Nemesii Philosophi clarissimi de Natura hominis liber utilisssimus. Georgio Valla placentino interprete

101쪽

1or NEHESIUS PHILOSOPHvs Est siquidem bonia,S malum: Scrursus praesens,&expectatu. expectatu quidem bonum,desideriu est: iam uerd praesens, uoluptas. Porrd expectatu mali luna,metus:praesenS autem,aegrimonia. Circa bona enim uersatur uoluptaS, & deiiderium: circa mala autem,metu S aegrimonia. Quamobrem quidam passionem in quatuor diuidunt, desiderium, uolui, ptatem, metum, & aegrimoniam. Bona autem Sc mala dicimus, aut quae uere sunt, aut quae putans tur. Caeterum in anima propter tria perniciosae glugnuntur passiones, propter malam uitam,propter

inscitiam,propter malum habitum. Nam honestea pueris non educati, ut passionibus possimus dos minari,in ipsarum immoderatiam incidimus. Proupter inscitiam autem falsa iudicia in parte rationali animae educantur, aded ut mala utilia esse putens tur: 8c utilia mala. Ex malo autem habitu corporis aliqua mala nascutur. iracundi enim stini, qui acris sunt bilis, & feroces temperamento calidi &humi di. Summittenda igitur mala consuetudo honestae consuetudini est: inscitia uerd, disciplinae, Scscientiae. Pernicioso autem habitui medem

dum in corpore, quo transmutemus

ipsum, utcunque possibile fuerit,

in mediocre temperamentu,& exercitii s, & medelis, si modd ipsis nobis

opus fuerit.

102쪽

DE NATVRA H O H I N I S. 1 3 DE VOLUPTATIBUS. CAP. XV ILOLUPTATVΜ alis quidem sunt animales,aliae ueris corporales. Anima les quidem quae per sese anims sunt: que admodum quae circa disciplinas, atque speculationem . hae nanque es huiusmodi animae sunt duntaxat. Corporales uerd, quae eX cominus nicatione corporis 8c animae gignuntur: ob id corporales appellator: sicut quae circa nutrimenta:& coitus. Solius autem corporis non quisquam Pe culiares facilὸ inuenerit uoluptates, sed passiones, ut sectiones fluxus, & quae circa temperametum qualitates. Omnis enim uoluptas cum sensu. s. sum porrὰ animalem esse demonstrauimus,nec duubium quin ex eis, quae multifarie dicuntur , uolus Ptas procreetur : nam sub altero alterum genus est:

ac prout studia, ita uoluptates: hae quidem bonae, illae uerὰ mais: 8c hae quidem salsae, illae aute uerae: 8c hae quidem selius per scientiam cognitionis, illae autem per sensiam in corpore conclusae. 8c earum porror ipsarum,quae il sensu demanant, alis quidem sunt naturales, aliae uerὰ minimὸ: & uoluptati quae est in bibendo,opponitur in sitiendo aegrimonia: ei

autem quae in speculatione uersatur, nihil. Quaesa ne omnia uoluptatem squivocam esse ostendunt. Corporalium autem quae dictae sunt uoluptatum,

aliae quidem necessaris pariter. naturales, sine qui

103쪽

io 4 NEHESIUS PHILOSOPHUsbus uiuere impossibile est: ut nutri menta,quae eges statis sunt supplemeta,& necessiaria indumeta. Naaturales ac non necessariae, ut naturales 8c legitimi coitus. hae nanque ad generis humani permanens tiam faciunt: ueruntamen possibile etiam est abs his in uirginitate uiuere. Aliae porro neque neces,

sariae, neque naturales, ut ebrietas,fornicatio,& fasturitates modum excedentes. Neque enim ad gesneris propagationem nobis conceduntur, ut legitismae copuis, neque ad ualetudinem confirmandam:

