De ratione communi omnium linguarum et literarum commentarius Theodori Bibliandri cui adnexa est compendiaria explicatio doctrinae recte beateque vivendi, et religionis omnium gentium atque populorum, quam argumentum hoc postulare videbatur

121쪽

iis plurimum sit momenti positum in ausis, tum uero in sermoniso linguarum tractatione tota plurimum refert nouisse causas ei quidem exacte, in primis causam propter quid sit aut fiat unum quodl. tiod est honu ipsum,& usus rei, di sinis, propter quem tit motus. Eum finem ubi recte cotemplati fuerimus,cur natura, uel potius naturae opifex, hominibus orationis facultate Bousum dederit,eur homines habeant sermonem,quare loquamur, faciletum uniuersam doetrinam recite utendi sermone, accommodabimus ad fine, adeoc sermone 5 Iinguis probe utemur, B cogna, tionem inter logicas artes nullo negotio pervidebimus, di quis earum quos sit tinis. Hinc etiam sua sponte se offeret comunis r tio linguarum omnium Ac literarum. Cui ostendedae potissmum hic liber destinatus est. Proinde finem sermonis ut desinitionem antea,inuestigemus ex classicis authoribus, di ratidibus 4s,quas

ipsi secuti sunt, id φ breuiter: siquidem institutum nobis est in hoc

commentario indicis munere fungi,non docentisic magistri.

Paulus apostolus in priore epist.ad Corinth. cap. 4 usum linguarum di sermonis indicat, quum requirit οιης' . i. aedifica

Itionem,uteκ sermone fructus bonus redeat ad homines audienistes:quod fieri non potest, nisi mented intellectu percipiatur non percipietur autem, nisi quis edat ino μολλογον, hoc est, significa tem sermonem. Quemadmodu carmen, quod citharoedus moadulatur, nemo intelligit, nisi distinctos sonos reddiderit cithara. Et in bello nisi tuba certa signa cecinerit, nemo ad praelium eius

indicio excitabitur, nec praestabit officia militaria, qtiete signo tuo harum solent indicari Augustinus in libro de magistro: Constat uerba signa esse.Signum esse non potest, nisi significet. Ac ruris sum:Qui loquitur, sue uoluntatis lignum soras dat per articula tum sonum. Videtur ne tibi,nisi docendi aut commemoradi causa non esse institutam lacutionem: Vides ergo nihil nos locutio.

ne, nisi ut doceamus, appetere. Acin toto libro exponit, ut uerba

sint rerum signa,& uerborum signa in dialectica etiam de rati, ne sermonis loquens, iubet hec quatuor distincte tenere,uerbum dicibile,dictione,rem. Res est, quicquid uel sentitur ut corpora, uel intelligit ut spiritualia, uel latet ut deus, B informis materia.

Verbum est uniuscuiust rei signum, quod ab audiente possit intelligi,a loquente prolatum. Signum est cx quod seipsum sensui, Npraeter se aliquid animo ostendit. Loqui est articulata uoce mgnum

122쪽

gnum dare Articulata autem dico,quod eomprehendi literis, intest. Omne quidem uerbum sonat, nam in scripto non uerhu, sed uerbi signum est. Qtuppe inspeetis a legente literis,occurrit aniumo,quod uoce pro umpat. id enim aliud literae scripte quam seipsas oculis, praeter se animo uoces ostendunt Sunt etiam signa uerborum uerba, ut quum grammaticu quaerit, homo quot habeat syllabas,aut quae pars orationis: 8c diata licus, an sit granus, an species, di quae sunt huius generis. Porro uerba uel siminplicia sunt, quae unum quiddamsgnificant, ut nomina cY uerba, singula: uel coniuneta&copulata,ut homo uiuit sua fide. Dici te uocatur, quicquid ex uerbo no auris sed animus sentit,cY ipso animo tenetur inclusum, ut sensibile dicitur, quod sensus perrupit. Dictio uocatur, cum uerbu procedit non propter se, sed propter aliud aliquod significadum. De quibus omnibus tractat dia

lectica Aristoteles in i . lib. perihermenias, hoc est, de enuncia tione siue interpretatione: Qus in uoce uersantur, signa sunt affectuum, qui sunt in anima:quae uero scribuntur, note sunt eorum quae uersantur in voce. Ut autem non eaedem sunt literae apud omnes homines, ita nec uoces eaedem sunt Assectiones autem, quorum sunt haec signa, apud omnes homines eaedem sunt. Nec non res qUar ομοιωματα B simulachra sunt uoces, itidem apud

