장음표시 사용
181쪽
iro ge dignior explicatu uidetur,* utrum ouum prius sit gallina,an gallina prior sit ovo. Deinde ordine literae syllabae loematiuae
per singula capita explicabuntur,obiter indicata ratione derivatiuorum,ut uerbi gratia, qualis sit forma di significatio nominum in arius,arium,bundus,men,go,do,io,aX,tas,ci reliquorsi.Tum inuestigatio positionis monstrabitur per resollitione uerborum, uelut in hoc uulgatissimo uerbo Gaudet honorificabilitudinitati hus Hermon, aut etiam praeposita uoculain,ut sit inhonorificabilitudinitatibus,omnibus syllabis formativis resectis, colligentur uoces tres,m,honor,facio,ex quibus uerbum est coflatum, inter quae primatum obtinet facio Vbi expendere conuenit,in quas literas desinant primitiuae uoces Latinae linguae,aut alterius cultis. piam,praeserum nomina ccuerba. Id quod Aristotele non piguit inquirere. Postremo uoces quae sunt obscurae aut cotrouersae originisec compositionis, uno in loco digestae ordine literarum pro Ponentur,cum indicatura, cui origini adiunctae tat,ut maximae conuenientes. Velut quinqitertio indicabitur collocari sub origine ars. Et haec quidem generalia sunt.Ad hunc etiam locum peristinet uerborum delectus, quatenus sit utendum nouis, nouatis, pristis,sordidis uocibus. Nam in obseruatione ista eL delectu uer horum nonnulli putauerunt positum esse fundamentum elo,
ORigines autem uerboru distribui placet non ordine alpha,
betario, sed ut uno in libro coniungantur,quae primas litoras habent cognatas Ita* uno in libroc quide oetauo iungenis tu origines, quarum prima litera est uocalis, diphthongus aut aspiratio arae au, eu Lo cera ha hae, hau, he hi ho hu: ex reliquae similiter. LIBRI IN CAPITA .
Origines,quarum prima litera est semivocalis di liquida I m
Origines,quarum prima litera est,s, phiL
Origines,quariun prima litera est AE cha εα
182쪽
ORigines quarum prima litera est dri: Si quis putat ordi.
ne alphabetarium sequens Im esse, cum eo non pugna.ho Mihi quidem hie ordo ad collationem linguarum comm dior uidetur, in quibus non est idem ordo literarum, elemento rum autem potestas eadem est ex naturae instituto Ad orthogra. phiam quoc seruandam di cognoscedam hie ordo apparet ma.
Iam in ordinandis uocum originibus eiula mihi non improohatur, ut thema in medio solio, aut semisolio collocet maiusculis literis,adiuneta etiam exterae peregrina uoce, qua lingus explicandae origo uidetur sumpta. Eic,ordine subqciantur nomina caeteracy derivativa, mox composita. Rursum s themati dideria uatiuis, ex compositis adiungentur ordine, quae locutionem ogdicendi modu peculiarem e Sciunt, siue propria siue translata sint. Singulta partes brevicula interpretatione illustrabu tur,ec glossula,simul indicatis authoribus idoneis,qui rem plenius pertractet. Id compendium plus meo quidem iudicio conducet, Φ prolixi commentarii, qui uerbose authorum sententias exponunt.Alicia hi notae apponetur non male, si quod uerbum obsoletum, nimis priscum,nimis poeticum di insolens est. Si quis numeroru notas apponat,ad quem rerum ordinem unumquodc pertineat, norato loco uelut parte orationis, aut praedicamento, uel paginaec eolumna res erit illa quo. magnae utilitatis. Index enim ille adueis nuse species cognatas ctodit Terentias cognoscendas diriget. Sit igitur in libro octauo ad literam h thema haurio.
exhaurire uel implere Lucret. lib. 4. Lucit. lib. D. auare sumere Cic. Tusc. 4. defatigare Virg. georg. confodere Virg. Aen. o.
accipere uel audire Virg. Aen. Dutenere Virg. Aen. 4. Haec Nonius Marcellus,qui authorum integras sentemtias ponit. Porro derivativaec composita sunt Hausto, haustus, haustrum, haustibulum. Exhauris, exhausto, exhaustus. Hausto frequentaIluum.
