장음표시 사용
71쪽
i uagis nec prius erit annulus aureus quetita argeteus ea ratione qua annulus est,nec argenteus quam aeneus licet comparari inter se quod est posterius: nobiliores aurei quam argentes,&argentei quam aenei sint. Eode niodo dicere possumus de idaea boni,quam in essentia diuina collocabat Plato, causaniq; esse volebat reliquorum bonoru,quq inquantum sunt bona,&sint inter se eiusdem rationis in bonitate, noestabsurdu ut habeant idaeam ad quam referantur aeque veluti imagines ad exemplar e quo aeque sint ductae. Cum vero sint di uersa ab idaea sicut exemplata a suo exemplari,& imago a si gillo e quo ducta est, merito ponividetur ideta separata ab omnibus istis,quae differat sicut corpus ab umbra,&pesii vesti io suo,& exemplar ab eo exemp)ato cuius est exemplar. In is enim non est una& eade ratio. sed bene dicantur habere similitudine quandam,sicut homo pictus dicetur animal rationale similitudine quadam, ita ista inferiora corruptibilia dicentur talia similitudine quadam, & non proprie ut idaeae dicuntur.sed haec sufficiant in praesentiarum illaec enim materia magna indiget inquisitione. Caetexu ut ordo Philosophi,
quem nucusque tenuit, clarius intelligatur , breuem eorum
quae dicta sunt faciemus repetitione. Nos videmus quod omnis ars,& omnis doctrina, omnes denique actiones humanae intendunt quendam bonum finem: verum eum multe sint artes & iacultates,multi erunt fines boni: sed cum illarum a liae sint alijs praestantiores ,erit etia finis fine praestantior. verum cuprocessus in finibus non sit infinitus, erit finis unus ultimus ad quem & nostrae intentiones principalissimae, &alij fines tanquam ad optimum,& perfectissimum referentur,&talis erit nostra felicitas,sentetia Philosophi. sed cum ars seu facult s ciuilis activarum principalissima esse videatur, finis eius erit optimus ille ad quem aliarum iacultatum activarum
fines reducendi erunt tanquam ad ultimum .at cum unaquae
que ars debeat cognoscere suum finem, ciuilis quoque suum debet considerare,& peicipere: talis autem est solicitas: ergo conditio felicitatis pertinet ad ciuilem ,capiodo ciuilem, qui& moralis primo,& oeconomicus deinde, demum politicus intellisi potest. verum coanitio de ijs non potest haberi ex necessarijs principijs, nec demonstrative a priori,cum materia sit de rebus quae plerunque fieri solent, & suscipientes talem
72쪽
Iem cognitione non debent requirere demonstrativam doctrinam,sed ea quam materia exigit,id est, a posteriori. d bent praeterea habere aliquam experientiam rerum, & ani ilium bene dispositu,& alienum a perturbationibus, nec repugnantem tali doctrinae.cocedentes igitur esse ultimum finem rerum agendarum qui sit felicitas quam omnes intendunt,&si cuncti pene mortales in nomine coueniant dicentes supremum bonum agibilium esse felicitate: tamen in ipsa re,& diffinitione dissentiunt,cu aliud vulgus, aliud sapientes felicitatem esse existiment. Alij enim voluptatem alij hono rem, alii diuitias, quidam bonum abstractum quod sit causa
ut alia sint bona, putant esse summum bonum. harum autem sententiarum eas perscrutari sussiciet quae aliquaxatione duci videntur ad taliter opinandum. sed cum inonini re scien
da duplex sit via: una qua proceditur a principi js,& causis ad effectus: alia econtra qua sit processio ab effectibus ad causas,& principia semper proficii cendum &incipiendu a magis notis, & cum magis nota sint aut simpliciter, & ex parte rei aut a nobis,& ex parte nostra, incipiendum a magis notis nobis: vi in hac doctrina, dc inuestigatione de felicitate, dc moribus, procedendum est ex ijs quae magis nota sunt nobis ex effectibus. Oportet autem vel habere ex sese principia moralia quae sunt, aut esse dispositum ad ea facile suscipienda. Si vero neutrum habeat is inutilis erit penitus secundum Hesiodum. Uerum antequam asseramus sentetiam nostram de felicitate, perquiramus opiniones aliorum quae magis celebres sunt na est quae dicit eam esse voluptatem:haec posthabenda est cum si seruilis.alia quae dicit contemplativam vitam, quae suprema est omnium secundum Philosophu, quam dissert in depimsi. alia est ciuilis, & qui eam sectantur ut plurimum vel ponunt in honore quod refellitur, quia non esset in potestate felicis cum honos sit in honorante, item quia videtur ordinari ad virtutem. quare ningis in virtute ponenda videretur in sufficit quia sequeretur quod dormiens,quod otiosus &iners.quod in maximis aerumnis eonstitutus pos set esse felix in ciuili. vel ponunt in diuitiis in quibus esse non potest eum vita eis dedita violenta esse videatur & alterius gratia: vel erit summum bonum separatum &idaea boni secundum Platonem:cuius opinio refellitur a Philosopho pluribus
73쪽
onibus: bus ostendit quod communie idaea bo- 'cit:aut si est,non est aliquid tale,ut in hac vita possideri ab homine queat.allata uiat post haec nonnulla pro defensione Platonis,quae eum nuperrime sint dicta a nobis, no est opus repetere.quaread Philosophum reuertamur.