omnes eaedem sunt Porro nulla uox nisi se id est, ex paeto significativa est ut uidelicet fiat συμβουλ& nota communis rei. Unde soni qui scribi non possunt, uelut bestiarum, uoces iagnificatiuae non sunt. Porro uocum aliae sunt συu πεπλήγψωρα coniunctae ut oratio,aliae citra complexionem, ut singula nominaec uerba, di aliae uoces, quibus costruitur oratio. De quibus omnibus fusius disserit Aristot in libro x. de anima Porro a tractus aut affectiones uocat, noui iram Sc dolorem alias c perturbationes animi dicimus at iactus, sed qu sali DNn τα uocant, hoc loco Aristoteles retia appellat Themistius uocauit σου ανο ναρος me QM, hoc est, significatae imagines rerum insidentes animo Ga

lani sententia indicata est superius ex s. lib. de placitis Hippocraatis 5 Platonis. Sunt autem haec ipsius uerba Graeca: . Hess.

123쪽

ii Finem orationis Acut Sciatur, lib. i. Diomedes ad huneis, dum ostendit: oratio secreta pectoris arguens ad linguam sui gubernatricem migrat mobili quodam uocis articulatae spiritu,roa tundet gubernaculi moderamine temperata,& interiore uicino pectiori aere argutia uerberato, palatoc sensim paulatim tui salo, Iehit inter nuncius ac proditor humanae mentis ad indicia exaprimedae cogitationis per os sermonem c rationabiliter agitatur. Haec enim suo magno beneficio expreua ratione sermonis, nos caeteris separat ab animalibus sola homines natura fatetur, at*demonstrat. Cratores quoc id constantissime tenent, sermonem homini datum ad explicandum animi sensa ,ec ad salutem esse datum, non ad perniciem nec quicquam magis naturae contrarium, uerbis obscurare sententias. Summam uero perseetionem orationis constituunt eloquendi scientiam, uel potius uirtutemec facultatem: quam ita coniungunt boni rhetores cum sapientia, ut ab

ea diuelli nullo modo possit. Quod uno&altero exemplo patefe cisse,satis fuerit. Deinde fines artium dicendi cum ipso sine latimonis considerabimus.

inquetis Eloqui, ut antea indicaui, Quintilia nus libros desinit, Omnia quae mente conceperis promere, ais ad audientes perferre. Sine quo superuacua sunt priora,nempe inuenire et disponere que dicannir,ec similia gladio condito, at* intra vaginam suam haerenti. Hoc ita P maxime docetur, hoc nullus nisi arte assequi potest. Huic studium adhibendum, hoc exercitatio petit, hoc imitatio. Hic omnis aetas consumitur,hoc maxime orator oratore praestantior. Hoc genera ipsa dicendi alia sunt alijs potiora. Et paulo post: Sit igitur cura elocutionis quam maxima, dum sciamus tamen, nihil uerborum causa essefaciendum cum uerba ipsa rerum gratia sint reperta: quorum ea sunt maxime probabilia, quae sensum animi nostri optime promunt, at* in animis iudicum, quod nos uolumus, efficiunt. Ea debent praestare sine dubioe admirabulem orationem non sic ut prodigia miramur, Boiucundam, non deformi uoluptate, sed cum laude ac dignitate coniuncta. Et iterum: Quam Graeci risi uocant, Latine dicimus elocutionem Eam spectamus uerbis aut singulis aut coniunctis. In singulis in tuendum est, ut Latina, perspicua, ornata,ec ad id quod efficere uolumus acccmmodata: utc,sint quam minime peregrinae exa

terna.

124쪽

terna. In eoniunctis, ut sint emendata, ut theata, ut inurata. Porro inis libro definiens oratorem uirum bonum dicendi peritum, idi ex M. Catonis sententia,ostendit facultatem benedicedi nulli concededam, qui non idem sit bonus uir. Idc probat ex naturae legibus, quae proculdubio sunt optimae. Sic enim colligit uintilianus Verum id,quod ille posuit prius, cx ipsa natura potius ac maius est utis: id moneo tantum, quod si uis ista dicendi malitiam instruxerit, nihil sit publicis priuatisc rebus pernicio. sius eloquetia Nos ipsi, qui pro uirili parte conferre aliquid ad facultatem dicedi conati sumus, pessiime mereamur de rebus hamanis, si latroni comparemus haec arma,non militi Qti id de no.

