장음표시 사용
91쪽
eausas,per quas demonstrari possunt, ut sunt principia quae supra se non habent causas quibus demostrentur,aliter non essent principia. Quapropter cum duo sint modi cognoscedi scilicet quia,& propter uvid: modus Quia, est prior in ordine, quam moduspropter quid. Nam eo modo,scilicet quia sunt, percipiuntur principia:&modo propter quid ipse co-
elusiones,& ideo dicit is modus primus,& caetera.N otadum quod res nonnullae ita se habent ut ante ipsas sint causae, ex
'etiam ut duplex sit modus cognoscendi res. Primus est quo cognoscitur quod,vel quia res est. Secundus modus quo co-
noscitur propter quid res est.& haec est differetia inter istosuos,quod primus non constat ex medio,quod est causa rei, . sed agantu causa conclusionis.Non enim idem est esse cau- os sam rei & conclusiotus. Nam omne medium quod est causa res, est causa conclusioni : non autem ecotra. Nam medium rei ostendit cur,& propter quid res est talis,ut eur Α,inest B, veluti cur luna obscuratur,scilicet propter interpositionem terrae. media igitur per quod ostenditur tanqua per causam, lunam obscurari, est interpositio terrae. Modus autem quia,&inferendi conclusionem dicit A,inesse B,veluti lunam deficere,non autem propter quid. Ea igitur quae habet causam
possunt demostrari propter quid sunt. Si qua vero sunt quae non habent causam,non possunt demonstrari propter quid
sunt,cum ipsa sint causae: nec possunt demonstrari demonstratione simpliciter a priori, sed eis accommodatur primus tantum modus demonstrandi,id est,quia res est. Nam si causam cause poneremus i n medio ad probandum,& item cauissam causae, esset processus in infinitum,&sic nulla esset omnino cognitio: ergo causam,ut causam n5 cognoscimus per aliam causam: 1ed per quaedam posteriora.& iste modus co
gnoscendi qui appellatur demonstratio, quia erit primus,&initium. PRINCIPI ubi vero. J Hac in parte Philoso- phus declarat quot modis possunt percipi principia,cum dixerit quod non possunt percipi per causam. posset enim ali quis dicere, Cum principia no possunt cognosci per causam: quomodo ergo cognoscentur Et dicit quod varijs modis percipiuntur. Quaedam enim inductione, quaedam sensu, 'tiaedam cosuetuAiae,quaedam aliter,&caetera Ic omnes isti
92쪽
modi reducuntur ad istum qui dicitur demostratio quia, vel quod res est. N ullus enim istorii modo ru dicit catulia. propter quam res est. Principia ergo innotescunt nobis per mo dum cognoscedi quod . vel quia res est:&iste modus a posteriori eiS accommodatur. Notandum quod Philosophus dicit, quod principiorum qitaedam cognoscuntur inductione, quaedam sen fu,quaedam assii etudine,&aliter, & caetera. Vn- de selendum quod inductione cognoscuntur principia ma-Hemauca, ut geometriae, veluti si ab aequalibus aequalia de
mas, quae remanent sunt aequalia. Nam hoc fiet notum exte-plo discurrendo permulta particularia aequalia, ex quibus postea infertur illa uniuersalis propositio: vel sumi potest aliud principium in geometria magis proprium quod percipiatur inductione. Causam vero huius no potestasterregeometra, transgrederetur enim fines suos: sed potius si hoc ad , aliquem pertinet. ad Primum philosophum spectat. Sensu vero percipiuntur pleraque principia naturalia. Vt quod ignἰs sit calidus, aqua frigida. Ea enim no probantur per causam a naturali, sed utimur eis laquam principijs,& sensu, discurrendo per multos ignes,& percipiendo quod hic est calidus,& hic dc ille calidus. Faciemus deinde hanc uniuersalem propositionem,quod omnis ignis est calidus. Assuetudiὼς percipiratair ipse pretiari pia & nobis innotescunt.Vt principia morum ut exempli causa quod qui abstinet a voluptatibus potest fieri temperatus,quod abstinentia concupiscentiae superantur. Aliter etiam praeter hos tres modos possunt nobis fieri nota principia. V t experientia. Talia sunt principia medicinae & artium aliarum.V t quod omne agaricu purgat phlegma,& omne rhabarbarum purgat choleram. Haec enim per experientiam nobis innotescunt, ex quorum multorum collectione inferimus postea uniuersalem propositionem,quae est principium inscientia tali , stillicet quod omne rhabarbarum purgat choleram. Est etiam alius modus
cognoscendi principia. Nam sunt aliqua principia quae dit
