장음표시 사용
191쪽
salica gladius agebati Cujus latus illo mucro petebat' qui sensus erat armorum tuorumῖ quae tua mensi oculit Manus y Ardor animit Quid cupiebasy quid optabas' Virgilius 4. Aeneid. noctem egregie describit amplificando res varias, quae noctem sermo consequuntur.
Nox erat, et Placidum carpebant sessa soporem Corpora per terras, Sylvaeque et Saeva quierant Aequora: cum medio Volvuntur sidera lapsu, Cum iacet omuis ager, Pecudes, Pictaeque Volucres, Quaeque lacus late liquidos, quaeque aspera dumis Bura tenent: somno positae sub nocte silenti 'Lenibalit curas et corda oblita laborum.
Et Alicterius noster ab antecedentibus:
Lo giorno se ne andava, e Ι' aer bruno Toglieva gli animai che sono in terra Dalle latiche Ioro, ed io sol uno M' apparecchiava a Sostener la guerram dei caminino, e si della pietate
Clie ritrarra Ia mente che non erra.
Eliam Boccaccius noster hoc loco per adjuncta vim pestilentiae ostendit in Pestilentiae describione quae poene tota in aptis adjunctis moratur:
Ne su una bara sola queΙla che due o tre ne porto instememente , ne aVVenne Pure una Volta, ma Se ne Sariano assai Potute noverare di quelle clie la moglie, e it marito, i due o tre Datelli, o il padre e il soluolo. e cosi saltamente ne contenteno. Ed in sinite volte av-veune che aiidando due Preti con una croce per al-cuno, Si misero tre o quattro bare da portatori portate dietro quella; e doueun in orto credevano avere i pretia Seppellire, ne aVeVan O Sei o Otto, e taΙ sata piu. Ne erano percio questi da alcuna lagrima, O lume, O compagnia onorati; an Zi era Ia cosa pervenula a tanto, chenoti altrimenti Si curava degli uomini che morivano, elic ora si curcrebbe di capre.
192쪽
Quae sunt praeeipuae amplificationis in oratione virtutes ΤR. Ut rem declares illustresque, cum doceas; varietatem, et gratiam inducas cum delectes; vim, evidentiam , et magnificentiam quamdam asseras, cum ad movendum inlendas. Expendendum est ergo in primis, quo genere orationis utaris, postea quid res, de qua agis, postulet minutae enim et exiles amplificari minimo patiuntur, et Saepe, ut ait Horatius: Ornari res ipsa negat contenta doceri. Grandiores quoque nimia exaggeratione tument, et facile Ianguescunt. Is igitur in rebus gravioribus amplificandi modus sit, qui grandem essiciat eloquentiam,
Providendum est etiam, ut amplificatio sensim veluti per scalarum gradus ad majora procedat, neque ultra modum producatur, sed veluti sponte et suis viribus, non invite dilatata esse Videatur. Quid opprimo in Implifieatione est vitandum ΤB. Duo sunt in primis vitia ac veluti scopuli quidam duo, in quos incurrere solent Tyrones, dum orationem amplificant. Primus scopulus est illorum, qui minutissima quaeque singillatim, exiliter, et perexigue consectantur; quod certe est in oratione vitium . vel maximum. Ut enim recte monet Cicero. in amplifieationibus nihil est nimis tenuiter enucleandum, quia hic locus grandia potius quam exilia, minuta que requirit. Quid aliud in Implifieatione vitabimus 'B. Alter scopulus est illorum, qui ad explendum
orationis numerum, nihil nisi vacuas voces, et inanem verborum sonitum in illam insarciunt. Hoc
vulgare vitium fugies, si nihil prorsus dicas, quod
193쪽
vim, et pondus non addat orationi, et sensum non augeat. Quid est enim tam furiosum, inquit Tullius in Iibro de Oratore) quam verborum vel optimorum sonitus inanis, nulla subjecta sententia 2 Ei ut sapientissime praecipit Horatius in arte Poetica, sint tibi provisae, parataeque, et ad manum, ut ita
dicam, sententiae: Voces ipSae ultro sese inerent, et ad exprimenda animi sensa, nullo labore succurrent. Verbaque provisam rem non invita sequentur.