his loquor serum ipsa natura in eo,quod precipue indulsisse homini uidetur,quos nos a caeteris animantibus separasse: non paarens, sed nouerca luerit, si facultatem dicendi sociam scelerum, aduersam innocentiae, hostem ueritatis inuenit. Mutos enim na sci 5c egere animi ratione satius suimet, quam prouidentiae munera in mutuam perniciem conuertere. Ac post aliquot uerba imteriecta: ando igitur orator est uir bonus, is autem citra uir tautem intelligi non potest, uirtus cust quosdam impetus a natura samit, tamen perficieda doctrina est. Mores ante omnia oratori stad ijs erunt excolendi, ais omnis honesti iustic disciplina pertra. eiada: sine qua nemo nec uir bonus esse, nec dicedi perit potest. Nisi sorte accedamus i js, qui natura constare mores,& nihil adiauari disciplina putat. Scilicet ut ea quidem, quae manu fiunt alcycorum etiam contemptissima confiteantur egere doctoribus: uir

tutem uero, qua nihil homini, quod ad deos immortales propius accedat,datum est, obuiam ocillaboratam, tantum quia nati suomus, habeamus Abstines erit, qui quid sit abstinentia ignorarit Et fortis, qui metus doloris,mortis, perstitionis morbos nulla ratione purgauerit Et iustus,qui aequi bonit tracta tum, qui leges, hus constitutae,non eruditiore aliquo sermone tractaueriti O cli istud parum putant, quibus tam facile uidetur. Sed hoc transeo, de quo neminem,qui literas uel primis, ut aiunt labris degustaverit,dubitaturum puto. Ad illud sequens reuertar, ne dicendi quiadem satis peritum fore, qui non e naturae uim omnem penitus perspexerit, e mores praeceptis ac ratione sermarit. Nec enimis ustra in tertio de oratore libro L Crassus cuncta quae de aequo,

quae natura sunt omnibus d

125쪽

iu sto, uero, no,de iis, quae sunt contra posita, dicu tur propria

esse oratoris affirmat,ac philosophos cum ea dicedi uicibus tuentur, uti rhetorum armis,non suis. Idem tamen confitetur ea iam

esse a philosophis petenda,videlicet quia magis haec illi uidetur in possessione earum rerum fuisse. Hinc etiam illud est,quod Ciceoro pluribus libris di epistolis testatur, dicendi facultatem ex intiam is sapientiae sontibus fluere. Ideol aliquadiu praeceptores eosadem fuisse morum at dicendi. Quibus uerbis uintiliani&ipsiusque M. Tulli j sententiam expressi, cuius uestigia Fabius diligere persequitur. Ac si omnia uelim transcribere, quae Cicero &Quintilianus, ct alid boni ora. tores de ratione dicendi praecipiunt,e exemplis confirmant, aurea ista flumina exhaurienda sorct. Sed quis non malit de purissimis sontibus bibere, Φ de riuis Ideol paucula ex Cicerone adstisciam, qui ad hunc modum in Bruto scribit: Est actio quasi corporis quaedam eloquentia, quum constet e uoce a P motu . Et rurusum: Sed iam illius persecti oratorisec summae eloquetiae specie&exprimenda est. em hoc uno excellere, id est, oratione,caeteram eo latere indicat nomen ipsum. Non enim inuentor aut comupositor aut actor haec complexus est omnia Sede Graece ab eloquendo rhetor Sc Latine eloquens dic tus est. Caeterarum enim rerum, quae sunt in oratore, partem aliquam sibi quis tendicet. Dicendi autem, id est, eloque di maxima uis soli huic conceditur. Et rursum in ora tore Sed est eloquentiae sicut reliquarum rerum fundamentum sapientia. Vt enim in uita, sic in oratione nihil est

dii sicilius,c quid deceat. πιν appellant Greci. Nos dicamus sane decorum. De quo praeclare di multa praecipiuntur,aec res est cognitione dignissima. Huius ignoratione non modo in uita, sed saepissime o in poematis 5 in oratione peccatur. Est autem quid deceat,oratori uidendum non in sententi j solii, sed etiam in uer his. Et rursum: Positum sit igitur in primis,quod post magis intestigetur sine philosophia no posse eissici, quem quaerimus eloquentem. Ita in partitionibus oratori js locutus de uirtutibus, ec omni genere honorum in genere demostrativo claudatorio ait Alcyliae uirtutes cernuntur in agendo. Sunt autem aliae quasi ministre: comitest sapientiae. arum altera, qus sint in disputando uera al*falsa in uitriis c positis, quid sequatur, distinguite indicauqua uirtus omnis inlatione scientiat disputandi sita est: altera

