장음표시 사용
101쪽
est bona operatio,&ita conueniunt nobiscum. CUNCTA opraeterea. J Haec est tertia pars, in qua posteaquam ostendit sopinionem eorum, qui eodem modo senserunt de felicit hie conuenire cum sua, nunc enititur accommodare suae sen ytentiae opiniones aliorum, qui diuerso modo senserunt de . felicitate. Et primo enumerat opiniones eorum singulas. Deinde incipit afferre, Saccommodar mam illarum,&est eorum qui posuerunt felicitatem in virtute una vel pluribus. Postea aliam opinionem eorum qui addiderunt ipsis virtutibus voluptatem ad constituendam felicitatem. Demum assert opinionem eorum qui his addiderunt bona externa, & omittit eos sui ponebant summum bonum, aut in voluptate tantum, aut tantum in bonis externis.Namanotea has opiniones penitus reiecit, & nunc etiam post habet, quia non conueniunt cum Philosophi sententia. Dicit igitur in primis quod cuncta quae circa felicitatem varie a multis dicuntur, cum nostra sententia conuenire videntur:&as fert tria, scilicet virtutem, prudentiam,sapientiam, quae sunt per litones trium potentiarum animae. virtus quae hic a lcipitur pro morali, est perfectio appetitus: prudentia est per fectio intellectus activi: sapientia est perfectio intellectussspecula liui. Igitur perfectio hominis secundum opinionem
istorum conuuit, aut in una, aut pluribus, aut in omnibus istis :&omnes istos enumerat, & ponit pro una opinione, quia ij omnes conuenIunt an virtio. Deinde assert aliam opinionem eorum, scilicet qui ad- Ediderunt voluptatem ipsis virtutibus dictis, aut omnibus simul sumptis, aut alicui illarum. & dicit cum voluptate, aut non sine voluptate, propter hanc rationem, quia aliqui di xerunt quod felicitas constabat ex supradictis virtutibus,vel una vel pluribus, & ex voluptate veluti ex parte eius essentiali, id est ut felicitas tanquam quoddam totum aggregatum constitueretur ex virtute,& voluptate,tanquam ex suis partibus essentialibus: quod innuit cum dicit, cum volupta, te. Cum vero dicit, non fine voluptate, innuit aliam opinio
ne, quae & verior videtur, A magis c5uenire cu sua.Isti enim qui posuerunt felicitate in illis virtutibus, aut una, aut pluribus,intellexerunt quod voluptas no sit de essentia felicitatis, sed quoddam quod oritur ex ea,&sequitur eam, veluti pulchritudo
102쪽
L chritudo ex bona complexione,&compositione partiti corporis.& sic utvmbra oritur ex corpore & sequitur ipsum: sic voluptas ex felicitate, &sic sequitur ea tansuam inseparabile accidens. & hoc intelligatur de bona voluptate, non ataci tem de turpi. Affert deinde tertiam opinionem, scilicet eo γ rum qui praeter haec quae posita sunt addiderunt felicitati bona externa. Post haec enumeratis opinionibus vult ostende re quod merito in illis est aliqua veritas, quia ista dixerui aut multi & antiqui,aut pauci & praeclari. Multi, quia non omnino varin si famaqi inra pcipiali multi decantant, ut alibi inquit Philosephus. Antiqui quia fuerunt propinquiores primordiis rerum & naturae:ergo isti debent scire aliquam veritatem .Pauci & praeclari etiam manifestum est quod debent scire aliquam veritate. Aliqua igitur ex parte probandae ho-γI rum sentetiae, Eo Ru M igitur semetiae, J Hac in parte Philosophus incipit accomodare sententiae suae opinionem eo-rram,qiii s licitatem. aut in virtute morali, aut in prudentia, aut in sapientia,aut in omnibus ijs tantu collocabant. Et primo ostendit quod conuenit in eo cu opinione sua,quia opetratio secundum virtutem e liquid virtutis,& a virtute oriatur. Deinde ostendit quod sua sententia est melior,quia cum felicitas sit quiddam optimunt,debet collocari potius in magis bono, quam in minus bono.Sed usus & operatio est magis bonum, quam habitus & possessio. Fieri enim potest ut aliquis habitum habensmihil agat boni, ut dormiens vel alia