183쪽
Haustrum,rotarum cadus ἄτλιον Non. Marc. Haustibulum, uas haurisidi Apuleianum. Exhaurio,euacuo prorsus Siponti. Exhausto frequentativum. Exhaustus, finitus cxterminatus,euacuatus. Haustum facere antiq. Siponi.
Loquendi Haurire sonte Ciciepist. sam. 6.formula ex sente Cici pro Archia.
peculua de dolio Cicero in Bruti re de sece Cicero in Brutitia natura Cicero de diuinat.
. ex aerari, Cicero contra Rullia purum liquidum c Cicero pro Cecim gurgites haurit Charybdis Cice. de arusp. re . . laudes suas Cicero epist.sam si
calamitatem Cicero Tuscul. animum Cicero deditam uocem Virg. Exhaurire aerarium,helia,copias maximas,
domum, labores, pocillum,sentinam, spiritum, uitam, di aer.
Exhaustus sermo, fons, exhausta aqua,
exhaustae ciuitates, cccaetera.
Notatus modus, quem in uocibus singulis enarrandis seruandum puto,satis iam liquet. Proximum igitur est, ut rationes redis dam, quare mihi praealijs probetur. Primum quidem hae ratio. ne coniunctis, quae coniugata Og casus in topica doctrina uocantur,dubium non est, quin uis Musus uerborum penitius aperiautur,cb si unumquod*separatim explicetur. Deinde cognatior rum ex similitudo, quae nomina uel propria uel translata habent ex eade origine, rectius hoc pacto cernitur. Nec minus facile est quamlibet uocem in hoc ordine indagare, bii compositae uoces digerantur ordine alphabetario. Quis enim exhaurio non tam facile deprehendatin literas, sub origine haurio,* inditeriesusdam habent aliquid dissicultatis, ut stringo: sed habent simul utilam exercitationem, ut studiosus inquirat es praepositionem ex feri,
184쪽
fieri,quando sequitur s. Tum nihil est impedimenti reliquum latidaganti fring uel stango, quod di frago dicebat ueteres factum ex Graeco Dyν-,uel potius in thego praeposita liter Lut alies etiam quibusdam fieri obseruatum est. Unde Germani mutuati sunt breΦ. ΙΩριγο mutatum est a Latinis in frigus,Germanis in stupen uel stureis. Ad haec ordo eiusmodi conseret non parurn
ad aestimationem duarum linguarum mutuam. Siquidem in ortigine vocum praecipua pars idiomatis collocata est. Postremo adiacilem perceptionem linguae hoc mirifice conducet, uti lingua firmiter inhaereat animo, promptius unumquod*, dum usus uenit sese offerat Id quod planius faciam authoritate M. Varro nis,uel potius Lationibus, quas uir ille ostendit. Sic enim scribit lihro f. de ingua Latina: Primigenia dicuntur uerba,ut lego, stria hO,sio, sedeo,& caetera, quae no sunt ab aliquo uerbo,sed suas hahent radices. Contra uerba declinata sunt, quae ab aliquo oriun Iur, ut a lego,legis, legit, legam:& sic itide hinc per multa. Quare si quis primogeniorum uerborum origines ostenderit, si ea mille sunt, quingentum millium simplicium uerborum causas aperuitianas. In nullis tamen qui ab his reliqua orta ostenderit, satis dixerit de Origine uerborum,cum inde nata sint innumerabilia Principi erant pauca: quae inde nata sunt, innumerabilia A quibus
hsdem principh antepositis praeriter hi j paucis, immanis uerboarum accedit numerus, quod praeuerbrjs additis a tu commutatis, aliud alvaliud sit. Vt enim cessiit at recelsi, sic accelsit 8 abs.cessit. Item incessit,& excessiti sic successit di decessit,& concesi sit, di processit. Qtiod si haec decem solum praeuerbia essent,quoaniam ab uno uerbo declinationum quingenta discrimina fierent: his decemplicatis coniuncto praeuerbio ex uno quinc,millia nix mero efficeretur,ex mille, quinquagies centum millia discrimina fieri possiunt. Democritus secutic item alῆ, qui infinita principia dixerunt,quae unde sint,non dicunt, sed cuiusmodi sint: faciunt