autem

126쪽

autem oratoris. Nihil enim est aliud eloquentia, nisi opiose o. iis

quens sapientia. Quae ex eodem hausta genere, quo illa , quae in disputado,uberior est atq; latior, cead motus animorum uulgicpsentias accommodatior Et ut Aristotelis quoc iudicium adiuriagam Ciceronis sententiae, unum locum apponam exoratore Citicer. Eise persecte eloquentis puto, non eam solum facultatem hahere,quae sit eius propria, suse lates dicendi, sed etiam uicinam eius atl finitimam dialecticorum scientiam assumere. Quantaliud uidetur oratio esse, aliud disputatio, nec idem loqui elia qudicere: at tamen utrunm in disserendo est. Disputandi ratio dido. quendi dialecticorum ut,oratorum autem dicendi 8c ornandi. Et post Zenonis stoici chriam, qui dialeciticam pugno,eloquentiam palma significauit, subficit. Atq; etiam Aristoteles principio artis rhetoricae dicit illam, quasi ex altera parte respondere dialecticae: ut hoc uidelicet dit ferat inter se, quod hetec ratio dicendi latior sit, illa loquedi contraetior Iam post rationem ac uiam dialectica docendi adiicit: Nec uero diale sticis modo sit instructus, sed habeat omnes philosophiae notosa tractatos locos. Nihil enim de reli. gione, nihil de morte, nihil de pietate, nihil de charitate patriae, nihil de bonis rebus aut malis, nihil de uirtutibus aut uitris, nihil de officio nihil de dolore, nihil de uoluptate, nihil de perturbationLhus animiec erroribus, quae saepe cadunt in causas, sed ieiunius a gutur, nihil inquam sine ea scientia, quam dixi, grauiter, ample, copiose dici 5c explicari potest. De materia loquor orationis etianunc, non ipso de genere dicendi. Et post iuris ciuilis peritia at histariae adiicit: Sapientia haec maxime adhibenda eloquenti est,iat sit temporum personarumc moderator. Nam nec semper, nec

apud Omnes,nec contra omnes,nec pro omnibus, nec omnibus

eode modo dicendu arbitror. Is erit ergo eloquens, qui ad quod, cuncjdecebit, poterit accommodare orationem. Quod quum statuerit,ium ut quide erit dicendum,ita dicet. Inter disertum ueroec eloquentem aliquid interes e, ostendit Difiditia. idem Cic. i. de oratore: Scripsi me disertos cognosse nonnullos, eloquentem adhuc neminem. Quod eum statuebam disertu, qui posset satis acute ac dilucide apud mediocres homines ex comuis ni quadam hominum opinione dicere eloquentem uero, qui mi rabilius ZY magnificentius augere posset at ornare quae uellet, omnes ψ Omnium rerum, quae ad dicendum pertinerent, sontea

127쪽

D animo ae memorlaeontineret. Fab. in fine libri septimi: Seditate in oratione praestat omnia,cui assuerint natura, doctrina, studiu. Quare nemo expectet,ut alieno tantum labore sit disertus. Vigilandu duca iterum enitendu, pallendum est, facienda sua cuisuis,sua ratio. Non respiciendum ad haec, sed in promptu habeda: nec tanquam tradita, sed tanquam innata. Nam uiam demonstrare uelociter ars potest,si qua est Verum ars satis prestasis copias N M4M eloquentiae ponit in medio. Nostru est,uti eis scire. Porro facundum esse dic him a fando,quod natur munus egregium est, M. Varo docet,inquiens,il fando sunt denominati facundi, qui saetale fantur Ouidius: Non sermosus erat,sed erat secundus lysses. Et Horati Mercuri facimde nepos Atlantis. Pub. Facundus coumes in uia pro uehiculo est. Ut autem oratio dicatur diserta, dialia huius argumenti, quia non perinde faciunt ad propositu