Quamquam, ut dicam id quod res est, si Tyroni peccandum sit in alterutram partem, malim certo ut, instar Ovidii, peccet potius ubertate quadam copiaque Verborum, quam eorumdem jejunitate atque inopia: quia, ut optime notat Tullius , nimia haedes redundans verborum ubertas , et quasi luxuries stylo atque exercitatione brevi depascetur. , Quid de Diminutione dicendum est B. Et istam arbitror optimam eloquentiae partem esse, ejusque artificium minime negligendum. Saepe
enim occurrunt tempora minuendi, et magno sunt Oratoribus usui. Nos autem a Fabio verba mutuantes
hoc tantum dicemus eamdem sero amplificandi et minuendi esse rationem. Nam totidem, inquit, sunt ascendentibus, quot descendentibus, gradus. Ideoque uno ero exemplo contentus eius loci, quo Cicero de Orationo Rulli haec diciti
Pauci tamen, qui proximi adstiterant, nescio quid illum de lege Agraria voluisse dicere Suspicabantur.
Quod si ad intellectum reseras, minutio est: si ad obscuritatem. incrementum. Nam si Tullius probare voluit, Bullum ab iis, qui proximi adstiterant, non fuisse intellectum, minutio est; si nullianae orationis '
194쪽
obscuritalem quasi artificio quodam in verbis inductam exaggerare Vesuit, incrementum est. Dum enim alterum intelligis, Rulli culpa minuitur; dum alterum, augetur. Sed de amplificatione hactenus.
Quid est Fabularn. Est oratio salsa veritatem effingens. Talis est apud Horatium elegantissima illa labella equi
hominis opem adversus cervum implorantis: Cemus equum, Pugna melior, communibus herbis Pellebat: donec minor in certamine longo Imploravit opes hominis, frenumque recepit, Sed postquam victor, violens discessit ab hoste, Non equitem dorso, non se num depulit ore. .
Vide quam solerter Horatius sub illis sabulae involucris, et quasi integumentis, Verum ac rectum nos doceat: et nos repento a levi illa in speciem narratiuncula ad veritatem traducat, tribus illis qui
sequuntur versibus: Sic qui pauperiem veritus, potiore metallis Libertate caret, dominum vehet improbus, atque Serviet aeternum, quia parvo nesciet uti.
De variis Fabularum Generibus. Quot sunι genera fabularum' R. Tria numerantur ab Aphtonio, et a Theone Sophista, qui Rhetoricas exercitationes, Seu Proo-mnasmata sic enim appellant, Τyronibus admodum
195쪽
utiliora nobis scripta reliquere. Tria igitur statuunt genera sabularum. Aliae sunt Bationales, aliae Morales, aliae uixtae. S. II. Da Fabula rationali sive Parabola. Ouid est Fabula rationalis alae Parabola pn. Fabulae rationales sunt illae, quibus ad mores instruendos, fingimus ab homino dictum, vel lacium quidpiam, quod tamen re ipsa neque die tum fuit, neque factum; sed tamen dici, vel fieri omnino potuit. Hujusmodi sunt divinae illas parabolas de Virginibus decem, do Divite et Inops, de Filio Prodigo, aliaeque quibus Christus Dominus Apostolos
et circumfusam plebem ad omnem virtutem erudiebat : sine parabolis non loquebatur eis, inquit sacra pagina: tum ut ad rudem populi captum se accomodaret: lum etiam in primis ut serviret Palaestinorum moribus ae consuetudini, apud quos nimirum hujusmodi parabolae majorem in modum erant usitatae, et unde in reliquas Orientis partes
Rationales id genus sabulas, seu parabolas circiter duodecim habes in aureolo Phaedri libello
R. Exemplo esto haec quam hic assero. AESOPUS ET PEΤULANS
Aesopo quidam petulans lapidem impegerat: Τanto, inquit, melius; assem deinde illi dedit, Sic prosecutus: plus non habeo mehercule :Sed unde accipere possis, monstrabo tibi. Venit ecce dives et potens: huic similiter
196쪽
Impingo lapidem, et dignum accipies Praemium. Persuasus ille fecit quod monitus suit:
Sed spes fefellit impudentem audaciam Comprehensus namque PoenaS PerSolvit cruce.
