장음표시 사용
81쪽
Di& dicit in primis quod diffiniuimus felicitatein tribuendo
et ea quae concedutur ab omnibus gentibus, 1cilicet quod heriunmum bonum & pei sectis,inium &c. tamen non explica tur per ipsam, nec percipitur elIentia felicitatis,ergo diligentiuε a nodis perquirendum est de ea: quod fieri poterit si in
ueniatur opus proprium ominis ea ratione, qua homo est. hoc enim est agendum ut inueniamus propriam operatio nem hominis. Notandum quod Philosophus solet assignare diffinitionem magis communem cum vult diffinire ali quid ,deinde propriam, quia semper ea quae competunt alicui, non proprie & ex essentia,sed communiter nobis videntur ut diximus esse magis nota. Incipiendum autem e -- per a nobis armis notis. Fortasse,quia nondum declarauit esse aliquod proprium oeus hominis, ner felicitatem consi
stere in operatione.&lic tacere solet plerunq; Philosophus: id est addere,Fortasse. t Ar enim modulatoris.J Nunc in- scipit inuestigare diffinitionem propriam felicitatis: & cum omnis distiuitio constet ex genere & differentia, primo in uestigat genus felicitatis postea disserentias eiusdem.Inprimis igitur ostenditur quod felicitas est operatio hominis ea
ratione qua homo est, hoc modo: Bonum sirin: num unius ci illi: sic rei est suum rans &sua operatio.Sed felicitas est bonum summumque bonum hominis :erso felicitas est opus proprium,& operatio hominis. Nam ii discurremus per res Mobis notas, reperiemus cuiusque rei&artis boni tmesie operationem suam, & opus suum: vi modulatoris bonum est
modulatio &cantus:statuari, statua quae est suum opus :& licde aliis idem inueniemus, uon modo i 3 operibus artificum& artis, sed etiam naturae. DE A s R. i ne igitur. J sequi- Waur Philosophus declarando si iit modulatoris & fabri &st tuarii& aliorum artificum aliquod opus proprium, vel operatio etiam hominis ea ratione quantonio est, erit pr* cAldubio aliquod proprium opus. sed primum est, ergo &secandum. & probatur hoc experientia dc exemplo artiti iis, quorum opera sunt nobis nota. Notandum quod primo u- militudith: irnuin & artificum ostendit, quod est aliquod pus hominis proprium: quia nullus est artifex eo quod talis .est, qui non habet suam operationem propriam vel suum Opus ad quod dirigat arte tuam, ut statuarius statuam, modula
82쪽
tor modulationem:ergo homo etiam ratione qua homo est debet habere aliquod opus sibi proprium. Deinde similitudine totius idem ostendit. Nam quadocunque quaelibet partium alicuius totius, habet suum proprium opus. semper totum habere debet suum opus diuersim a partibus & sibi ipsi proprium. At partes hominis,ut dicit Philosophus,habent proprium opus: ergo homo ipse tanquam totum habebit suum opus diuersum a partibus suis,& sibi ipsi propriu.Notandum quod si aliqua res sit constans vel arte vel natura,&ei non tribuatur aliquod opus vel operatio frustra esse videbitur . nam ars imitatur naturam. ergo ars nonvidebitur ali quidliastra operari. Idem est in rebus naturalibus:quarum de numero est homo secundum philosophum, qui cum sit praeclarum ens,si non esset eius aliquod opus proprium,frustra productus videretur: praesertim cum oculis,manibus,&alijs partibus corporis,&hominis tribuatur ossicium suum, homini vero qui est, totum multo magis tribuetur propriti.
