elegantiam , & varietatem apparatus , vel aestimandi peritiam cantorum, & harmoniam sonorum . ALterum ornamentum est metathesis, quando scilicet invertitur verborum ordo , quem regulae grammaticalta exposcerent . Huius
usum prudentia doctoris determinabit ad eos limites, qui claria tali , quae est primarii sui instituti, non ossiciat . Tertium ornamentum est usus verborum nobilium , allegoriae, & frequentis metaphorae a rebus illustrioribus desumptae . Hoc philosophus agens de abstrusioribus cognitionibus respuet, quia periculum esset, ne dissiciliorem redderet intelligentiam veritatis, eamque hac via
non tam ornaret, quam occultaret. Hac de causa factum credo,
ut Heraclitus, Tullio si & vitruvio ca) referentibus, σκοτεινος hoc est tenebrosus appellaretur; Nam postquam Lucretius de illo
clarus ob obscuram linguam magis inter in es, subjungit, Omnia enim solidi magis admiraπ:ur, amantquσInversis qua sub verbis latitantia cernunt . Quartum possium est in modo dicendi, qui humaniorum literarum culturam sapiat. Hoc elucet in verborum proprietate, apta collocatione , & artificiosa ubi opus est eorumdem repetitione , in synon imis opportune positis ad satietatem fugiendam, in usu ta dein figurarum . sve sint erborum, sive sententiarum , quae t tam doctrinae claritatem relinquentes, eidem alacritatem quamdam superaddant. Hoc enim vero ornamentum requiri a quoVis doctore suadetur , quia si adsit, auditur aut 'legitur a multo pluribus, quam si desit . Tune enim indocti reeusabunt duplex fastidium tolerare , alterum doctrinae per se non obviae, alterum aridae& i
396쪽
& ineuitae dictionis: Docti autem repetent illud Tullii. i mandare quemquam literis cogitationes suas, qui eas nee di ponere , nee itilustrare poclis, nec delectatione aliqua allicere lecta rem, hominia es imremperanter abutentis otio ct turris. Itaque suos libros ipsi legunt eum Dis, nec qui quam attingit praeter eos, qui eamdem licentiam scribredi
sibi permitti volari. Vitruvius, qui pastim ab eruditis de tenui. &plebeja dictione accusatur, confirmat hujus ornamenti necessit tem. Proprietati praecipue verborum studeat Doctor, quae sola secum trahit eximias sermonis dotes,.claritatem brevitatem &splendorem : claritatem quidem & brevitatem, quia verba propria sunt quasi totidem nomina appellativa , quae statim totius rei clarissimam ideam excitant: splendorem autem quia unum ver bum se solo significans , quod alterum genericum non secit, nisi conjunctum cum aliis ipsum determinantibus, est quasi nummus, qui eo nobiliorem materiam demonstrat, quo major assium copia illi a qui valeat .