De felicitatis subiecto. bstantia, de praeceptis ivnaquaque scientia obseruandis.
VII. Unc rursus redeamus ad id quod quaerimus q9 bonam, er quid tandem fit ipsum inuestigemus. Esse enim aliud is alia actione artes uidetur. aliud est enim in medicina, Cr m re
litari, Cr in caeteris mili modo. quid igitur unicuichesis an non id gratia cuin caetera aguntur hoc tem in medicit a quidem estsanites,in rei uero nalitaris
sciante v orta π in extruendaru aedium arte domu
Fis omnium rersim apendiartim sit
nendum erit : nautem uero plures, hi ipsit OG iur myrando ad id ace it. enitendum autem est mi i
m hoc declarare Cum cuuenaum alitem est ma
Is hoc declarare. Com itaque plures esse uideatur fines: Cr hor quosdaia esios expetimus, ut diuitias fistud in m*ςn momnino pellicium est, omnesse . time spossim, At finis optimus, perfectum quiddam esse tradetur . qua si tantum unin perfectus sit finis: u ferit aut quaeritum: in plures, is qui horum est perfiὰ ct ii pura aute qui per si est expetibilis, perfectiois cirem eo cae M e Fe,qui est propter alium expetesil π ir ii quam ob aliam expetitur, Vs uniuersis qui perbe Cr p ter issum eum expetunt*r Et eura istitim
74쪽
U ET III co RVM perfectum simpliciter, qui per se semper est, er nunqua
, ob alium expetentas. talis autem finis, ipsa elicitas m xime esse uidetur. hanc enim propter seipsam semper, er nunquam ob aliud quicquam expetimus. honorem autem, uoluptatem,mentem, uirtutem denique omnem, Cr
propter se expetimus quippe cum ipsorum quois expe
teremussi nihil inde etiam proueniret er felicitatu etian .i- - gratia:per haec ipsa felices fore nos arbitrantes. sed illοὰ ruum gratia felicitate, aut ob aliud prorsus expetit nemo. σωταγκέα. Idem Gr ex sufficietis uidetur acciderea refectum nanaest que bonum per se sufficiens esse uidetur. Sulpicies autem
dicimus: non ipsi soli qui uitam solitaria agit,sed er po
θα ι bim: quandoquidem homo natura ciuillis e
t divi est in hisce terminus quidam . nam si ad parentes hoc
- natorum natorier aruicorum amicos extende
p les Id autem sufficilens esse ponimus tuo olum a caeteris segregallim expetibilem uitam facit reis nullius. In cindigentem: talem aulem stlicitatem ipsum esse existim
' mus. Et insuper cura non numerature cum caeteris,maxira D me omniu expetibilem:cum numeratur, magis expetibile cum minimo bonoru ese putamus. excessus enim bonoru
si id quod adiungitur .id autem semper magis est expeti bile,quod maius est bonum .persectum igitur quoddacr sufficiens uidetur esse fructius,cum sit rerum agendarum omnium filis. Sed forsitan stlicitatem quidem summum ese bonum diceret ab uniuerss conceditur. desideratiar s autem ut dilucidius quidnam sit ipsa dicatur. Hoc igitur sue fortasse fuerit.' opus hominis caperetur. ut enim modulatoris laruari j,caeterorums artificu, er eoru omni omnino
75쪽
nim quorum est opus aliquod, actioue, bonum, er id quod bene sese habet, in ipso opere videtur consistere: sis er hominis bonula in opere ipsius essς uidebitur,fisit ipsius aliquod opus.Fabrisne igitur er bioris opera sunt so
quaedam,actionesve: hominis autem nullam est opus, sed ...ia est otiosius an ut oculi,manus pedis, cir cuiusque omnino
partis aliquod opus esse uidetur: sic ex hominis praeter haec omnia qui iam aliquod posuerit opus' ouid igitur s