s v i o igitur hoc ipsumΘJ Hac in parte Philosophus ostendit quidnam sit illud opus proprium:&inuenit esse operationem animae secundum rationem vel no sine ratione,&probat per sufficientem diuisione,hoc pacto,Propriti opus hominis aut est vivere tantum, aut sentire, veLager dis licet per rationem, aut non sine ratione.Sed proprium opus hominis n5 est vivere,non est sentire. restat illud tertium, v t sit agere cum ratione vel non sine ratione. Tres enim potetiae
Rad propositum spectat,tribuuntur ei, scilicet potentia ve/getandi,potentia sentiendi,& potentia rationis. Sed vege rare Kon tibi propriu opus, cum sit sibi commune cum plantis &btutis: sentire etiam n5 est sibi proprium munus, quia est sibi commune cum animalibus brutis. relinquitur pars rationalis. Ea autem est duplex:quaedam alteri imperans &habens & intelligens & per essentia rationalis:quaedam ei obediens,& rationalis per participationem non per essentiam, est appetitus quando obtemperat ipsi rationi: & talis vita 1 cundu rationem vel non sine ratione cum bifariam considerari possit, aut ut est in actu & ratione, aut in potentia ad agendu,ea sumecta ut praestantior & magis propria hominiquae est in actic in actione enim c5sistit :&no ea quae dicitur
esse in potentia ad agendum, sed quae dicitur esse in actu.&dicit
83쪽
dicit secundum rationem vel no sine ratione: ut ostendat vi tam quae est secundum rationem per essentiam,& vitam quae est non sine ratione, id est per participationem ipsius ratio nis.&sic inuestigauit pro genere ipsius felicitatis, hoc scilicet quod est animi operatio 1ecundum ratione vel non sine ratione, quod genus adinvenit perquirendo proprium opus ipsius hominis. Nini proprium opuscuiusque rei tribuitur ei penes formam suam: forma hominis est anima: ergo per animam habebit proprium opus.sed animae partes & potentiae sunt plures, quarum quaedam sunt comunes cum caeteris
animantibus,quaedam propriae hominis. ergo per proprias potentias hominis tribuitur et prpprium opus. D AT vero 'Sopus huius. J Hac in parte Philosophus inuestigat differetias ponendas in diffinitione felicitatis. Diffinitio enim constat
ex genere&differentia: genus iam per superiora copertum habemus:quaeramus nunc differentias,quae sunt duae: v na est per virtutem,alia in vita perfecta ut ostedet. Primam igitur disserentiam assignat,quae est scilicet per vir tutem,& inuestigat hanc disseretiam hoc modo, Nos ponimus opus esse hominis operationem animae secundum rationem vel non sine ratione: ergo in genere idem erit opus hominis & hominis . studiosi: utriusque enim opus est secudum rationem vel non fine ratione & in hoc conueniunt, ut conueniunt homo &homo studiosus in eo quod Eomines sunt. V terque enim est homo. Differt tamen ab homine qui non eis tudiosus per quadam perfectionem. Eodem modo operatio studiosi ho- mini debeaHerre per quandam perfectionem ab operatione qu norast hontinis 1tiiciosi. Nam & si conueniunt quia utraq; est operatio differunt tamen,quia alia persecta, alia non.Haec disserentia vel talis perfectio operationis non erit nisi per virtutem pro2riam operantis, ut ipse ostendit exemplo. Nam citharoedus qui non ess bene peritus in arte sua & citharoedus peritus & optimus uterque pulsat citharam , & talis pulsatio utriusque, eo quidem quo pulsatio est, genere nihil dissert, sed differoneo quod peritissimi citharoedi pulsatio recta est per artem perrecta, quae est in eo,im periti vero non est recta.Simili modo uniuscuiusq; hominis opus proprium est operatio secundum rationem, per quam
differt ab alijs animalibus. studiosi autem hominis est ope-
84쪽
ratio non solum secundum rationem, sed secundum rati , nem bene & recte. Nam operari secundum rationem bene,&recte,non est nisi pqr virtutem. Nam potest aliquis ope rari secundum rationem & non cum virtute , veluti a cas vel coacte vel fictione vel alio docente,quibus omnibus modis non operatur per propriam virtutem quae sit in eo: praeterea qui non habet in se virtutem talis operationis no seni- per bene,& recte operabitur quado volueritia ut aliquis non grammaticus potest casu loqui secundum rationem grammaticae, non tamen semper ut ille qui habet artem, & habitum grammaticae. Nam hic per virtutem grammaticae quae in eo est semper cum voluerit loquetur secundum rationem