finitione tantum percipiuntur. & istos duos ultimo S modos annuit Philosophus cum dixit, & alia item aliter.exempluin secundi, ut, punctus est cuius pars non est: linea est longitu do sine latitudine . Haec enim principia dissinitione innot
scunt: quavis possint etiam probari a posteriori hoc pacto,
93쪽
Omne quod terminat aliquid deest ab illo una dimensione:
sed superficies terminat corpus, ergo superficies habebit duas dimensiones, scilicet logitudinem, & latitudinem,cum corpus habeat tres,scilicet longitudinem,latitudine,& profunditatem . Eodem modo probatur quod linea est longitudo sine latitudine. Similiter probatur quod punctus caret omni dimensione,cum sit terminus lineae,quae unam tantum habet dimensionem,scilicet longitudinem. Omnis enim terminus deest una dimensione ab eo cuius est terminus. Sed punctus est terminus lineae quae habet unam tantum dimentasionem: ergo punctus nullam habet dimensionem. & sic o
stensa sunt ista principia non quidem per causam, quia ter' minus non est causa. Ex his percipi potest quot modisco gnoscantur principia cognitione, quia,vel quod . LENI- 6sT E N D v xi est. J Hac in parte declarat quo modo procedendum est in cognitione taliuni principiorum: & dicit quod enitedum est tractare principia eo modo quo potest eorum unumquodq; cognosci: & addit quod oportet diligentiam . adhibere ut bene disiniantur. Nam principia habent magnum momentum ad declarandos assectus , & proprietates quae insunt alicui rei.&addit rationem, quia principium est plusquam dimidiu totius,& pero ipsa Principia multa innotescunt eoru quae sequuntur. Et eu principia percipi utut dita sinitione, ideo enitendum est ut bene dissiniantur:&hoc est faciendii non solum in hac scietia,sed uniuersaliter in omni bus scientiis. Nam omnis demonstratio potissima pendet a notitia principiorum, ideo diligenter animaduertendum,ut noscamus principia. Notandum quod per principium posei sumus intelligere vel dissinitionem vel principium compi gaeum primum in qualibet scientia. Dissinitio autem quanuis in ea plura sumantur: tamen dicitur esse incomplexum principium. Complexum vero intelligi potest vel primum illud communissimum,quod de quolibet essevel non esse dicitur. vel primum & propinquum in qualibet utentia. Vt in geometria, Si ab aequalibus aequalia demas &c. Et ista principia dicuntur uniuersalia . quae vi. & no formaliter ingrediuntur demonstrationc. Sed veta est sentctia Philosophi de viris': , scilicet complexis&incomplexis quod habet magnum momentum ad sequetia, & quod est plusquam dimidium totius
94쪽
Nam intelligendo de diffinitio ne, patet quod eius notitial eonfert ad sequentia, &est plusquam dimidium, & caetera. a Nam si diffinitio sit,aut subiecti tantum, aut praedicati tant tuntiaut utriusque,quae est dempnstra Iositione differes, ut dicit Philosophus in libro Posteriorum,certe ea dicetur principi uplusquam dimidium totius. Nani debet cognosci quod propria passio inest subiecto,quod habetur per dissi nitionem tanquam per causam & principita Nam dimidium Mel minus cognitionis est nosse latum duod aliquis proprius sinus vel propria passio inest alicui subiecto: Plus autem quam dimidium totius est no solum nosse talem passionem propriam inesse tali subiecto,sed etia nosse causam propter quam inest,& hoc habetur per diffinitionem . Benedicitur
quod principiu,id est ipsa distinitio est plusquam dimidium
totius,scilicet eius quod volumus scire. aod si principium intelligamus non diffinitionem, sed primu principium complexum,& non simpliciter,aut aliqua ex parte d est quod est a principium proprium in qualibet scientia, adhuc vera est 'VT Lbetiam de his sentetia Philosophi. Nam quodlibet proprium
principium cuiustibet scientiae cotinetur in Ieritate primorum principior ii, scilicet de quolibet esse vel non esse,& cae texa . Etenim quia illud primum principium est verum,ideo reliquae propositiones sunt verae. Nam veritas omnium principiorum pendet a veritate primi principis. Vnde qui bene nouit primum principium habet vim veritatis cuiuslibet verae propositionis. Et sicut in entibus est dare p&muens complectens omnem perfectione omnium entium vi sua, E ideo dicitur primum principium : Sic primum principium com- , plexo rum est tale ut vi complectatur veritatem omnia propositionum inferiorum: ideo non ingreditur demostratio nem per essentiam suam nisi aliquando necessitatis causa su matur pro maiori termino,ut latius ostedit Philosophus in