quinimo potius ossiciunt. Viventi itaque, ut deum consequatur,solas ei prosequendum est necessarias, pariter , naturales uoluptates. Post illum autem, ac secundo loco uirtutibus inhaerenti, has & natu rates quidem, sed etiam non necessarias cum decos re,& modo,& mensura, 8c opportunitate, & loco accipiendum: caeteras uerὰ quocunque modo fusgiendum. Illas demum generaliter putandum est

honestas esse uoluptates, quae aegrimoniae minime implicantur, neque negligentiam gignunt, neque ostendiculi alicuius simi procreatrices, neque me diocritatem excedentes , neque studiosa exercitia

nobis eripientes: at in plerisque nobis se suppetenotes,seruitium , suggerentes. Proprie autem illae disci debent uoluptates, quae in diuina cognitione, &m scientiis,&in uirtutibus quodam modo uersans tur, aut implicitae sunt. Sed enim quae studios, in primo loco ponends sunt,no ob id duntaxat qudd

104쪽

DE NATURA HOΜINI S. rossunt non enim generis propagatio hic quaeritur at qud bene sit . quippe quae studiosos & diuina amantes efficiant, & ipsam hominis ab anima 8c in telligentia proficiscentem persectione, quae passios

nibus aliquibus minime inseruiunt, uelut quae egeo statem explent. ubi ne F praecedit, aut sequitur, adsuersatur ue aegrimonia, sed huiusmodi, ut sint pus rae 8c immixtae, & omnis materiosae complexionis expertes: quippe qudd tantummodo sunt anima iles. Enimuero, ut Plato censet, uoluptatu aliae quis dem sunt falsae, aliae autem uerae: falsae quaecunque de sensu gignuntur,& opinione minime Vera,&quae aegrimonias una habent comites, at implicistas: uerae quaecunque solius duntaxat sunt animae

per sese cum scientia, & mente, Zc prudentia, Purae,& absque ulla aegrimoniae mixtura, quasse nulla

unquam comitatur poenitentia. Has autem uoluoptates, quae speculationem & honestas comitantur actiones, non passiones quidam uocant, sed suauistates. Quidam uerὰ huiusmodi uoluptate,laetitiam nuncupant. Definiunt enim uoluptatem , generastionem in naturam sensilem. Haec autem definitio corporalis soldm uidetur uoluptatis. nam egestatis supplementum quoddam est,& medela corporalis.

Quapropter egestatem aegrimoniam anteire necesse

est. siquidem rigentes aut sitientes summissi rigo re, & stti aegrimoniam subimus: at in calefaciendo.& bibendo oblectamur. Per accidens igitur sunto bonae,

105쪽

NEHESI US PHILOSOPHUs bonae,& non per sese,nec ν natura. Nam queadmos dum sanare per accidens est bonum, sanum autem es e,natura, S per sese: ita 8c ipsae per accidens sunt bonae,quum sint quaedam medicinae. Verumenima uero speculandi uoluptates per sese bonae sunt, &natura: non enim eX egestate procreatur. Hinc igis tur manifestum, quod non omnis uoluptas egesiaatis est suppletrix. quod si ita, non est ea ab luta 8c consummata definitio, quae ait, Voluptas est, quae naturae sensibili procreat aliquid: nam non omnes complectitur uoluptates: sed eam quae de specula tione nascitur, praetermittit. Epicurus quot uos luptatem definiens, dum ipsam ait omnis rei aegris moniam procreantis esse subtractionem i idem in quit,quod qui dicunt,in natura sensibili rei alicuius

esse genitricem. nam aegrescentis permutationem

uoluptatem esse asserit. Quὀd si generatio nulla proprηs persectionibus similis procreationis est, afffinis ue, ne quidem uoluptatis generationem uolus Platem esse putandum est, sed praeter uoluptatem quicquam aliud.generando siquidem generatio est.

nihil enim eorum quae gignuntur, una fit, & facit: sed certum quod utrunch separatim. atqui uoluptas xium aggregatim simul , delectat. non ergo geneia

ratio uoluptas. Item,qmnis generatio est non entiS, uoluptas uerὰ eorum est quae iam sinat. non ergo generatio uoluptas. Rursus, generatio quidem ue Iox dc tarda dicitur: uoluptas autem non. Praeterea, bonorum