id fuerit tandem s uiuere enim homini commune videtur esse cura plantis, opus autem proprium quierituri senectganda est ergo nutriendi,nugendique vita .Hanc sentie insequitur uita .at ipsam etiam homini cum equo, ac bontie, omnis animali constat esse communem. Restat igitur activa quaedam vita rationem habentis .Huius autem aliud est ut obediens rationi:aliud ut eam habens atque latest gens. Sed quum haec etiam bifariam dicatur: ea ponenda est quae actu. haec enim magis proprie dici videli r.est igitur opus hominis operatio animae per rationem, aut non sine ratione.At uero opus huius ac studiosi huius ide ese s8 genere dicimus: ut citharoedi, studiosis citharoeli, erhoc inomnibusubsolute,excessu qui dia uirtute ad ipsi opus adiuncto .citharoedi nanque opuε,est citharam puti . sare: ludiosi uero, bene pulsare. Eodem modo cura hominis opin uitam quandam esse ponamus, cr hanc ipsam operationem anninae,ats actas cum ratione: studiosi proinfecto uiri haec ipsusunt cum bene recteci; funt. lingula autem bene per propriam virtutem esciutur . Quae cum it xj ni t ut bonum humanum,animae sit operatio per uirtutem er si plures sint uirtutes: per optimam nimirum Cr-χὰν perfectifimam, ex ἰinsuper in uita perfecta. Ver enim, o - . nec una ficit hirundo: nec lings dies . er beatum eode ino sy
76쪽
mini irans forsitan ut fgurani quadam demibm,tora. ea depingere ipsim oportet.Videtur aute cuiustis ι et e
exponere.Tempimo, talium inuentor eu ais adi
bonus. Mi de or artium sectu fiunt hicremeta. est enim Uzin v I cuiuslibet, id quod deest supplere ac addere. Oportet aliae erea quae sipra diximu3 in memoria habere: Ex ipsum exactum noti in omnilare eodem modo, sed hi singulis vis si subielia muteries. Et eo usque quousque ad doctrinum attinet, flagitare: nam fber emeoillesta diverse
modo angulum rectum inquirint. alterum:in quoarvitus
est ad opus alter quidnam sit, quale quidem ipsum tuo
quirit: cotemplator enim est verilaus. idem modus, er br. , caeteris est seruandus: ne isce quae histituimus agere, pluo Η ra fiunt eu quae fines illorum egrediuntur. Nec in omni
bussimili modo eausa postulada e hsed sat est in quibuμ' despus in e demonstraui fuerint esse . quod quidem Cr inius princi Ajslii: uis hie modus primus est cx princia
piam. principiorum autem alia hiductione, alia sensu, ar η cs. lia assuetudine quadam,alia alio modo perfluci utur. PM tendum est aute singula pertractare: uisuapte natura per ἡ- α , . cipi possint: Cr adhibenda est diligentia, ut bene diffinia ν antur . nam magnam ad ea quae sequuntur, assertit opem. Principium enim plus quam dimidium totius esse uideo iur: Cr eorum qllae quaeruntur complura,per ipse maα
COMMENT. 9 rvN C rursus redeamus.J Hoc est quartum capitulum
l l huius secundi tractatus: m quo enititur describere,&λ distinire felicitatem secundum opinionem suam,ex
77쪽
esitas antea opinionibus aliorum. Dividitur autem hoc rapitulum in tres partes principales. In prima describit felicitate per quasdam coditiones quae competunt ei non stringendo se ad propriam eius diffinitionem , sed ostendedo primo quod est summum bonum humanum: deinde quod est persectissimum bonum: demit quod est maxime sufficiens. ex quibus concluditur,quod felicitas est summum bonum humanu perfectissimum omnium & maxime sussiciens. QMadia sit in p-- lieitatem esse summum bonum humanum sic: Finis omnium rerum agendarum est summum bonum h manum : felicitas est finis rerum agendarum:ergo & caetera. Nam multi sunt fines, & diuersi in diuersis operationibus && artibus, & alter est propter alium quousque accedatur ad unum qui non sit propter alium,&alijsint ob ipsum,&ille erit summum bonum humanum, & vltimum quod maxime expetitur: sin vero sint plures fines tales, plura erunt summa bona. Notandum primo quod cum quatuor causae a Philosopho dicantur .ETcies, Finalis, Materialis, Formalis: sic describi solent,Efficiens causa est id a quo profluit motus:Ma
teria est principium quod suscipere potest, id quod in ipsum