Asserri quoque solet decantata haec de inepto quodam medico sabula rationalis. XIEDICUS SERO SAPIENS
Mortuum quemdam ad sepulturam asservi eum forte vidisset illius medicus clamore summo vociferatus: mortuus utique non fuisset ille, si usus esset medicaminibu S, vinoque abstinuisset. Cui e circumstantibus qui- .dam: Nae tu, inquit, Sero admodum et inepte sapis, qui, quam debueras Vivo, mortuo denique medicinam adhibeas. εAsser eaeempla italica fabulae rationalis. n. Habes duo luculentissima.
. - Esset O in una victu anga un Iadrone, con te sue malo opere e da iungi. e da presso Per clascuna parte tribolava, e teDeva la gente in grande SOSpenSione. Av-Venne Che prose mo glie, onde Ia vicinanga faceva di. cio grande sesta, rallegrandosi dei nuovo parentado. Onde ua savio e ricco uomO gli ri prese della loro mat-teZZa, ed ammonendogit con esempli disse sol glianti parole. II sole patiovi moglie, e Sa Pendolo Ia terra, considero pr0vxedula mente dicendo, come solamente dy unSole non. leva Scam paro ch'ella non lasso Piscaldata ed arsa: sicche avendo it Sole figliuoli non ve vamodo di potere resistere a tanta sinisuranis di calore: onde prego Iddio che ii sole non avesse moglie. Ammonisce ora 1' autore Per questa savola, che in Parole, no in opere non si presti ajuto a coloro cheharino male operato e maliatio, e apparecchiansi Solo a mallare.
Eae Fabulis Aesopi a Senensi quodam italice interpretatis9
197쪽
Α pie d' uia alto monte, la cui cima Parea toccasse it cieto, uri Popol, quale Non so mostrar, Vivea nella valle ima. Che piu volte osservalido la ineguale Luna, or con corna, or SenZa, Or plena, Or Scema, Girar pel cieto at corso naturale ;E eredendo poten dalla suprema Parte dei monte giungervi, e Vederia Come si accresca, e come in se si prema: Chi con canestro, o chi con Sacco per la Iontagna cominesar correr in SuIngordi tuui a gara di teneria. dendo pol non esser giunti piuVicini a Iei, cadeano a terra Iassi Bramando iuvari dessere rimasi giu. Quei che alti ii vedean da poggi bassi, Credendo che loccassero Ia luna, . Dietro venian con Dettolosi passi. Questo monte 4 la ruota di Fortuna Nella cui cima ii volgo ignaro Pensa ogni quiete sta, ne vo n'h alcuna.
De Fabula Morali sine Apologo. Quid est Fabula moralis, seu Ipologus' - R. Est illa, quae bellii artun mores , iei indolem exprimit, ad mores hominiarn informandos. Morales hujusmodi fabulae dicuntur Iesopieae, non quod Aesopum Auctorem habeant, ut vulgus existimat, cum longissime ante Aesopi tempora ab Homero, et Hesiodo fuerint usurpatae; sed quod fuerint valde in deliciis Aesopo, qui illas admodum inge
198쪽
nioso tractavit. Interdum etiam non solum seras , sed arbores quoque et plantae , mallei, ineudes, aliaeque res hujusmodi loquentes inducuntur. Eaehibe eaeemplum. n. Exquisitissimum sabulae moralis exemplum
Inops potentem dum vult imitari, perit. In prato quodam Rana conspexit bovem rEt tacta invidia tantae magnitudinis Rugosam in savit pellem; tum natos suos Interrogavit, an hove esset latior rIlli negarunti rursus intendit cutem Majore nisu: et simili quaesivit modo, Quis major esset y Illi dixerunt, bovem. Novissime iudi gnata dum vult validius Inflare sese, rupto iacuit corpore.