4 6. Quando quis in docendo adhibeat latinani linguam, .non peccabit contra verborum proprietatem , immiscens cum
verbis authorum aurei saeculi illa sequioris aevi, praesertim si loquatur de rebus, de quibus non habentur verba propria apud primos, vel quia de iis non egerunt, vel quia non extant omnia eorum scripta, & utens phrasidus , quae sunt plurium verborum complexio, ignotis sortasse Augusti aetate; Lingua enim Latina viva fuit etiam sub multis deinceps Imperatoribus, nec tunc caruit seriptoribus ingenio, & studio praeclaris, qui alias excuderunt soris mulas , quae aia. ubertatem, non ad corruptionem linguae dieendae sunt pertinere . iis qui opponerent, ex hac permixtione nasci seris monem, qualis numquam auditus fuit , dc qui risum vel contemptum excitaret in veris: Latinis, si reviviscerent, respondetur linguae Latinae nomine nune venire illam , quam addiscimus exauctoribus, qui ea nondum mortua scripserant, eamque adhibere nos apud eos, qui eamdem nobiscum notionem habent: non illam. quam homines unius determinatae aetatis loquebantur, quos
non alloquimur, nec pro illis seribimus. Vet. In figuris, quae etiam in philosophicis scriptis requirumtur , non sunt omittendae tenues , ut ita dicam, & modesta meis
397쪽
taphorae, quae cum in usa jam communi versentur , vix figurae nomen retinent. Itaque malumus etiam a docentibus audire cum Plauto, quo evadat nescio, quam nescio in quem finem loquatur raut eum Terentio, Veritas odium parie, quam veritas est causa odiit aut cum Tullio, Amputata circunici que inanitate omui ct errore, quam absque omni inanitate & errore. Cum ornato hoc sermo
ne , de quo loquimur , optime componuntur Syllogismi , qui quando rite sint expoliti iuxta leges Dialecticae , semper delectant; Si enim placent repetitiones aliquorum verborum Opportune ad hibitae in sermone familiari, & etiam in oratorio & poetico, quia sicuti sensibus, ita etiam menti grata accidit major objectorum impressio, quanto magis plaeeat necesse est ea repetitio, quae vel novam cognitionem producit, vel eam , quae minus clara est, mirifice illustrat, sicuti accidit in Syllogismo . His proinde philos phus locum dabit, ubi veritatem brevi suadere intendit. Cum
eodem componuntur etiam quaevis formulae iterum atque iterum Propositae, quas usus quidam non arbitrarius , sed optimis rationibus i nductus , & confirmatus stabilivit. Hoc pacto gratum est audire Geometram concludentem suas demonstrationes per illa verba, quod erat demonstrandum , si agat de theorematis: aut quod erat inveniendum seu faciendum , si de problematis . Itidem quod Doctor eonfutet adversarios singillatim proponens illorum rationes modo , qui esticacior & brevior est, per syllogismos , quibus quasi viam aperiat per verbum objicitur, non solum non est ingratum legentibus, sed multo gratias quovis alio modo apud eos, qui addiscendum ea solum , quae ad proposimm pertinent , aures & oculos adhibent. Novi equidem non deesse, qui minus id adprobant e Sed cum horum' ratio sit , quia hoc sapit usum Scholasticoram . quo nomine per illos veniunt Doctores anteactaeaxatis, qui magna ex parte barbaro loquuti sunt, non est ratio, quae attendatur a sapientioribus, qui volunt vitandam quidem majorum licentiam condendi ignotam Latinitatem, laudandam tamen imitandamque eorumdem rationem docendi per syllogistieas objectiones & responsiones , utpote quae est omnium clarissima& emeaeissima . Hane nuper sequutus est Paras in suis Elementit Metaph era Gallice editis, tantoque cum plausu acceptis , ut D pius jam diversis in locis fuerint recusa . - 47 . o L
398쪽
4 3. Obiicitur. Quaevis veritas ad quamvis scientiam pertinens ipsa per se pulchra est, dc non solum non indiget ornameniatis, ut mentem ad se alliciat, quin potius ea recusat tamquam eos , qui ipsi ossiciant, aut velum, quod eam occultar: erso Philosophi loquutio opus non est, sit ullo modo ornata Resp. dis. ans. Atque ea dici possunt de veritate , prout a prehenditur a mente , conc. ans, prout proponitur, ut alii ipsam apprehendant, nego aηs, ct conseqm . Hac distinctione nihil aequius aut verius . Nam diversus est philosophus cognoscens veritatem ab illo, qui eam docet. Primus jam est in conspectu veritatis, quam contemplatur: at secundus est quasi pronubus, qui alios ad eam adamandam , invitat. Quae autem erit amotio, si incondita