praetermitto,

Necessum enim sui pluscula uerba clarissimorum hominum

reddere,quae cum stuc tu a studiosis coctur. Ex quibus iam summatim colligere studebo, quae ad institutum maxime pertinent. Primum enim cernimus eloquentissimor uirorum lcidicio,eloumentiam Y cognitionem solidam rerum diuinarum althumaanarum, siue illam sapientia, siue philosophiam appellare oportet, conluctissimas esse, ut separari non debeant, aut possint. Utrans autem facultatem competere soli bono uiro, ac rursum uirum honum ab utracpuirtute haudqtra qua abhorrere. Caeter ueloquenatia,&ornate ato copiose loquens sapientia, uigor est B suprematris,utU Graeci dicunt et sermonis Ad illum quo dinem perfecti di absoluti sermonis speetare omnes artes sermoni excolem do di limando accommodatas,earum desinitiones docent, quaere cctum quiddam in oratione libi destina runt. Quid enim est the. torice Nihil aliud quam ars bene dicedit audiamus Fabium in secundo libro ita finientem. Quid autem dialectica Nihil aliud, qtiim bene disputandi scientia, si Augustini sententiam non rericiamus, quod nefarium fuerit. Quid est grammatica Nihil certe aliud,si audiatur Asper,quam recte scribendi, pronunciandi, inaterpretandit poetas per historiam formata ad usum rationem suerborum. Rursum Quintilianus in a. libro grammaticam blaparulamosendens,alteram partem finitiationem loquendi, alte

128쪽

ram enarrationem authorum aut recte loqirendi scientiam e liet Poetarum enarrationem, ut in primo libro Non dissimiliter finitur dialectica Ciceroni in topicis, nimirum diliges ratio disserendi. Et in oratore, ut modo reddidimusaeia lectica disputandiduloquendi ratio,dicendi autem dc ornandi oratoria quae non dictisrunt etiam Zenone 5c Aristoteleec Cic.authoribus, nisi quod ratio dicendi latior est, illa uero loquendi contraetior. Ita fine ecdesinitione conueniunt rationi v sermoni explicando destinatae scientiae grairnatica, dialectitaec rhetorica Vt hac quidem in parte nihil prohibeat, quin sit una ratio communis omnium lingua.

rum B literarum. Conueniunt etiam artes ipsa materia, siue spe etes uerba ,siue res. Quaecun v enim res in mente uenirepossunt, tam quae nomen nullum habent, quam quae certo nomine signatae sunt, ad dialecticu pertinent. Eandem materiam clarissimi oratores tum arti rhetorice, tum artifici subi jciunt In omn aute oratione de quacunq; re sit instituta,grammatices animaduersio prohibet ne loloecismo aut barbarismo, aut improprietate, aut pereagrinitate aliquid sit uitiosum , quoad eius fieri potest. Caeterum illud rectum quod spectant artes sermoni destinatae, id ipsum speetant in omni lingua homines cordati 5choni,ut omnia quam rectissime dicantur,nihil It prauum. Quod autem Iacobus apo solus dicit linguam malum ingens N indomitu, utis de sermo ne loquens, qui ingua ceu organo perficitur, non est ex usu linis .maeec sermonis Uerum ex ab usu. Nam sinis a deo propositus omnino bonus es Porro quod idem apostolus ostendit una limgua nos benedicere deo, BY couitiari proximo, quod Cicero uim docendi, hortandi,consolandi, terrendi, θ alia id genus plurima tribuit, hi quidem et sectus sunt hominum licte aut secus uten tium sermone, aut orationis effectus sunt,uerum ut instrumenti, non causae agentis. Nam qui dicit ZY scribit,est habendus pro opifice. Porro ut conserri debeant, ac distingui fines sermonis, artium c dicendi, BE artificis, siue is grammaticus, siue dialeeticus, si

ue orator haberi uult,aut imperitus etiam artium ex me dedi sciisentia promptim est intelligere. Finis enimi persectio corporis est sanitas, ut totum corpus di singule partes obeant suas fundi

nes, quemadmodum animus donatura dictant. At multi, qui heis ne ualent corpore, abutuntur bono illo ad crapula me alias tur.