tamen magnum numerum, di ex his, quae constant in mundo,
ostendtit. Quare si etymologos principia uerborum postulet milis te, de quibus ratio ab se non poscatur,ec reliqua ostendat, quod
non postulat, tamen immanem expediat numeru ρd Uerlamus
obsecro animum ad Varronis supputationemec calculu, Boosseret se res tum utilissima cognitu, tum admirabilis, quς uim sermonise rationis humanae ostendit no minus Propemodum, quam
185쪽
π4 quod uoces uniuersae ad paucis ima elemeta iterarum sunt redactae Varro docet pertinere ad etymologum origines lingue tene. e.Quae paucae quidem sunt, caeterum ex illis progenies immensa oritur. Postulat autem, ut mathematici 5 dialectici facere solet in demonstritioniblis,esse mille origines: θ ex his fieri quinquaisgies centena millia diaetionu, uelut nos solemus loqui,quinquies millena millia demonstrabitur ex ratione declinandi, nimirum ex derivatione,inclinatione, compositione. Quis non desperet coagnitionem linguae Latinae, quam acidit sibi discenda esse quinq3 millia millium uerboruρ' Nam si concedatur uita sexaginta annorum.&dimidita uitae spatium lingus discendae impendat, nimira anni triginta, septimo aetatis anno usi ad πα κ val perdisce tur lingua demea ab eo, qui singulis annis centena sexaginta sex millia uerborum, praetcrea sexcenta sexaginta sex didicerit, resingulis quidem diebusae caeca v Rursum qui audit mille duris taxat origines uerborum Latinoru esse, Ac tam facilem rationem derivandi, inclinandi, componendi uoces, quis non speret se intra pauculos menses deuoraturum esse totam linguam Qui Gnim X. dictiunculas principales di themata singulis diebus duseat,ec aliquid tribuat regulis derivandi, fleetendi,ec componem di, ut*ordinem cilconstructionis leges cognoscat, centesimo die per otium linguam perdidicit Esse autem mille origines Latinae
linguae, non petam ut Varro, sed demonstrabo calculo. Si qui, ni ad calcultimio et origines, quarum prima est literia, ut G. adeps,aedes, ct reliquas,colliget centum origines circiter. Porro conseres origines literaeacum atris, deprehendet esse decimarra partem aut amplius etiam. Ita quidem ad sum num erunt mille themata Latinae linglis, pleras originis Graecae. Q is licet una pagina complecti, o intra pauculos dies mandare memoriae, acquum libet una hora uel dimidia hora memoriae confirmaridae gratia repetere. Quarum soboles uniuersa uolumen perficiet, quod etiam iustum onus burdonum exhibeat. Porro ut ratio constat Latinae linguae originum, ita etiam caeteraru linguarum cor stat ratio Nanc Germanicus sermo ad mille origines habet, ex quibus octingentae circiter uel ad Graecam, uel ad Latinam, uel ad Ebraeam linguam non obscure pertinent Ebraicus sermoti diec retinet themata reliqua bis millaec amplius. Et sunt,u eum
ut inopem di mendicum prae alijs linguis iudicent: Quapropter
186쪽
eenseo eam esstmst ne operis,quo es lingua quaepiam tota eom i sprehendenda, in primis idoneam, ut Origines ueluti capita per luteras cognatas digerantur, illis P ordine subriciantur uoces deri. Mitiuae,& compositae, ecformae complexae duas aut plures dis hones, in quibus prouerbia inserentur, di aliae insignes figurae ora. tionis. Quia uero haec etiam pars libris non minus quam sex ata luitur,tiunt in summa libri duodecim, quibus indago uerborucontinetur, non tamen separata a cognitione rerum. PARS TERTIA.