imprimitur, & quod est primum subiectum: Forma vero est id quo res habet esse: Finis vero est id cuius gratia caetera sunt. Quinetiam natura dicitur agere ob finem, quo aequitato cessat operari. Notandum quod dixit, si unus sit finis, unuerit summum bonum: sin plures, plura. Nam antea dixerat plura esse per se bona, & propter serideo aliquis potuisset dicere quod plures sunt fines expetendi per se:ideo dixit, Si vinnus&c.Vel forte dixit hoc quia nondum declarauit utrum sit unum summum bonum ,&vnus ultimus finis, an plures, ORATIO igitur migranda. J Hac in parte dicit Philoso- sophus quod sermo suus,quia antea probauit felicitate esse summum bonur nunc postquam cosutauit alias opiniones,in ideredi jt, utru oportet id magis &manifestius declarare. Nam si plures sunt fines, & alii sunt ob alios: manisestum est non' esse omnes perfectos sed persectior erit finis qui propter se, quam qui propter aliud: & perfectissimus erit ille qui solum propter se,& nuquam propter aliud. Id vero quod est perfe-- . ctissimu erit felicitas. na felicitas habet tale coditione ut propter se,&mquam propter aliud expetatur. Hinc colligitur
78쪽
ratio philosophi, quod illud quod expetitur maxime est per
festissimuni: felicitas expetitur maxime,ergo & caetera. Voluptas vero & honor,& alia huiusmodi,& 1i propter se expetantur, expetuntur etiam propter aliud : sed felicitas nullo modo propter aliud. Voluptatem,quia voluptas est vita sine impedimento, & post habeantur turpes voluptates, de si quibus non loquitur hic. EuM autem. J Quia videtur expeti propici se,& etiam propter operationem & felicitate. Dubitatio cadit hic, quia videtur quod felicitas non solum sit finis qui expetatur propter se, sed etiam propter aliud, id est, propter nos, ut felicitate euadamus felices: sicut albedine esticimur albi. Respondendum ad hoc distinguendo de fine, quod duplex infinis, ut alibi ostendit Philosophus, sci- licet finis qui, & finis cui. Finis qui, dicitur ille qui acquiritur, ut albedo vel caliditas acquiritur ab homine, & talis est ipsa felicitas ,& de tali fine loquitur Philosophus, ostendendo quod felicitas est ultimus finiti qui acquirutur. Finis vero cui est finis eui acquiritur,id est, ipse homo cui acquiritur felicitas:& de tali non loquitur hic Philosophus.Itaq; soluitur dubitatio, quod apparet quod felicitas est ultimus finis in eo geneta finium, scilicet qui dicuntur fines qui: dc non habent vl- 1 teriorem fine in eo genere. Di DEM &exsufficietia. JPost ea quam ostendit felicitatem esse summum bonum & perfectissimum hac in parte declarat quodnlicitas est ex se sum ciens. omne quod est perfectissimum, est ex se sufficiens: sed felicitas est suiusmo es. ergo &e. Vel alio modo,& forsitan magis accommodate potest exponi textus Philosophi, sciliacet quod velit ostenderefelicitatem esse perfectissimum bonum, boc pacto: Omne per se sufficiens videtur esse perfectum,at felicitas est bonum per se sussiciens: ergo & caetera. quod autem ex se sussiciens sit perfactum, declaratur ex diffinitione perfecti. Nam id est perfectum,cui nihil deest: deinde declarat quid sit per se sufiiciens, scilicet qui potest vivere non sibi tantum soli sed pluribus: sumpto tamen termino ut in textu apparet & dicit postea, scilicet in libro Politicorsi,& innuit hic felicitatem ciuilem:in qua felix sussiciens potest
satisfacere sibi &amicis&assinibus certo numero termina tis. Notandu quod omnes isti termini videntur conuerti, sci
79쪽
tas de omni u maxime expetibile. Notandum cum dicitur bonum per se sussiciens: intelligitur non simpliciter & abitute, na tale non est nisi Deus sed debet intelligi in genere suo, id est, in genere bonorum agibilium& humanorum LIN- c s v P E Opiam. J Hac in parte ut dicunt expositores, Philosophus soluit obiectionem quandam. no enim videtur quod felicitas sit per se suffciens, & maxime expetibilis: quia potest addi ipsi aliquid aliud, & tunc flicitas sumpta cum illo erit magis expetibilis. Sed ad illud quod est summum,& dicitur per excessum nihil videtur addi posse.&sic ipsa per se non videbitur maxime expetibilis. Nam bona quanto plura sunt: tanto expetibiliora esse videntur. Hane dissicultatem ut isti exponunt, remouet Philosophus,dicendo quod conceditur felicit tem esse taleni ut ei possit aliquid adcli. nec habeo pro absurdo quod addito alio bono sit magis expetibilis.Sed di co quod si ipsa no connumeratur cum aliquo alio, ipsa de se est maxime expetibilis,&istud sussicit mihi. Verum Sex positio non videtur accomodata:quia Philosophus quando dicit,Insuper,videtur afferre aliam rationem. Dicendum est igitur quod ipseaffert aliam rationem ad ostendendum esse rem perfectissimam,& maxime expetibile per se sumptam,& non connumeratam cu alio bono, id est sine aliquo addito sibi bon6:quasi dicat, Felicitas non indiget alicuius adin-