106쪽

DE NATURA H Ο Μ I N I io bonorum quaedam sunt habitus, quaedam actio, quaedam instrumenta: habitus quidem, ut uirtus:

aetio autem,ut per uirtutem operatio.Et rursuS,haubitus quidem, ut uisiis : actio autem, ut uidere: in strumenta uerὰ, quibus cum agimus, sicut oculi &opes, ac caetera huiusmodi. Sane omnes quae erga bona, & mala sunt animales potentiae, habituu sunt aliquorum potentiae. quod si uoluptas bonum sit, non in his erit solis malum. atqui habitus non est. ne. enim est ut uirtus: quandoquidem non tam sis cile in sibi aduersam dilaberetur aegrimoniam: ne utpote priuationi opposita circa idem esset. impo

sibile siquidem est in eodem habitum &priuatione esse . sed pariter aliqui delectantur, & tristantur, si,

cui dormientes. non est ergo habitus uoluptas. At ne instrumentum quidem: instrumeta enim N pro,pter alia sunt, Zc propter se: uoluptas autem non propter aliud, sed propter se tantum . non igitur est instrumentum uoluptas. Reliquum ita est, ut sit

actio. Quamobrem & Aristoteles ipsam definit, a

natura ortam actionem, quae ab habitu impediri non possit. actionis enim a natura impedimentum aegrimonia est. Caeterum,felicitas quoque actio est, quae impediri non potest ab habitu,qui a natura deis manat. Secundum hanc igitur definitionem, feliciis talem, uoluptatem es iaccidit. atque ita falsiam esse definitionem. Eam itaque corrigens uoluptatem si

mul definiuit animalis a natura tributum finem ex

107쪽

ios NEMESIUS PHILOSOPHus actionibus minimὸ impeditis. Proinde consor.

mari, ac cum felicitate existere uoluptatem vult: uesrum uoluptate non esse felicitatem. Caeterum, non

omnis actio motus est. est siquidem inueniri aliqua sine motu actionem,qua primus agit deus: primum enim mouens immobile est. Huiusmodi 8c in homi nibus est speculandi actio. nam propter immobilistatem, quod speculatione comprehensissim est, unum 8c idem est semper, & speculantis intelligentia consfirmatur,qudd circa unum & idem semper obuerinsetur. Quod si ulla speculandi est uoluptas,ea maxisma, 8c eminentissima, ac uera est,quoniam immobiulis. Non dubium autem quin earum quae de minos ribus motibus oriuntur , qud de minoribus ortor fuerint, ed sint praestantiores, & meliores. Enimuesro quot actionum species, totidem sunt 8c uoluptastum: 8c honestarum quidem,honestae: turpium uesrd, turpes. Illud quo certum, qudd iuxta quemlibet sensum diuersis etiam sunt i ecie uoluptates: aliae siquidem tactus sunt, quam gustus: Sc aliae uis

ius, quam auditus, aut odoratus. Sane puriores ac desecatiores illae sunt sensuum uoluptates, quae des Iectant, sensibilia neutiquam attingentes, ueluti uissus, & auditus, & odoratus. Praeterea quae sub exsestimationem cadunt,duae sunt species: una quidem esseetrix ,altera uerd speculatrix. uocirca non duobium est,quin uoluptatuin, quae his accidunt actiosnibus, duae sint species harum purior speculatisua, quam

108쪽

DE N A T V R A H Ο Μ IN I S. tia,quam effectrix. Speculatrices enirn hominis, in eo quod homo est, sunt propriae: atqui sensitiuae

cum caereris homini sunt communes animalibus.