ter degens in otio. At qui operatur secundum virtutem,necessarici noli. &Droducit aliouid boni. Melior initur est aratio. Sed non parum interest inter nostram sententiam cicantiquorum. Nos enim volumus felicitatem potius cosistere
in usu quam in possessione,&actu quam habitu: illi aute ecotra. Notadum quod est differentia inter possessioneviumq;.& habitum,& operationem. Possessio & usus proprie dicuntur rerum externarum. Habitus xctus, aut animi, aut cor-
γα poris. DATQ ε ut in olympia. JProbat etiam exemplo quod sua positio in operatione est melior,quam illa antiquorum in habitu .sicut enim athletae tantum coronantur in olympia, qui certant,&operantur,& non ij quamuis sint fortissimi,
103쪽
tissimi, qui otiosi spectantes certamina nihil agunt: sic operatores secundum virtutem sunt proprie appellandi felices &non illi qui tantum habent habitum,& non operantur. Sunt enim felices in potentia propinqua, illi autem in actu. Lipso Ru M insuper.J Affert opinionem eorum qui di- 3xerunt felicitatem consistere in virtute, aut virtutibus cum voluptate, aut non sine voluptate. Et primo ostendit quod felicitas continet voluptatem: deinde quod felicitas est iocuncia. Item quod est per se iocunda. Praeterea quod felicitas ita habet voluptatem, ut non indigeat ea tanquam aliquo extrinsecus adueniente. Demum quod felicitas non so- rtum est iocunda, sed etiam bona, & pulchra, & postremo quod felicitas est quiddam optimum ,& iocundissimum ut
patebit. & in primis operatio animae continet voluptatem,
quia percipere voluptatem est ipsius animae, & habentis animam sensitivam vel intellectivam, non enim est animati anima vegetativa. Nam plantae non sentiunt voluptatem. Item felicitas estiocunda.Probatur,quia id quod amatur ab uvno quoque,ei est iocundum. At operatio secundum virtute amatur a studioso, ergo operatio secudum vir tisterii estio-e uda felici homini,& studioso viro .Maior declaratur a Philosopho inductione,Nam equus amatori equorum, & spectaculum,&c. Minor quoque est manifesta. Item felicitas est per se iocunda. probatur. Id quod est sua natura iocundum, est per seiocundum. Sed operatio secundum virtutem est sua natura iocuncla, ergo Acc. Nam ea quae multitudini videntur locunda, sunt repugnantia interse,quia quandoq; delectant, quandoq; molestiam afferunt: & causa est, quia non sunt de se,& natura sua iocunda. Si enim eis natura inesset iocunditas,nunquam eam amitterent sed semper essent locuda. Sed talia multitudinis nostra sententia nunc sunt, nunc non sunt iocunda, sed mutantur secundum rationum,aetatum,&conditionum: & hoc est,quia illa non sunt naturaliter, & per se talia. Sicut ea quae semper delectant bonos, & sapientes vi ros ad quos pertinet,&quorum est verum & incorruptum iudicium de rebus: & propterea id est natura iocundum, &semper iocundum,& per se iocundum,quod est eis voluptati.Id autem est praecipue felicitas, &operatio a virtute. Item ipsorum vita non indiget voluptate, quia felicitas ita in se habet
104쪽