libro Posteriorum cum igitur vi contineat veritatem om-mium principiorum,merito dicetur plusquam dimidium to-itius. Nam qui cognoscit primum principiu,bene cognoscit vim omnium veritatum, quan uis nesciat quid cuique sit tribuendum. Sed hoc loco Philomphus per principium intel- ligit felicitatem vel diffinitionem eius,&hoc secundum AI
ber tum magnu. Quod si per principium intelligamus etiam
95쪽
virtutem,bene procedit,quia ipsa est causa effectrix felicitatis:&etiam operatio dici principium potest,cu ipsa sit causa effectrix virtutis,& per consequens felicitatis. Ideo oportet bene nosse dissinitionem cuiusque horum,scilicet felicitatis:. vel virtutis,vel operationis. Et sic habetur in hoc quarto capitulo.Primo descriptio comunis felicitatis,deinde propria, tertio quod magis manifestabitur felicitas si declaretur partes positae incitis immissi,ne,&ostendit modum procededi in tali declaratione,scilicet quia,& non propto Uudη .
De dictorum antiquorum cum vera felicitate consensu,ae de triplici bono ad felicitatem necessario. CAP. VIII.
onsiderandum est igitur de ipse:no ex cori 6sclusione solum, Criss ex quibus est ipsa r ito: sed ex ijs etiam quae de ipso dici nium. H-
inlim bona in tria sint diuisu, ex alia externa, alia circa and Sc soratis bona jicantur ea quae sutil ciris
an oti riserim maximech dicimus bona. ut actus 67 imax es dicimus bolia. ut actus 6 operationes divitiae circa animam esse ponimus. quare hac opinetae uqν , seessa bene dicitu metum smeuosum sopitiones esse.Sic enim stit fit ex ipsis animae bonis, cr non ex bonu externis. consonum est etiam ipsi rationi id 68--M ''quod dicitur: filicem inquam is in a is agere. Dis erram bona quaeda vim, bonus actio dictus est.cuncta σ
iupies anniem in stlicitas esse uidetur. Sunter qui externam etiam luentem fumi accipiunt .atque e s
96쪽
haec parum multi ex antiqui,part7m pauci, uiriq; - f h praeclari quorum neutros tota via aberrare,sed aliqua ex 'μ' parte, er in plurimis veris attingere consentaneum H rationi .eorum igitur sentetis qui uel omnem uel aliquam , -- - virtutem felicitatem asserunt ese, ipsa ratio consona est.
ac hinabitu,an in operationes nil consistere bonum putare Iieri enim potest ut habitus quidem,eisi inest,nunium liciat bonum. ut in dormiente, uel etiam uilio modo quodam otioso acto. ut operatio autem nihil efficiat boὰ ni, fieri nequit qui nans operatur, eget utiq, necessario: er bene etiam aget . atque ut is olympia, non qui sunt
elegantisimi forma, praestant inus robore, sed ij qui ni Vc er qui bene agunt, eorum quaesunt in uita,puti
, . . chra, bonas,compotes filix Est autem re uiti ipsorum α - - - ηm pertinent. id alite' est cuiqMe vosi rati,
- - quet ad an am pertinent. id quie est i que ud ita cuias amator dicitur quisque:ut equias equoram amator
. . 'vinr amatori, ea quae per uirtutem efficiuntur.qitie igia propterea ed amatoribus honestatis ea
t . - . quoa non Mima tali sunt.
. . sunt voluptat quae sunt natura iucunda. tales autem ea sunt actiqnes, quae a virtute emanant. quare Cr hu ipse
tur ulta non m esset vi iucundae. ipsorum igi siges voluptate, tanquam aliqua foris adis
N iungenda: sed habet in seipsa volupEatem. Praeter enundicta sunt: neque bonus is est qui bonis actioniabus
97쪽
laution delectatur . Nam neque iustum eum quisquam dixerit , qui iustu non gaudet: neque liberalem eum qui liberalibus actionibus non delectatur: Cr ut caeteris eoisdem modo. quod si haec iesint , acti meae usa uiro tute proficiscuntur, per citauit utati atque ii cundae. At uero bonae quoque uni velim piilchrae, atque horis unumquodque maxime ipsis competit: si recte de hi si iudici sti diosusciudicit aut m ut cium. T ptimum Hgo . pulcherrimum,er cunes disimum est ipsa felicitus: ex non seiunguntW haec per inde atque in illo Deliaco carmine separantur,
Summe eripuliarum: ex bea quo luitur ab iis. timis,s uastis, reseri : quod quisitit optat. Summe erit iucundum, si repotiaris amula.