At quoniam sensilium uoluptatum aist quide aliis, alia autem aliis oblectantur : non demum quae a malis,sed quae a studiosis probandae uisae sunt, per sese probandae. In omni enim re iudex ille rectus est, non qui ut accidit datus, sed qui scitus, & a natitura bene institutus est. AEGRI ΜONIA. CAP. X V I I LEGRI ΜΟNIAE species sunt quas

tuor,moeror, licitudo,inuidia, miserastio. Est sane moeror aegrimonia mussistantem, & tacibundum hominem est is ciens: Solicitudo autem aegrimonia aggravan S, Nauxilium reddens: Inuidia uerd de alienis bonis aegrimonia: Miseratio autem de alienis malis aegris

monia. Plane omnis aegrimonia malum natura res

ciprocum est,ac in se rediens. Nam si uir studiosus aliquando aegrescet in bonorum uirorum,aut filio. Tum abolitione,aut ciuitatis depopulatione: non id Praecipue,ac qudd ita sibi proponat,sed per circuns stantiam, atque in hisce. qui autem speculatur, is sine perturbatione prorsus erit: ob id hinc se alie inans, 8c se deo coniungens: studiosus uerd, in ipsis mediocriter afficietur non excedens, neque ab ipsis

109쪽

o NEHESIUS PHILOSOPHUs subactus , summissus erit, sed eisdem potius 1m per abit. Opponitur sanὸ aegrimonia, ut honestum

turpi, mediocri uoluptati : ut autem malum malo, excedenti uoluptati. In corporalibus nimirdin uo luptatibus excessus procreantur solis. nam specu latiuae,utpote quae excelsae sunt, & consummatiosnem habentes,nullum admittunt excessum: quan idoquidem non ipsis opponitur aegrimonia: neque Praecedente aegrimonia de ullo gignuntur seruitio. DE IRA. CAP. XIX.

R A est sanguinis c1rca cor ebullitio,&aestus, per bilis exhalationem subsulta tionemve excitata: unde & bilis dici itur,& cholera. Est etiam quando ira es ulciscedi appetitus. Assecti nanque iniuria, aut extos imantes nos iniuria lacessitos excandescimus, &tum miXtus procreatur affectus ex cupiditate 8cira. Irae nempe species sunt tres, morositas, succenssio, cholera, quae uocatur iracundia. simultas ira

siquidem principium 8c commotionem habenS, morositas, & bilis, & excandescentia dicitur. Irascundia autem bilis esst in diuturnitatem perducta.

appellatur autem ab ira, condo, unius literae insuersione: quod memoriae commendetur. SimultaSPOxxd ira est, quae occasionem ad ulciscendum obsseruat: quanquam a simulatione nomen adepta est. Est sane ira obstipatio ,& satellitium ratiocinatio nis

110쪽

DE NATVRA ΗΟΜINIS. nis.Nam quum indignationi locum esse putauerit, ac iudicauerit,ium demum ira,suror. prosilit euagatus, quum a natura domesticum ordinem sin gula seruauerint. DE MET M. CAP. X X.

E T v s in sex diuiditur species, segnis ciem,pudorem,uerecundiam,stuporem, trepidationem,& licitudinem. Est austem segnitia futurae 8c debitae actionis

metus: Stupor ex inconsueta imaginatione metus: Trepidatio est metus uoce,&motu corporiS LX ς

prestus: Solicitudo est metus dilabendi atque sub

castim aliquem succidendi: metuentes enim agens do,ne nos fortuna frustretur,sumus anxii, atque soliciti: Pudor est metus de expectatione uituperatios nis excitatus: honestissimus autem hic affectus est: Verecundia est metus in turpitudine commissa:ubi tamen salutis expes non sit.Dinerunt autem pudor& uerecuudia, δd uerecundus, ob ea, quae comomisit, confunditur,atque contabescit: pudibundus autem de praeclara opinione, atque aded gloria, in

qua sit,excidere metuit. Veruntamen uetereS saepeo numero Pudorem uerecundiam, & uerecundiam pudorem uocant abusi nominibus. Fit autem meotus per totius caloris ex frigore contractionem ad

cor ipsum undique decurrentis, utpote ad suam seu dem,quam primam tenet: Perinde atque populus, quum