bet voluntatem ut non indigeat ea veluti aliquo foris adusniente, & peregrino quodam .Hoc probatur,quia si felicitas per se sola sumatur separata ab omnibus aliis habet in se voluptatem.Operator enim cuiusque virtutis gaudet cum operatur secundum illam, ut iustus cum operatur secundum iustitiam. Ouod si non gauderet non estet iustus, aut studiosus: sed aut vi, aut sinuitatione, aut aliter aliaque de causa operaretur. Quare felicitas, & operatio secundum virtutem habet in se voluptatem. Item felicitas est non soliun iocunda, sed etiam bona. & pulchra.&honesta, quia sic sapi-vens.&studiosus iudicat: iudicat autem bene,quia ipse est tanquam mensura talium operationum. Vt enim pictor defiguris:sic prudens,&studiosus de actionibus.Item optimum,& pulcherrimum, & iocundisii nitim est ipsa felicitas. Nam ea quae tribuuntur felicitati,per se debent tribui in summo gra du. At felicitati bonitas, iocunditas, pulchritudo per se tri butitur, ut supra ostendimus. ergo haec felicitati sunt tribuenda in summo gradu: non enim debet tribui superlativum nisi summis rebus:at felicitas est summum bonum, & tale est operatio secundum virtutem: ergo operationi secundum virtutem sunt ista tria in summo gradu tribuenda, & simul,& no alterum sine altero separando ea, sicut faci t D eliacum carmen:in quo tribuitur iustitiae pulcxerrimum,& accommodate si intelligatur pro operatione secundum iustitiam quae est, & dicitur tota virtus, & optimum tribuitur sanita ti: accommodate etiam si intelligatur de salutate mentis.& io- eundissimum dicitur re amata potiri:accommodate etiam si talem rem intelligamus felicitatem, quae maxime est amore digna.Sed nos dicitPhilosophus,non separamus haec,sed o-74 mnia simul tribuere debemus felicitati. sv I DE TvRta me. J- Hac in parte affert ultimam opinionem eorum, qui praeterea superius allata afferebant etiam,& adivnsebant externa bona,&videtur accommodare sententiae suae. Si enim consistit in operationibus animi secudum virtutem &c. Ad exercendas autem operationes indigemus bonis externis ut in strumentis, ideo videbitur indigere bonis externis: & enumerat plures species bonorum externorum ut amici, Reaetera. quae si desint, tanqua instrumenta videtur felicitas quo Ad modo minui vel potius impediri, selicitas inquam ciuilis.
105쪽
Et addit uodnennulli adeo putauerunt bona externa con metae ad fricitatem,ut eis prospere uti idem esset pene,quod felicitas, & qui bonam & secundam fortuna telicitatemque in eodem ponunt, & alij tamen qui virtutem & felicitatem idem putant. Notandum quod felicitas, ut ad hoc proposi-Jtum spectat,duobus modis considerari potest: autut perfieitI habentem.&est ad seipsum, & sic videtur de se esse sufficiens lsine esu glia accessione. A ueremerati potest ut est ad alios, dc tunc est felicitas ciuilis quae videtur esse aggregatum extribus illis generibus bonorum, & de tali videtur loqui Philo sophus,cu dicit quod videtur indigere externis bonis, id est de telicitate, & felici ciuili. & ita huic fine tractatui imponit, in quo afferedo primo plures opiniones,veni t postea ad definitionem sumini boni secundum sententiam suam,posthabitis alijs&eonsutatis: deinde confirmauit 1uam definitionem ex dictis aliorum, seligendo ea quae bene dicta sunt ab illis, &accomodando suae definitioni,ut ex hoc ostedat me lius sensisse quam caeteros,& no penitus dissensisse a caeteris.
De modo assequendae felicitatis.