grammaticae bene,& recte. Quapropter concludit quod si singula bene proficiscuntur secundum propriam virtutem, fit ut telicitas hominis sit animi operatio secudum virtutem. Nam opus studiosi hominis est suminum bonum suum: sed felicitas est summum bonum hominis: ergo felicitas est opus studiosi hominis . haec est argumentatio in tertia figura. . sed cum dicit per virtutem, no oportet replicare secundum
J ratio nem quia virtus in udit in se ratione, ut in dissinitio- ne virtutis postea apparebit. Sed cum felicitas sit summum bonum, & virtutes sint plures, ideo addit quod felicitas est operatio animi per virtutem optimam ,& persectissimam:&per hane innuit ipsam prudet iam quae est regula reliqua- 9 rum virtutum. LET insuper in vita perfecta. J Affert aliam differentiam quae est quod oportet felicem esse etiam in vita perfecta: ut fiat talis completa diffinitio ex genere, & disserenti;s: felicitas est operatio animi per virtutem in vita per fecta. &declarat istam particulam, & vltimam differentiam per inductionem scilicet quod una svrudo vel una dies non
iacit ver: ergo a limili una operatio non faciet gelicitatem, nec Sreue tempus:ideo oportet addere invita per fecta,quia non fruIra ponitur. Haec particula varie exponi solet,scilicet in vita perfecta, id est, quia oportet felicem esse per . totam vitam. quae expositio aliena esse videtur, quia est impossibile nisi sit beneficio dei vel per aliquod longum tempus in quo eluceat felicitas, & operationes felicis. & ista expositio videtur accommodari verbis Philosophi de vere & hyrundine,vel per reliquum tempus vitae, posteaquam aliquis ad eaptus
85쪽
ptus est felicitatem. Dubitatur quia non videtur felicitas in
dioere tempore,ita ut ponat ar in sua diffinitione tempus,&per consequens illa particula scilicet in vita perfecta, proba tui. Illud quod limul acquiritur non indiget tempore: felicI- tas est huiusmodi: ergo felicitas non indiget tempore,ma
ior. Nam id quod acquiritur indiuilibili totum simul non indio et tempore, sicut forma substantialis cuius generatio fit in instanti: minor est nota, quia felicitas est lina simul
. Nam quando homo per multas operationes virtutis acquisiuit habitum operandi faciliter secundum omnes virtutes, ille est felix, & statini in tempore vel puncto indiuitibili ac quirit felicitatem. Nam si ipsa acquireretur per partes,nemo unquam ellet felix, cum operationes no per maneant. Itaque
acquisitis virtutibus tota simul erit felicitas in instanti, & momento .ipse motus dicitur indi re tempor quia Parres motus nunqua iunt simul 1ed sicut fit per partes ita indiget par
tibiis temporis. sed operatio per virtutem est tota simul, ergo superuacaneum videtur addere in vita perfecta,ut diximus. Ad hanc dubitationem dicendum est, quod duobus mo dis considerari sumiq; felicitas potest,&non loquimur de
speculati ua: uno mouo ea qiue consistit in operatione simplici : alio modo ea quae est ut aggregatum quoddam.prima'
dicitur activa tantum,secunda adti ciuilis. Est etiam nota-dum,quod indigere tempore dicitur bifariam, aut essentia-Iliter,aut accidentaliter .His praemissis dicendum quod felici . tas activa tantum quae consistit in operatione limplici, non indiget tepore per essentiam suam, culit simplex operatio,& no aggregatum: accidentaliter autem indiget tepore,quia oportet ut per plures operationes secudum virtutes sit felix quae no possunt fieri line tepore. Praeterea homo videtur magis felix comuni sententiacu exercet quam plurimas operationes, quia tuc videtur quali ext edi felicitas,& magis extensum videbitur eius bonu,quam eius qui breui tepore vixerit: quAdsi accipiatur felicitas pro aggregato ex operationes . bonis animi,& corpinis, & O ternis, dicamus quod si inter ista bona externa conumeretur etia longitudo vitae quod talis felicitas habet tempus tanqua partem essentialcni,& indi et tepore essentialiter. Si autem tempus Ion c5i3Πmeretur inter suas partea essentiales, tunc dicemus quod accidetaliter