Ea quidem insquens pars libris nouem terminata iunget rearum di uerborum notitiare, sic tamen ut magis ad rerum indagis ne pertineant, quam uerborum. Et quia in quarto libro de stignificantibus ccconsignificantibus uocibus dicendum est, hoe loco mensionem fecisse illius rei sufficiet.
ORdine igitur liber decimus tertius pronomina BE quatuor
genera vocum indeclinabilium distinguet commode. Ad pronomina quidem pertinent nomina,omnis, nullus,nemo, di similia,quibus nomina ex uerba communiae uagaec incerta per se, definiuntur, uls loqui solent,determinantur: unde re Ceu ippellantur a dialecticis, ceu uoces adiunctzeijs uerbis, Quae rem quampiam circumscriptam animo subqciunt, it homo, scientia, sentire ec alia plurima sunt. Quod articuli certiora eodefinitas ciant ea nomina CY participia,quibus adiunguntur, notum est ex Praeceptis grammaticorum Graecorum,di exscriptis authorum. Idem iaciunt pronomina tum primitiva tum possessiua, ut iste homo fecit, meus seruus secit. Quae propositiones definitae sunt, &quidem singulares Speciales sitie particulares propositiones reddunt, quidam aliquis, nonnulli, aliquot disimilia Generales uor et uniuersales propositiones efficiut omnis, nullus,nemo non, uniuersi, singuli, ec aliae uoces consimiles. Proinde ad pron mi na iungenda esse omnino censeo. Quorum nonnulla etiam proonominum declinationem sequunt ui ut ullus, ullius ulli. Posthee praepositiones per significata sua distribuent in uno capite. Nec non adverbia, interieetiones,coniunctiones. Et quia sunt polysema quaedam,ut quando adverbium temporis, e coniunctio cau
187쪽
πε salis post praepositis, evaditerbiu ordinis, recte in ditIerksqtioey is disponentur,sicut nominae uerba polysema.
Uae res ad omnium artium Θ rerum cognitionem muL tum conduceret, nec non ad linguarum tractationem utilam, x ob quam precipue cupio reconcinnationem quanda commentariorum, ut uniuersa certis locis distributa suum haberent nomen adiunetum, aut plura etiam uel propria uel tropo transa mutata,ut simul componerentur synonyma, ut appellari solent: eam rem uideo non modo esse difficilem pristitu, ted etiam ualde controuersam inter uiros doetissimos, quic sibi jpsis interdum contradicunt. Quia dissentiui in nomine ordinis rerum, eg dispositione partium,ecnumero partium,ec fine usus rei inoge prae. stantissimae in omni literarum commercio. Eam controuersiam ut tollere non molior. Quomodo enim essem usiadeo arrogas, ut mihi sumerem praestare,quod non pauci homines eruditi plaurie desperauerunt praestari possie Ita paucis pro mea simplicitate indicabo,quid restiterariae plurimum conserret hac in parte, mea quidem sententia. Certum esse ordinem uniuersorum, quae existunt,aut suerusi aut futura sunt,aut phantasia duntaxat componutur, fatebitur, qui non ignorat, quid sit ratio,& quid sit ordo, quae rerumatura, quid homines eruditi, ut Augustinus ec alid de ordine disserue runt Ut interim taceam, nullum cordatum homine esse, qui do. mum suam ex actiones uniuersas non studeat ordine pulcherriamo distribuere. Et quae esset insania, mundo uniuerso, qui a deo sapientissimo conditus est,&gubernatur ab eodem in iudicio Scaequitate,ordinem adimere
ordinem uero uniuersitatis selus deus exacte nouit, quem nihil omnino latet qui numerat multitudinem stellarum, ec omni.hus eis nomina uocat:qui uocat etiam ea quae non sunti Hominibus autem, ut tenuis rerum cognitio tributa est, utpote quorum
intellectus ad ueritatem caligat occaecutis, haud secus oculi noctuini ad solem authore summo philosopho Aristotele ita etiam ordinis modica notitia contigit. Unde minus est miradum,in oris dine rerum constituendo aliquantum inter se discrepare doctos homines, ut non dicam tumultuati.Nam Laurentius Valla in reconcina
188쪽
eon innatione laleelieae admodum uehemens est turbando ab in
atris constitutos ordines. De nulla etiam re usi adeo Ludeuicus Viues controuersature litigat cum Aristotele, ut de finibus eae
limitibus uniuersitatis rerum.