tium acquiri posit, an aliqua diuina sorte, et
est rationi cr felicitῆtem a dissipysaari AN eo maras, quo caeteris humanis bonis est praestabilius. Verum hoc ad aliam magis cgfiderationem forsitan pertinet. Videis TZO-
i fimum esse. Praena enim, Iri s uirtutis, optiὰ- - ma di s uiddam ac beatum esse uidetur. luerit etiam Cr inatum com mne. feri natis potest ut discio ri
106쪽
qui nullo principio labes to,ido Ut AEdensequen
iat γ 78 uirtutem .Quodsi melius e thoAmosi quam o iuuam felicem esse: rem in sese habere consenonem est rationi. Siquidem ea quae sunt secundu natura: ut quamis
opi esse habere possuntsic se habent suapte natura, er ea similiter quae ut in onficiuntur, atque a quo
cunque proveniunt causa: erea maximeque a praestambit ima prosciscuntur. id autem quod maximam atque pulcherrimum est,frtunae tribuere,ualde erroneam est. 79 Patet etia ex ipsa tatione quod quaeritur. Dicta est enim operatio an ae per uirtutem. caeterorum autem bonorarum alia inesse necessarium est:alia adiuuant, suntq; ut SO lia, ut instrumenta. Haec cr ij. consona sunt quae in primo eipio diximus. ipsum enim finem sculnus ciuilis optiamum ponebamus. haec autem magnam adhibet diligenistium: ut ciues ipsos di onat, bonosq; ficiat,er ad honeis Ilus res agendήs idoneos reddat. Merito igitur nec boae Rem,nec equum,nec aliud quicquam animantium dicimus ' siliae: quippe cum feri nequeat ut ipszrum quicquam tam lusi particeps operationis. Hanc autem ob causam nes puer est filix. Nondum enim est idoneus ad res tales atagendus propter aetatem. qui dicuntur filices,obflem dia' euntur . est enim opus ut diximus er per m uirtute,' D er perficia etiam uita. M ultae nanque mutationes in uiri sunt, uariaeque forti x:atque feri potest, ut is qui maxio me bonis abundat, ira magnus incidat in senectute calami , mes ut is heroicis de Priamo dicitur . eum aut em qui tali
'fortuna est usus, erinferabiliter obili, nemo silice dicet.
f mi libri, in quo declarat tria, quae videntur sequi post V definitionem felicitatis. Primum a qua causa est; cti ua
107쪽
proueniat ipsa felicitas. Deinde in quo ei ῖt tanquam in subiecto. Tertio in quo tempore dicatur quis esse felix: quod videtur innuisse per eam parte definitionis,scilicet in vita per fecta. Diuiditur aute hic tractatus in tria capitula. In primo tractat de causa efficiente ipsius felicitatis,& eius subiecto.In secundo tractat quo in tempore aliquis dicatur esse felix. In tertio declarat quomodo postero rufortunae conditionesse pertineant ad felices iam mortuos.Primum etiam capitulum
diuiditur in duas partes. In prima autem parte ista quaerit primo,& enumerat causas a quibus videtur posse prouenire felicitas. Deinde po nit a qua causa proueniat,& a qua non proueniat. Quaerit igitur inprimis,ut diximus, a qua causa tanquam essessiua proueniat felicitas: quae dubipitio videtur oriri ex paulo ante dictis,& allatis,cum dicit quod quidam felicitatem ponunt idem cum virtute: alij vero nonnunquam dicunt esse idem cum bona fortuna: quorum duorum alterum videtur esse quid externum. scilicet semina. atata vid in ternum, scilicet virtus. Merito igitur quaeritur, utrum felicitas oriatura causa interna an externa. Causam autem internam explicat per illa tria,scilicet per disciplina, assiletudiue, exercitium. Causam vero externam explicat per illa duo scilicet per diuinam sortem,& per fortunam. Cum vero quaeri-rur virum felicitas possit acquiri per disciplinam: est quaer Te virum ea possit acquiri ut scietiae quae per doctrinam discendo acquirutur: per asilietudinem. veluti virtutes quae nodoctrina sedassuetudine acquiruntur agendi ,& producendi