verba sunt invitatio λ Qui alios docent, similis est , inquit Pali vicinus cx ei, qui offert sitienti liquorem . Nonne dementia est, cum possit exhiberi in aureo & mundo vase, illum offerre:in se dido & foetenti, quod solo visu moveat stomachum 8 Quod si doctrina sit prima specie aspera & dissicilis. eujusmodi est quaevis
scientia paulo abstrusior, tanta opus est sollicitudine de expolita loquutione, ut etiams ea appareat, non vertatur vitio, quia in philosopho non conjungitur sicut in oratore cum suspicione fraudulentiae , sed potius laudi, quia elegantia dicendi fidem videtur facere de excellentia doctrinae in docentis... h . a snt1 3bbi 2 ii aD ccci Dura mes vio
399쪽
)Rouet supra q. a-) in me receperam salmi rum, dico de quibusdam instrumeritis, γὰultimoriam temporam mi praecia Assimae iri ventiones, quibus Philosophiae imperium quam maxime est amplificatum . Ac primo occurarant instrumenta, quae ad ideas pertinent a vira dependentes . De his multi scripserunt eitati a Philippo Bonannio cr)f, quibus addidebent Laurentias Selva celebris artisex venetus o eorum misitramentorum, author opusculi ta , quod ire 'argumentum amoris. & grati animi tin Dominicum Selvam parentem sub huius nomine edidit, & ι qui omnium maxime celebratur Robertus Smithius, a quo ab anno 1 38 habemus Anglice completu in optices traflatum, Gallice redditum a Pegenate, & Avenione excusam an. I 767 cum Rccessione novorum in hac re inventorum. ARTICU Lus Lo m ocula sius
8 o. Cularia appellantur orbes crystallini . qui naribus imis ponuntur, quibus tam qui senis sunt, tum qui visum habent infirmum utuntur. Horum epocham Dominicus Manni in suo, de Ocularium inventione, Italico corumentario, inserto primum in collectione Callogeriana 3) , quem deinde amplificatum iterum Florentiae edidit, statuit pertinere ad annum Christi Isos, di pru
400쪽
& primam inventionis laudem evtim convenire Salvino de Α matis Florentino qui talinen cum tam utilem, & expetitam aris em dissimularet, eamque aliis statim patefacere nollet, fecit ut haec liberalitatis gloria una cum ingenii laude brevi. tribueretur Alexandro de Spina Pisano vel Florentino ex ordine P raedicatorum , qui ut jampridem Franciscus Redius de hae inventione dic serens I concluserat, in eorum artificium meditatus, illud tamdem sua etiam industria, &ingeniis assequutus fuit, aliisque continuo tam ingenue communicavit, ut brevi vulgo nota, & late astata fuerint. Nam Bernardus Gordon Μedicus Montis Pessul, ni, qui circa idem tempus floruit commendans quoddam collyrium in suo opere Lilium Medicina , ipsum dicit, tanta virtutis es, quod decrepitumfaceret legere literas minui ν abrique ocularibus. 4 t. Ante praedictum tempus usus hujus instrumenti erat ine, gestus . Qui tamen viam quasi monstraverint, qua ipsum constru retur, eliantur Athagenus, qui circa annum II oo vivebat, & in
sua Optica a) dicit objectum trans vitrum, quod sit segmemtum sphaerae ingentis apparet e maius: & Rogeritis Baco Oxoniemsix e Religione S. Francisci, quem aliqui dicunt obiisse an. Ias . alii anno Ia va, cujus sunt haec verba apud Smithium s), dc
Nolletum , Si homo aspiciat literas, ct alias res minutas per me dium es ulli di sit portio mino ν Dbara, cujus commitas sit lmes, Oct m, ct oculus' is adira , Δουν melius videbis, ct an νεόunt ei ni fores ct iddo boo iUmmentum es Milo senibis, ct h δeutibus oculo, debiles . Ex quibus verbis voltatre eum aliis conclusit, 33 Meo primus es, qui is ocularibus loquatur, ct de eonvexis e
saliis, qua ut ita dicam oculos senibus resimunt. At idem Smithius, approbante Montueta δ) post omnium diligens examen eoneludit,' non defuisse quidem , qui privatim nossent per vitra convexa au- Useri' lecti, dc scriptis etiam viam iis, qui sua umquam legissent,
signaverint . qua ocularia fierent, non tamen haec revera enecisse,' aut ad communem usum aptasse. Quare huius inventi gloria imi tegra remanet Salvino de Arinatis, vel Alexandro de Spina.