Porro quum experientia quotidiana doceat plurimum reseris re in maximis & minimis rebus seruare ordinem, gratiae magnae
habendς sunt Archyte: Pythagorico,ec Aristoteli, Matris pressantis ingend uiris,qui uniuersitatem Omnium, quae mundus conti ne quaeq; mens humana comprehendere potest in ordinem certum redigere studuerunt In quo necessario continetur, quicquid humanae intelligentiae peruium est Uideos summam utilitatem positam esse in quantulacuns notitia ordinis rerum. De qua dicam alio in loco. Me quidem nominum discrepantia nequaquam ostendet, ex quibus diligenter consideratis aliquid lucis emicabit Aristoteles Vocauit χημα Me γοθας muras vocum,quae alijs tribuuntur,ec dicuntur de ali j sesquemadmodum syllogismorum uocantur etiam figurae. Hine Isidorus nimiru transtulit decem species praedicamentorum. Idem Aristotcles de his librum secit quem inseripsit ηπτηγο-ς,hoc est praedicamentorum, aut praedicationu, aut attributionum, aut attributorum. Nam haec omnia diuersi authores dicut Archytas Platonis do 'tor,qui primus author huius rei traditur,uocauit Ut ολικουρ hους Ordines rerum aliqui uocarunt, ali sis: σω rat, alii summassi prima rerum genera, quidam decem naturae uerba. Quintilianus, elementa interpretatus est. Sive igitur dicantur schemata dictionum aut categoriarum, siue ordianes rerum, siue alio nomine,ipsa res magis nobis erit expendeda. Ordinem in illis categorq explicadis non eundem seruaruti Aone Aristoteles quidem eundem seruat ordinem in categorqs. eclib. . metaphys Quintilianus libro I. institutionu loquens de statibus ita collocat: Essentia,qualitas, quantitas, ad aliquid, ubi, quando, facere, pati,habere, compositu esse Diuus Augustinus ita distribuit ut situsia,id est, substantia, ex nouem accidentia ex quibus tria sint in substalia,qualitas,quantitas, iacere: tria extra substantiam,vbi,quando,habere: tria communiae intra substantiam cY extra, ad aliquid, facere, pati. Iam quaeda nulli ordini conuenire putant, ut quae transcendentia uocant, bonum, uerum, realia: item gloria fama, attas, tui iurandum, testimonium, enectus,
189쪽
3 8 ut Viues opinatur. Quaedam in diuersis ordinibus colloeant Ee ipse quidem Aristoteles sibi repugnat, alibi tempus di locum seis
paratim collocans, alibi ad quantitatem reserens. Cuius generis est oratio. De qua planius mihi dicendum est hoc loco, siquidem uideo me obscuru factu esse solio i*6. dum uolo esse breuis, Scio cem alcy epiphaniam uel superficiem praecipitanter scribedo coniunxi. Sic enim suit scribendum: quum c superficiei,cui oratis stamilis est, partes tribuit,&c. Vocem igitur Aristoteles substanti is adiungere uidetur, quum in problematis scribit sectione, ει Οὐφων in oeu τις εχημα- ἄνευ φθό γ, siquidem uox est
aer figuratus, quici serturiSuperficiem autem, cui similem orationem dicunt,adiungit quantitati, di continuae quidem, cuius paries communi termino iunguntur, orationem autem facit quanti talem discretam, ut numerum stac oratio ex sententia principis
philosophorum est substantia, siquidem uox est, quam acrem fiaguratum dicit, di proinde substantiam. Rursum idem Aristote. les quatitatis ordine complectitur Uerum quia uox est qualitas. di oratio uox, ad qualitatis ordinem pertineti Philippus Melanchthon in prioribus editionibus artis dialecticae orationem ad ordi. nem ad aliquid collocat, in posterioribus ad qualitatem RodoLphus Agricola sermonem locutionem dicit, ex locutionem actio. nem, ut cursus est aetio Ita oratio in quin v rerum ordinibus consistitssi omnibus authoribus fides sit attribuenda, quod fieri nuulo modo potest. Alia quaedam in duobus ordinibus collocantur, quum sint unius ordinis duntaxat una 8 eadem fatione. Quae enim uerba res plures significant, diuersis ordinibus rerum assi. gnari possunt, ut taurus significans animal, sydus, hominem, partem corporis, monte,diuersis in locis potest collocari,quanquam sub genere substatiae. Dubitatur an uestis sit qualitas, an substantia , an habere. Dubitatur quorsum pertineant nomina ponder', mensurarum, nomismatum. Quae quidem omnia existimo posse ad certissimum ordinem reuocata si homines in eam rem toto Peaetore incumbant.