Haec enim operationibsis omnia competunt. hus autem
ipsis,aut unam ipsarum quae sit optima: felicitatem ipsam
dicimus esse. Videtim tamen er externis indigere bonis, 7 ut diximus. Fieri enim non potest aut nonscite fit, ut is res agat praeclaras, cui scultates defiunt: imita nunque per anucos,per diuitias, per ciuilem potentiam,tanquam per instrumenta aguntur: quibusdam autem carentes, iri nobilitate, bona prole, pulchritudine, beatitudinem maculant . non enim satis ad stlicitatem idoneus est, qui penitus est deformis, aut ignobilis, aut solitarius fine prole: Cr minus etiam
fortasse,scui perpraui fuit filis,uel
amici, aut boni mortui fili. ut igitur diximus, videtur sttiacitus sir talis indigere prosperitatis .Unde quidam prseritalem fortunae,qllidam virtutem stlicitatem esse dicunt. Ο Α
98쪽
C o M M E N Τ. ONSIDERANDvM est igitur.J Hoc est quintum &vis timum capitulum huius secundi tractatus, in quo cum praecedenti capitulo attulisset definitionem felicitatis,&dixisset quod . partes.definiuouis erant declarandae dc dilatandae, eanLdefinitionem esse declaranda: non ς ε solum ut superlus dixit ex conclusionibus,& propositionibus, ex quibus concluditur secundum modum accommoda tum huic doctrinae morali,sed etiam ex sentetijs, & opinio-
. Ο Ur i philosophistim deip is felici tesi quid bene
e . attulerint de ea: ut scilicet accommoilemus quod benedixerunt, & quod male , reijciamus. Solet enim esse Philosophimos procedendi penein quolibet suo libro, & in quavis materia ab eo pertractanda: primum proponere rem de qua dicturus est, deinde afferre quid de eadem senserint alij philosophi,& in eo quod male dixerint,ipsos refellere: deinde afferre sententiam suam quasi elucescentem inter aliorum errores, definiendo rem quam proposuit comuniter,&proprie.Deinde confimare sententiam suam, &accommodare dicta aliorum in eo quod bene dixerunt: demum afferre ra tiones ad declaranda ea quae sunt posita in definitione, quae indigent declaratione. Diuiditur autem hoc capitulum intres partes. In prima igitur dicit Philosophus,quod est eoi siderandia in principium positum a nobis, non solum ex conclusione quam attulimus de ipso, nec ex principi js tantii ex quibus profluit illa conclusio: sed etiam ex sententijs alioruphilosophorum de ipsa felicitate,&quia ex illis etiam apparebit definitionem nostram fuisse bene assignatam: & amertunam sententiam quae est causa huius inquisitionis, Et nanq;
quod&c. Hunc textum trahunt expositores nonnulli,& violenter accommodant menti Philosophi,afferendo exposiationes suas, quasdam sententias communes, quomodo omnia cosonant vero,&quod in falsis etiam propositionibus, ut homo est lapis,latet etia quoquo modo veritas: quae Omnia non bene accomodantur huic proposito.Sententia Philosophi in Eoe loco non est communis, sed ad propositum suum, scilicet quod omnia quae diculur vere dealiqua re, co- cordant cum omnibus his quς vere competunt tali rei. quod
an falsid dicitur de aliqua re,illud certe discrepat ab omnibus
99쪽
vere competentibus tali rei. ut exempli causa: si quis diceret quod homini competit per se substantia, corpus, rationaliaras & huiusmodi,vere diceret. At si quis diceret quod rudibilacompetit homini,& similiatali diceret,& tribueret ei tale,& cito appareret quod dissonat a vero talis sentctia,quia
talia non conueniunt cum substantia corpore animali:& caetera quae competunt vere, & per se homini, quia homo est substantia animata sensitiua,rationalis, n5 autem rudibilis.