86쪽
, εο indiget tempore, & longitudine eius. OsvMMura igitur bonum.J V via.ς ιia paςs pcia Spalis huius quarti capitu-li,in qua post allatam diffinitionem felicitatis, ostendit quo. pacto deinceps est procedendum in declaratione felicstatis,& eius partibus in diffinitione positis. na attulit duas descri-
, ptiones felicitatis. Prima est comunis cum non oriatur ex eia
sentialibus felicitatis,sed ex communibus quibusdam. Secundam attulit magis propriam,quia oritur ex his quae competunt telicitati per se ea ratione qua talis est. sed etiam ipsa novidetur sufficiens ad explicandam essentiam felicitatis, nisi declarentur partes positae in diis nitione eius. Ideo Philoso A phus hac in parte narrat quod oportet nos ulterius progre-ci di ad declaradas partes diuinitionis ut emergat cognitio felicitatis.primo autem narrat quomodo est procedendum in describendis rebus, deinde ostendit modii procedendi circa diffinitione felicitatis explicandam. Dicit igitur quod sum mum bonum circuscriptum sit hoc pacto sicut fecimus. nam
oportet ipsum figurare,& designare,deinde per partes pin- h gere. Postea dicit quasi modeste de se loquens,quod cuiust Dei hominis est dilatare ea quae breuiter dicta sunt in diffinia. tione,&quod tempus affert auxilium,&per tepus facta sunt . additamenta.nam scientiae non sunt simul inuentae & pers i ae,sed paulatim adauctae, &hoc non fit nisi in tempore, &l facile est addere.Notandu quod nitis dissinitio potest dici Udescriptio vel circunscriptioc quod & nomen ipsunt distini- . . itiones declarat. Nam descendit a finibus quibus continetur ipsa res diffinieda, & separatur a qualibet alia re,& sic faciut fines in qualibet alia re. Idem videtur significare descriptio quae est deductio alicuius termini quo ip1a res clauditur . Nadimus figuram termino vel terminis claudi, & similiter res diuinita cotinetur quibusda terminis.Bene igitur dixit, suta ficiat circuscripsisse summu bonum,id est, delinisIehoc mo- . . edo sum nisi bonum. Notandum quod sic fit in re describenda sicut in pictura, in qua cum pictor vult aliquid depingere,priino lineametis quibusda claudit id quod pingere vult:&hoc modo dicit Philosophus se circunscripsiste felicitate hic,dicendo quod felicitas est operatio animi per virtutem in vita perfectarachndesciat in pictura post linea meta per colores exprimuntur mebra illius figurae,sic agendu est in hac descriptione
87쪽
ptione felicitatis,scilicet exprimere,& declarare partes definitionis allatae,& hoc sit tanqua coloratio quaeda ut sic perfecte cognoscatur felicitas. Sed quo modo hoc fieri possit vita
dendu est.Tres autem sunt doctrinae in unaquaq; re cognoscenda. Prima est propter quid, id est per causam. Secuta est quod est tantu, id est quia scilicet qua explicatur rem esse tantum, no aute causam propter quam est. Tertia est diffinitiva doctrina qua cognoicitur essentialiter quid res est sub quam cadit resolutiva:&per has tres doctrinas possumus scire rovel percipere. Cognoscere autem rem essentialiter bifariam fit,aut compositione diffinitionis .aut resolutione eiusdem,
&vterq: modus dicitur diffinitivus. Nam ad percipiendam quamlibet rem essentialiter, oportet scire ea quae essentiali ter competunt ei rei,&ea sunt quae praedicantur de re in primo modo dicendi per se: ut animal rationale de homine, si rationale sumatur pro differentia essentiali hominis. Talia autem sunt priora re ipsa quam diffinire volumus. Ouod si talis diffinitio non indigeat explicatione partium,quia Partes eius sunt notae,bene est.Si vero non satis innotescat,tunc