Porro de numero figurarum categoricarum dissident, quum atri decem, ali j quatuor, ald sex numerant. Au Pistini,Aristotelis. ec Archytae Tarentini, ex aliorum, qui eos sequuntur, sententiai
uidetur rationi congruere, ut sint decem rerum summa genera,
qtabus continentur quia cuni in disputationem e seimonem ecco
190쪽
Neo talis hominis uenire possinti Vlocata sunt genera di το
ι tionum, quibus continetur uniuersae uoces,e quibus oratio contexitur. Caeterum uniuersa colliguntur ad linitatem, ad esse. Cui
opponitur, non esse.Graeci Π me uel ἐμιαν ab Ebratis mu.
tuo acceperunt, qui dicunt esch suit, est,esse. Sunt autem quaeisdam aeterna sine omni mutation ut deus, ueritas 5c alia nonnulla, recondita in penitissimo thesauro scientiae. Quis quis uelit appellare transcendentia, non altercabor cum illo. Porro in singulis classibus rerum existimo hunc ordinem idoneum, ut primum uelut in tabula generali membra precipua proponantur: deinde singula membra deinceps explicentur, uti numquodq; m axime notum esse debet ac potest hominibus. Ut homo sibi maxime notus .esse debet,quanquam nihil est admirabilius homine, qui copertadio mundum uniuersum complectitur Obscurissima uero est cognitio angelorum. Praemittatur partes toti,ut partes animalium, ut plantarum. Iungentur concretaec abstracta, quae sunt unius ordinis, ut herba herbaeeus, albus albedo Synonyma unius rei coniungantur apta distinctione.
Igitur decimusquartus liber complectetur substantias 5 naturas a deo creatas quarum aliae sunt corporatae, aliae incorporeae. Corporatae uel habent animam, uel anima carent. Quae anima carent, simplicia sunt,aut composita Catterum anima praeditae subsantiae uel sensum habent, uel caret sensu. Inter ea quae sensum habet, alia rationem habent, ut homo: alia sunt rationis expertia, ut bruta animalia. Proinde partes animaliu recensebuntur Mox homoec propria nomina memorabilia, ut ueluti loci communes
disponantur,reges, philosophi, opifices insignes, sex minae nobiles ingenio,uir nate,& eiusmodi rebus, quae in gente,cuius lingua explicatur, aliquando extitelint. Tum enumerabuntur animalia per suas etiam classes, item c plantae. Tum sensu carentiae pera secta, ut metallaec fossilia tum etiam imperfecta, ut meteora plussi uia, nix, fulmen,& reliqua. Mox simplicia elementa, terra tu suis partibus, ut est continens, insula, dic. Item Asia, Africa, Euroopa,& c. Aquae eius partes,Oceanus, flumina, stagna, dic aer, uenti, ignis. Denic coelum, quod etiam uocatur mudus. His imponetur spiritus 5 mentes, anima hominis,angeli, mali spiritus.
Quo locodri factitist gentiliu exponi possunt. Porro materia peratinet ad substantiam corporatam non sentientem idea uel sorma