operationes studiosas: per exercitiit, est quaerere utrit acquiratur ut nonnullae artes,ut saltandi,citharizandi,& similium
per longam exercitationem, scilicet pulsandi cist ram nisaltandi. Ista igitur dicuntqr interna.quia sunt in nobis &in nostra potestate collocata. Sors autem diuina,& volutas dei, tum etiam ipsa fortuna,manifestum est quod sunt extra nos,& quicquid habetur a deo vel a fortuna non est in nostra potestate, sed videtur esse munus ab illis. I si I Gi TvR &ali 76 quid. J Hae in parte Philosophus incipit ostendere primo quod felicitas prouenit a causa diuina deinde quod proue . a causa humana: praeterea quod non prouenit a fortuna: postremo quod non prouenit a fortuna, sed a causa humana. Dicit igitur in primis,quod si aliquod munus est homini-
108쪽
bus datum adeo, consentaneum est rationi id esse felicit tem. Etenim nobilissimus eflectus debet produci a nobilis sima eausa ,sed felicitas est huiusmodi: ergo &c . Nam dc hoc praecipue confirmari videtur, quia felicitas est praestabilissi
mum quiddam omnium rerum humanarum. At nonnullae i res humanae 1unt no bis datae a deo: ergo multo magis ipsa felicitas cum excelletior sit caeteris rebus adeo datis, ut vita
re: &alias int huiusmodi quae sunt ignobiliora felicitate S ipso bene vivere, id est bene operari,ergo multo magis ipsa felicitas. Nam quato donum est praeclarius, eo magis vide tur esse coueniens deo. Sed omittit tamen ista conlideratio ne:quiano videbatur esse praesentis speculationis, sed potius primae philosophiae ubi tractat de providelia diuina. Cui DET u Manie. JH.ic in parte ostedit quod felicitas prouenit 1 causa humana,& innuit tale ratione. Illud quod acquiritur hominibus virtute,aut doctrina,aut assuetudine, aut aliquo exerciuia,cum paratur a causa humana: sed felicitas proficiscitur a virtute,aut ab assuetudine,aut aliqupvi laodi:ergo a causa humana. Hanc ratione videtur innui Philoso phus per verba sua oc simul repellere obiectionem tacitam, qua quis dicere posset: videtur quod felicitas sit res diuina.ergo non videtur profluere a causa humana.Dicere alitem vi
detur Philosophus, quod etsi felicitas proficiscitura virtute vel aliquo huiusmodi: tamen videtur esse res quaedam di uina:cum sit praemiu finis tam praeclari boni,quale est ipsa virtus, &quasi istud excedens ipsam virtutem oportet visit quasi aliud diuinum propter excellentiam suam,& supere minentem conditionem. Notandum auod felicitas etsi primo & maxime videtur proficisci mo .iamei uJario prosciscitur etiam a causa humana,tanquam a 2ropin ua. Nam Quaedam Droueniunt adeo fine nostra operatione,ut esse S uiuere, S: potentiae operandi,& huiusmodi. quaeda sunt qiua
proueniunt adeo, tamen concurrimus etiam nos. ut est virtus, felicitas Sc huiusmodi. Nullus enim habitus acquiritur a nobis sine causa diuina quae est uniuersalisiima. de principali si ima causa omni u adeo ut nullus effectus possit fieri apet, Hos sine ipso,& magis concurrit illa,quam aliqua caudis licularis,per illam rationem, quod cum causae sint ordinat ualia sub alia,semper uniuersalis,& primaria causa magis con
109쪽
currit quam illa quae est sub ea, id est particularis,&secun
claria. Sciendum tamen quod deus non concurrit ullo pacto ad vitia. nec ad actiones vitiosas quia ultra operatio nem continent defectus, cuius nullo modo est auctor deus.
Dicendum est igitur quod felicitas profluit a deo tanquam
ab uniuersali causa, &ab homine tanquam a causa particu lari & propinqua. Notandum quod praemium est duplex, scilicet internum & externum: internum est ipsa felicitas, quae
licetIespiciat externas res: tamen remanet in animo. & dicitur interna praemiuvero externum est, honos, magistratus.