opus est secunda doctrina scilicet resolutiva, scilicet expli cando,& declarad o partes positas in diffinitione. & iste etiamodus appellari potest dictinitivus:& hoe modo doctrinae utitur Philosophus multis in locis nescio si expositores animaduertunt & hoc facit in rebus quae per diffinitionem tantum non facile percipi utur. hoc autem fecit Galenus in libro qui dicitur Ars parua,ubi explicauit omnes partes medicing. Nam diffiniuit medicinam quod est scietia sanorum,aegro Tum,neutrorum:&hanc distinitionem resoluit explicando omnes partes, quia ipsa diffinitio,quanuis totam medicinam significet, tamen potentia magis quam actu ipsam explicare videtur:& sic omnes illas tres partes declarauit addendo cuilibet parti corporum, uiarum, norii: &rursus haec tria exposuit per alia,& illa per alia, donec peruenitusque fere L x x. diuisiones vel membra, quibus patefacta est diffinitio medicinae. Nam incognita debent declarari per cognita,&minus cognita per magis cognita nobis. Nam cum id quod debet diffiniri est incognitum, si declaretur per partes suas essentiales,&illae sint cognitae, oportet ut illae rursus per cognita declarentur ad hoc ut possimus eognoscere dissitatu. Idem
88쪽
Idem facit Philosoplius in plerisque locis quando dissiliito
aliqua assignata ab eo non videtur satis nota de se. Et hoe facit in libro Physicorum ubi distatuit nasuram ic:Natura estis principiti ut id moueatur atq: quiescat in quo primu per se, ct no per accides inest. & hac dissi nitione postea resoluit,&primo dissinit motu qui ponitur in dissinitione naturae, qui
motus cum videatur vicotinere tempus,&c5tinuum,& alia
huiusnio di ideo dissinit illa omnia,&declarat: hoc idem facit in hoc libro Ethicorum. Primo incoepit a felicitate, po nedo nobis eam ante oculos, ad quam vult nos per virtutes, veluti sagittarios ad positum signum, peruenirer & multa dicit de ipsa: primo coni muniter &confuse,ut deinde eluceat dissinitio eius felicitatis quam dissinit primo per communia quaedam ut diximus: postea per propria. Sed quia ipsa dissinitio quanuis duplex non videretur sufficiens, adeo resoluit ipsas partes positas in distinitione, ut ex tali resolutione in notescat magis ipsa felicitas. Diuidit igitur partes dissinitionIs & eas declarat. partes autem sunt operatio &virtus ideo declaratqtiales,& quae sint operationes, deinde virtutes distinguendo ipsas. scilicet quod alia est intellectitia, alia moralis. De intellectiva pauca in genere dicit, in seciuido huius de morali: plura in eodem tangit in genere dissiciendo eam&asseredo suas partes subiecti uas: postea in tertio,& in quarto,& quinto huius singulas declarat. Sed quia in desinitione virtutis ceciderat electio & electio oritur a voluntate: ideo in tertio antequam acce3at ad declarationem singularu virtutum, statim post enumerationemvirtutu,declarat in prin cipio ter iij quid sit voluntari ii,&io uoluntarium,&electio,& nonulla alia quae oriebantur ex his: deinde sequitur in de clarandis singulis virtutibus moralibus. Postea in sexto declarat virtutes intellecti uasi in septimo de quibusdam docet quae videntur esse aut virtutes .aut vitia, & proprie non sunt talia. Deinde quia felicitas ciuilis indiget in vita persecta bonis externis, quorum amici sunt maxima &potissima pars: ideo in octauo & noro docet de amicitia . & qnia omnes operationes studiosas sequitur magna voluptas, de ea late docet in decimo: quibus omnibus declaratis elucescit felici tas,de qua latissime in eodem decimo & vltimo docet, huic libro manum imponens. Itaque huius librimor lium doctrina
89쪽
ctrina dici potest dimisitiua ros inritia,& hirne modum in nuit hie ubi dicit,& sumnium bonum ita circunscripsisse sufficiat. Primo nanque forsitan ut figuram quandam describere deinde pingere ipsum oportet. Nam per,ut figuram describere, intelligere videtur modum dissiniendi. Per ipsum
Vero.pingere, euna modum resoluendi. Notandum quod diait,cinusiibet est producere ea quoe bene sunt circunscripta. ubi videtur faceres comparationem inter hos duos modos definiendi ,scilicet compositiuum & resolutiuum .primus est