Eodem pacto ea quae dicuntur vere a philosophis de felicitate,conuenient statim cum nostris quae vere tribuimus felliscitati, scilicet dicendo quod est operatio animi,& per virtutem,&c. Ea vero quae non conueniet cum nostris vere alia istis,quam primum constabit esse falsae Non ergo assert uniuersalem sententiam hic, ut volunt nonnulli expositores. Nec est verum quod dicunt, quod no est ulla propositio ita falsa,quae non contineat aliquid veri. Haec est autem propositio falsa: Substantia est qualitas,& nullam habet veritatem. . Sed est intelligendus textus vi diximus. Vnde si quis dixerit felicitatem esse summum bonum: statim consonabit ijs quae vere tribuimus felicitati.Sin dixerit illam esse malum,statim discrepabit. Notadum quod Philosophus in assignanda de- ifinitione felicitatis attulit plures conclusiones,quae profluebant a quibusdani propositionibus tanquam ex principiis
conclusionum,quibus declarabatur summum bonum humanum: ex conclusionibus vero emanabat definitio felicitatis. Declaranda est igitur ea, non solum ex conclusionibus de principijs,sed etiam ex opinionibus hominum,ex quibus ea quae vere asseruntur bene consonabunt nostris tributis felieitati,falsa vero discrepabunt. fcubi igitur.JHaec est secun crda pars in qua dicit asserendo opiniones philosophorum, quae simul conueniunt, scilicet quod cum tripliciter dividantur bona, scilicet in bona animi,corporis,& externa: aliqui , posueriit bona animi esse principalissima &maxime bona: sed felicitas est animae bonum,ergo felicitas est summum,&maxime bimum. Itaque isti qui posuerunt felicitatem in maxime bono,quod est animi, concordant nobiscum:quia nos' posuimus summum bonum esse operationem ipsius animi. Baesa dicitur. l Assertalia sententiam priscorum, qua 6s dicebant felicitatem esse bonum ut finis:& haec conueniunt ι
100쪽
eum nostra sententia, quod probatur. Omne quod est bonum animae ut finis, est operatio eius. At nos posuimus felicitatem esse bonum animae ut finem,ergo ipsa est eius opera tio maior. Nam si felicitas subijt rationem boni, ipsa erit vetfinis.quod autem operatio sit talis finis, patet, quia allima per gitad operationemraquci ad finem sutim ultimum pero nanes suas potetias per quas nihil aliud facit quam operari,&hoe intelligitur de omni anima. Haec ergo sententia couenit cu nostra qui diximus felicitate esse operatione,& esse bonavi fine. Et patet quod talis finis non sit ex externis, sed ex bonis animi. Notandum quod prisci dixere felicitatem esse bonum ut finem,&recte. Nam tria sunt genera bonoru,&duo prima scilicet externa & corporis feruntur ad bona animae tanquam ad fine ob quem ordinatur actus quidam: quia non omnes actus boni. Sunt enim aliqui mali. t Co Nsosv Mest etia. J Affert aliam sententia antiquorum,qui dixere quod felix est,cui bene agit, & bene vivit. Ista sentetia videtur couenire cum nostra. Nam isti nihil aliud dicere voluerunt: nisi quod felicitas est bona operatio& bona vita. Id quod dicitur, scilicet una communi sententia philosophatium & alio-irum. Notandum quod vita tripliciter dici potest. Vno modo pro actu primo,qui nihil aliud est quam ipsum esse viventis:&sic dicit Philosophus quod vivetibus est esse,quod pro
fuit abessentia antinae,vel ipsa est anima.Vnde dicit in libro de Anima quod anima est actus pi imus corporis Sc. Secundo modo sumitur pro operatione qu profluit ab anima per
potentias eius.Primus modus profluit tantum ab essentia a nimae non pae Dignitas medita. Secundum vero actum producit anima per medias vires,& potentias:& sic dicimus hominem vivere,id est operari. ut intelligere vel senti revel generare sibi limite in specie, &huiusmodi, ut ostendit Philo sophus in libro de Anima. Tertio modo accipitur vita pro modacii uendi, ducisolemus quaerere quo pacto vivit talis, id est quem habet modum vivendi,& quam conuersatio
nem,& sic ibi seniit Philosophus,ubi dicit quo ulgus ex
modo vivendi suo credit felicitatem esse talem, aut talem, ut qui amabant voluptatem di ceba ut felicitatem in volupta- te consistere.Verum hic vita accipitur secundo modo scili
, cer pro operatione,quando dicit quod felicitas est bona, id