potentia & huiusmodi. Philosophus autem intellexit hie de praemio interno, scilicet de felicitate quae est egregium pra nitum,& nobilius ipsa virtute,& est praemium vinnis: honos vero ut id quod est ad finem .& non finis. Est etiam & valde commune. Probat eandem sententiam, scilicet quod videtur profluere a causa etiam humana, cum felicitas iit quid valde commune, scilicet ut possit acquiri. Potest enim comparari a cunctis qui non habent laesum principium rerum agendarii, ita ut sint inepti ad cosequendam felicitate. quasi dicat, quod felicitas est posita in nobis,& possumus omnes ea acquirere, nisi sit in nobis principui labefactatum:ergo est a nobis, causa humana & deus, ut diximus,est principalis causa & vestierialis. homo aute causa est particularis, homo inquam qui non sit Leses nee habeat principi ualiquod labefactatu,veluti quod sit in eo laesa aut imaginativa, aut cogitativa aut in moria Intellectus autem non laeditur nisi per accidens. sciliiseetsi laedantur aliqui sensus aut interni. aut externi. Nam O
mnishabitus ortu habet a sensibus externis per medios internos. Quod si aliquis Ledatur sensus, quo necessario utamur in his aequi rendis.quq sunt causa felicitatis:talis carens eo novidetur aptus,neq; habilis ad felicitate. set voti si melius. J 78 Hac in parte Philosophus ostedit quod felicitas no prouenita fortuna tanqua a causa effectiva,est enim causa essessiua duplex, scilieet per se &per accidens. Cuigitur felicitas sit nobilissimus essecius no proiienire potest, nec debet ab ignobilis sima causa.Talis aute est causa per accides id est ipsa fortuna. Nanobilissima causa potest bene producere nobile, & ignobilem effectu.Vt sol generat homine & rana.Sed no econtra
nobilis causa potest producere nubile effect u. Na mouens
110쪽
centum potest mouere decem, non autem econtra:non ergo felicitas proueniet a fortuna. Hoc etiam probatur ex iis quae fiunt a natura vel ab arte. Nam ea quae fiunt a natura be ne se habent: eum ita fiunt, ut sunt apta nata fieri ab ipsa natura. Eodem modo quae fiunt ab arte, maleautem cum digrediuntur ab ordine naturae vel artis,ut per accidens fiant.duae enim videntur esse cause per se quo ad hoc propositum spectat,scilicet natura & mens:duae per accidens, scilicet casus de fortuna Casus est cum fit aliquid praeter intelionem naturae, veluti eum oritur aliquis habens sex digitorum manu, quam natura intendebat facere cum quinque: fortuna dicitur cum fit aliquid praeter intentionem mentis, ut siquis effodiat ter ram ut ponat vites, inuenit postea thesaurum praeter inte tionem:& in artibus siquis pingat manum cum sex digitis labente penicello, quam intende dat pingere cum quinque digitis. Itaque tum omnia bene se habent,cum fiunt a causa per se eo modo quo melius fieri possunt, & unaquaeque res quae bene fit,prouenit a quam meliore causa potest: aequii est profecto selicitati quae est nobilissimus effectus, tribuere nobilissimam causam humana ut est mens, causam inquam per se, non fortunam quae est causa per accidens, ut late ostendi
s tur a Philosopho in libro Physicorum. fp ATET etiam Sc ex definitione.J Duplici ratione iterum ostendit quod felicitas oritur a causa humana,& non a fortuna.Prima ratio est
talis:omnis operatio animi per virtutem est effectus qui prouenit a causa humana.at felicitas est huiusmodi, ergo H. Et enim operatio talis non est nisi ab homine. quod aute sit oper tio animi p tet ex definitione eius iam assignata antea. 7s f V Azrs quaedam. J per hoc videtur innuere quod felicitas sit in genere qualitatis, id est esse qualitatem quandam,&in specie qualitatis ut ostendat quod cum sit ab habitu, est
tota simul,&no res successiva quae acquiratur per partes. PO-test etiam dici quod Philosophus velit ostendere quod felicit/s no sit a fortuna ex eo,quia aliquis dicere posset quod bona externa connumerantur cum bonis ex quibus constituitur felicitas ciuilis:ergo felicitas oritur a fortuna. Ideo diuidit ista bona,& dicit quod felicitas praecipue cosistit in bonis
animi ut patet ex definitione nostra. Caeteror u aute bonoru/lia sunt corporis quae oportet praesupponer e, alia fortunae quae