dissicilior , quia nihil videtur praesupponere antedi Tnitio- et et nem. nisi quod praesupponitur res diffinienda ad dimitten-dvin:nee est ibi aliquid unde adiuti proficiscamur ad di Tni
tionem . Ideo dissinire non est multitudinis ut inquit Philo sephus. se eo raim qin: sciunt. Quare inuenire &disponere
partes dii nitionis dissicillimum est: &hoc ostendit philo- sophus in secundo Postet torum. Secundus modus videtur esse facilior, quia ex dissinitione iani assignata, & proposita facilius postea progrediamur ad declarandas & resoluen das partes eius. DCvrvs Lis pr. J Non simpliciter &ab- ct solute cuiuslbet,ut id etiam possint facere imperiti , sed re spectu modi iam dicti facilior est:&cuiustibet non absolutate,ut diximus, sed eruditi saltem in illa scientia. Notandum quod tempus bifariam considerari potest. Vno modo de se, a&de natura sua alio modo respectu rerum quae sunt,aut fixit in tempore. Primo modo non est adiutor nec repertor, sed ut comparatur ad res quae fiunt,& sunt in tempore:hoc mo-.do dicetur adiutor bonus. sopo RTET autem in memo- σα. ria habere. J Hac in parte philosophus postea quam declarauit quo pacto explicanda est diffinitio felicitatis iam assi
gnata: nunc docet modum procedendi in tali explicationencienda, scilicet partium di Tnitionis. & primo reducit in mentem nonnulla quae in exordio dixit de modo procedendi in hae doctrina, ostendendo quod non oportet exquirere demonstrationes exactis,imas in hac scientia sed qualis exigit materia de qua loquimur. Nam necessariae demonstrationes habent conclusiones certissimas. Ideo ex princi pijs necessarijs concludi possunt. Ista autem materia est de . his quae sepe fieri solent: ideo non positinius afferre prinis .cie ' neccilaria , nec de bis est loquendum exauissime, sed
90쪽
proprius modus qualem exigit doctrina obseruandus est: fit enim interdum ut una eademque sit subiectum diuersaruscia entiarum. Sed alio modo ab una,alio pacto ab alia consid retur,&ab alio exactius quam ab alio. Veluti exeplo ostendit Philosophus. Rectum enim angululaber &geometra considerat,sed diuerso modo faber cosiderat angulu rectuin tantum ut per illum erigat recte columnam, vel rectum faciat parietem,& aliquid huiusmodi. Geometra vero contaderat eundem secundum suam diffinitiorem,&considerat
e de eflectibus,&differetijs quae competunt angulo recto,ex quibus oritur veritas, quae consideratur a geometra:quod si haec circa rectum angulum c5sideraret faber, plura sumeret extra opus suum quam in ipso opere,&sic transgrederetur terminos,&cancellos suae artis. Quare in unaquaq; doctrina,&in hac etiam moralis modus proprius considerandi&procedendi seruadus est. Notandu quod quaelibet scietia est determinata,& habet fines suos quibus clauditur, & interdu et stat E scientiae plures idem considerant.sed tamen diuerso modo
---ε ἐ. Nam medicus moralis,&naturalis philosophus considerant
homine, sed diuerso modo. Consideratur enim a naturali ut coponitur ex materia,&forma: a medico,ut subiicitur aegritudini vel sanitati: a morali,ut subi1citur felicitati,&potest ea sequi. Eodem odo faber cosiderat an ulli rectum,ut recte erigat parietem:geometra vero & effectus & differetias quae ei c5petunt. Cosiderat enim quod cum linea recta cadit per pediculariter super rectam linea fiunt duo anguli recti aequales,&deinceps positi,&sic inuenit originem anguli recti:eo siderat praeterea effectus,& differAias proprias anguli recti, & dicit illum esse medium inter obtusum,& rectum, & pro babit quod recto angulo quiuis rectus angulus est aequalis, quorum nullum cosiderat Iaber. Si enim tu faceret,egrede- u retur ex cacellis,&finibus quibus clauditur ars sua. NEc in omnibus causam. J Considerat nonulla notanda circa principia in causas ex quibus fiunt argumerationes,& probatio- nes. Dicit igitur Philosophus quod n5 in omnibus rebus si eum a. mili modo causam postulare oportet: qui modus cognosce di res,vocatur propter quid .Sed in quibusdam rebus sufficit Ostendere quod res talis est, qui modus vocatur quia. Et iste modus obseruandus est in ijs rebus maxime quae non habent