Cum de senestra corvus raptum caseum Comesse vellet, celsa residens arbore,
Hunc vidit vulpes, deinde sic coepit Ιoqui iol qui tuarum, corve, Pennarum eSt nitori' Quantum decoris corpore, et Vultu geris lSi vocem haberes, nuIla prior ales laret. At ille stultus, dum vult vocem Ostendere, . . Emisit ore caseum, quem celeriter Dolosa Vulpes avidis rapuit dentibus. Tum demum ingemuit corvi deceptuS Stupor. Hac re probatur ingenium quantum Valet;
- . Virtute Semper praevalet sapientia.
Abser eaeempla Italica. B. En Simiarum et Inis labella ab Angelo Fi-renruola descripta, et pulcherrima illa Ludovici Areosti de Pyro et Cucurbita.
199쪽
Nella amenissima valle di Bisenato, quasi verso it su
mie , e com' e' lasse di verno, e ii Deddo grande, veg-gecido riIucere uti di que' bacheroetetoli, che i eoutaditiichia mano lucciolati, i quali hanno quasi quet medes imo splendore che te lucciolo, ma non volano, angi si stanno applattati per te siepi ; pensarono che quella lasse una favilla di suoco: laonde e vi miser sopra di mollelegna secche e un poco di Paglia, e comin clarono a SOssare in quel haco per accender det suoco. Erano al-hergati appunto Ia notie alcuni uccelli sopra di quel-Γ arbore, tra' quali ve ne fu uno che gli veniae com passione delia vana latica delle POvere scimie; e peroscendendo deli' arbore disse latro: Amici, it dispiacereti' io piglio det non prositieuol trava glio, clie voi vi prendete per accendis questo suoco, mi ha mosso a venitui a dire, che voi gittate via it Lato e ii tempo, coucio sta che melio che voi vedete rilucere non e suoco, ma uri antinaIuZZo che ha naturalinente quello sple dors abbaci nato, che voi vedete. At quale una scimia piu deIle altre presuntuosa e sorse paraa, disse: Ie PO che faccende che tu hai, messer uccello, anZi ser uccellaccio, ii hanuo satio pigliare hi iga di quello che nolci sacciamo, come quelio che non consideri quanto staincio di sciocco it dare consigito a chi non ne dimauda. Ritornati a dormire, e lascia la cura a noi de' saltinostri: chh se tu nou se' savio, tu potresti sorae trovam quel che tu non vat cercando. II seinplice deli uccello, che Pensava pur colla sua importunita farte capaci del-Γ errore loro, due o tre volte si rimi se a replicare il me- desimo: in modo, che quella scimia montata in collerale Salio addosso, e se non che e' fit destro e valsesidet volare, eua ne saceva mille Peges.
Fu gia una Tucca, ehe monto sublime In pochi giorni tanto, che coperae A un Pero suo vicin I'ultime cime.
200쪽
ΙΙ pero una mattina gli occhi aperse, Che avea dormito uti iungo sonno, e visti I nuovi si ulti sui capo sederSe, Le dissor clii set tu i come salisti Qua su y dou' eri di angi, quando lasso Al sonno abbati donat quest' occhi tristi ΤElla gli disse it nomo, e dove at hasSOFu Plantata, mOstrogli, e che in tre mest Quivi ora glutita accelerando it Passo. Ed io, Γ arbor soggiunse, apPena aScesi' A questa alte2ga, potine at caldo, e at gelo. Coti tuiti i venti troiit' anni contest. Ma tu, cli' a uti volger d' occhi arrivi in cieto, Renditi certa, che non ineno in Delta Oie Sia cresciuio, manchora it tuo stelo.
Questa similitudine sta indulta
Pui proprio a voi, che come vostra. giria Tosto monto, tosto sara distrutta.
n. ESt ea, quae ex rationalis et moralis admixtione componitur, seu in qua homines cum brutis sermosinari singuutur. Egregium sabulae mixtae exemplum habemus in sabulis Gabrielis Faerni, qui sabularum suarum materiam deligens ex optimis antiquitatis auctoribus, virtutem mirifice commendavit.
Captabat agiles sorte locustas Puer, Modo hanc, modo illam saltilantem Persequeri S: Quas inter atro Scorpius viro tumenSErrabat: hunc locustam opinatus Puer, Dextram admovere coepit, ille subrigens