menti ad hoc ut ipsa sit maxime expetibilis. Quod si ei addatur aliquod bonum quod sit praeter eam: mantitati est quod
quantiis minimum sit sibi additu,quod felicitas connumer tacutali bono, magis erit expetenda. Nam maius bonu1emper est expetendu magis. Sed felicitas cum aliquo alio bono maius est bonu, quam per se sola. Quapropter magis est ex- 'peteda felicitas c5numerata, quam noconnumeratacu alio bono. Veruntamen ut dictum est, per se est & maxime expe- α tibilis.Notandu quod videtur oportere felicitatem sumere cui nihil desit tale ut constituatur ex bonis animi corporis A externis: ex quibus generibus bonorum tanquam aggrega
tum qiioddam cunctet felicitas. Sed dubitatur hoc dato,quia statim sequetur quod felicitas non erit operatio Mirpi,si erit aggregatum ex illis diuersis generibus bonorum. Item dubi latur,quia felicitas no videtur ex se suffciens,quia potest esse laliud bonum maius ipsa: quod erit magis expetibile, & ad
80쪽
illud potius feretur voltuas:& etiam poterit addi aliud & fiet expetibilius, & sic fiet procellus usque in infinitum. Ad prinium dicitur quod uno modo sumtur felicitas: ted est feliciatas,quae co nsiliit in s peculatio ne tantum: elt dc alia quae dici tur activa felicitas, quae conliderati potest, ut est actio animi
vel intellectus activi perfecti per habitu prudentiq. vel etiam
sumi potest ut estactio animi, 10licet cum omithbus illis bonis, scilicet bonis ani mi,corporis A externis:& talis felicitas est proprie aggregatu, & ea felicitas quae ciuilis appellatur: quia sine hac non potest consistere ciuitas nec gubernari. &non est absurdum appellare hanc aggr malum: quia id quod gubernatur per ipsani est etiam quoadam aggregatu ex domibus & pagis,& multitudine ciuium.& de tali felicitate diximus quoci est aggregatum ex illis tribus. non autem diximus de saeculat illa. vel tantu activa Qua2sumitur pro actio ne animi 1ecundum prudentiam. Ad secundum dicedum quod i licitas est ex se sussiciens no simpliciter Missolute. Nam hoc competit soli deo ut dirimus, ultra quem nihil aliud est sumere,ita in genere humanorum bonorum agibilium:& tunc si ei addatur aliquid aliud quod non sit de estinua sua, minimuhabebit momentum non faciet felicitatem maiorem, ita ut illo adempto minuatur ellentia felicitatis. Et eum dicitur quod addito ei bono alio atque alio, voluntas ad id feretur in infinitum: dicendum quod sumitur volutas & appetitus regligatus ratira nesqui non est eor si quae fieri no possunt. Quρ- reconcluditur quod felicitas ciuilis est aggregatum quoddam & perfectum,nousimpliciter sed in genere, & maxime expetibilis,&finis ultimus omnium agi bdium& ex se sum- ciens, ut in hac prima parte huius capituli dicere proposuit. ι Sed notandum quod haec descriptio felicitatis non est pro-g pria,quianonestitur ex propriis&essentialibus ipsius telici' latis sed ex communibus constat. Et est mos Aristotelis primo describere aliqudo per inmunia tiae sun Urobis magis nota: deinde definire per propria & essentialia ipsius rei, vis inferius faciet. ΓHoc igitur forta ille. est secunda para 32 Diu diffinitioneni felicitatis perco
munia quaedam ostendendo quod est summum bonum perfectissimum & per se sufficiens: nuc inuestigat propriam di finitionem felicitatis ex his quae sibi proprie competunt per