Pitudines: qui est abusus honae ualetudinis, o non usus. Porro

129쪽

ns medenssi ars,que est qualitas animatinistri habitusic aptitucla aliquid recite benec agendi, omnem facultate suam o actioneaeorpori ac mmodat,ut sanum sit recte* obeat functiones naturales, ulci bonam ualetudinem tueatur, a te a morbis p aeseruet, di morbis qui forte inuaserunt, pulsis, amissam ualetudinem reuocet. Id facit ratione uicitus,& δατα dicituri aut pharmacis, didicitur Ψιλακρυπικη aut manu Z instrumentis, quae uocatur Ut ργax: aut iumentis etiam curandis sese accommodat, uocatursi πιατιοικn,Latin autem ueterinaria. Sed sunt morbi tum in hominibus, tum in animalibus caeteris us adeo uehementes di pertinaces di deplorati,ut omnem respuant medicina. Ipse quidem medicus,quatenus in hoc est, ut secundum facultatem Θ artem e professionem suam honae ualetudini consulat, finem corporisci artis spectat. Qualem medicum deus ipsae naturae dominus fecit&instituit,sictiti medicas res produxit ex terra quemadmosae, a dum ecclesiasticus dicit. Interim accipit salarium iustum, quo se diutius seruet usibus humanis:esti multo dignissimus honore et amplis prae s.Quum aute enecat homines,qui seruari possent in uiuis, id quidem facit non ut medicus,verum ut latro oc sic rius 8 ueneficus Quumc nihil quam pecunias aucta patur, Nartem habet uaenalem id facit ut rerum promercali negotiator. Indulgendo etiam nimium aegrotantium assectionibus, assent loris munus non medici gerit. Eam similitudinem spectemus iam in oratione,quae corpori assimulatur, sicuti frequentissimo tropi genere,quae corporis sunt, ad animam uelut e propinquo transseruntur. Unde in oratione quedam praecipua uirtus B sanitas speetatur,Atticis oratoribus maxime attributa. Est autem oratio noCorpus, non quantitas,non actio, non res ad aliam relata cim connexa,quanquam ea omnia quidam suspicari possent, sed est qualitas oratio.Quae derivata ex mente per spiritu expressum e pubmone laterum musculis Θc lacertis, peri arteriam asperam in os meante,ubi linguae dentibus 8c labi js, uelut in articulos distina

guitur:aut per notas literaru exaratas manu scriptorioc instrua mento, in mentem alterius hominis tum per aures, tum per Ocustos transfunditur. Eius lanctio est,rationemec uolutatem enum

clare,c aperire ait j capacibus sermonis simule rationis Unde acute a Ioanne Damasceno sermo qui exprimitur,finitur αλημνο ματρο d est, nuncius cogitationis. Et si uero nutibus di esticulatione

130쪽

culatione manuum, eapitis e aliarum partium corporis motu iis

animi significationes quedim eduntur, propria tamen ea funetio est sermonis. Quemadmodum rationisec intelligentiae, quae est pars aut facultas animae praestantissima,officium non ignoramus illud eme,ut capiat res,quae existunt, aut quae solent ungi, c commento produci. perceptas autem res inspiciat, rimetur, exploret intus ec extra,& discernat natura sua disiunctas rursumc tu gat eas,quae sunt cognatae:ue um 8c bonum nec non cotraria illis perspiciatInde uoluntati suggerat consilium,ec persuadeat, ut prosequatur ea,qtis reuera bona sunt, aliast facultates animidi corporis uelut imperatrix ad agcndum excitet: ut homo fungatur officio suo in omnibus,qus se uspiam aut quocunc tempore offerunt. Id nimirum officium suum homo tum praestat, quando agit, quae suo fini, ut opifici 5 paret deodb similimus euadat, consentanea sunt, imitando aemulandoc deum,qui omnia facit iudicio redii Time optime*. Et ea sola est rationis persectio, quum si ista hominis, di adeo naturae diuinae, quae sola ex sese hona est, bproxime suerit accommodata Non alia erit igitur sermonis absolutioic finis proprius,d si attingat hominis finem. Nihil aut excellentius homini potest obtingere, ct ut sit deo coniuetus, cognatus di similimus, quantu natura hominis eius capax est, nimirum sapiens, uerax, iustus, sanctus, bonus, recti operis sedulus aetor, denim felix θc beatus. Haec sanitas, hec reetitudo, haec perseetio, hic finis orationis existit,ut sapientium uirorum sententiae, dii tio euidens mihi equidem persuaserunt. Alio autem sermonem diuertere alia per orationem efficere, ueritatem obscurare, sed cere, sucum facere, uerba dare, lingua ueluti flabello seditiones

ebmouere,innocentia oppugnare, execrari homines aut deum.

ec alia mala quae innumera fiunt, sermone perficere, is quide abusus est rei a deo ad salutem commune datae hominibus. Id uir pestiferum est,quod lingua rationis at meligionisseno minime cohibita instillat,ut apostolus Iacobus docet.

Regulae cinones principes, communes omnison populo fimonibuy.

EVm finem quos spe flant artes, quae sermonis areptationis

tum uim tumulum docent. Nam uniuersae tendunt eo, ut in

oratione tota oc in singulis partibus, quod reciu est , obseruetur.