장음표시 사용
131쪽
pro acceptis bonis gratias agere videmur .vel dicere potanus quod deus laudatur ut causa essiciens no ut finalis. Est m finis ultimus ad quent omnia referutur sine controuer- . sv ID ET vR autem. J Probat auctoritate Eudoxi quod io citas non est de numero laudabilium. Dicebat enim E rcus voluptatem esse summum bonia,& probat hoc pacto,nne bona humanu aut debet laudari,aut honorari. at vo tas est bonum, & non laudatur: ergo est bonum honora ei sed bonum honorabile est summum bonum,ergo volus est summu bonum.Non enim refertur ad aliud, ideo nodatur: verum haec trite discutere videtur pertinere ad ora es,dicit Philosophus. Notandu quod Philosophus pro- cc tmodum arguendi ipsius Eudoxi, no tamen probat opi-3nem suam,scilicet quod voluptas sit summu bonu quae-aq; sit illa siue turpis, siue honesta. ostendet enim postea od summa voluptas sequitur & comitatur felicitatem tanam umbra corpus. Novi s autem.J Haec est tertia pars Iosqua cocludit quod felicitas est de numero honorabilium erfectorum,quia est principium,id est causa, & causa finaruius gratia omnia facimus.vocatur autem principiti,quia
causa principalissima agibiliti,& quod primu est in inten-ne. V nde Philosophus in libro Physicorum dicit quod fi-e
est causa causaru,quia ut ita loquar necessitat omnes aliasalsas,& a nulla necesiitatur:dicitur autem principium,quias mouet ad operadum, & est primum in intensione: finistem dicitur, quia est ultimuin executione,ad quod omnesiones diriguntur: nec est absurdum quod idem diuersis redictibus dicatur principium & finis.
De duplici animae parte ac virtutis diuisione. Apuae XIII. aute filicitu animae quaedam petem perfectum fit operatio: de uirtute congrderemus oportet. Hoc enim pacto melim si Drange de felicitate etiam colemplabimur.' detur autem er is qui uere ciuilis est circa hanc maxia: elaborare. vult enim ipsos ciues bonos ejicere, legiu
132쪽
qui alij tales fuere.quod si haec coiis; eratio ciuilis est
cultatu, constat inquisitionem hanc perinde ut ab initio propositimus ac tinstituimuεfore. De uirtute autem humana considerandum est. Bonum enim humanum,acfili tem quaerebamus humanam: uirtutem uero humanum diescimus non eam que corporas est, sed eam quae animae. σio 7 felicitatem eram operationem an me dicimus. Quae cumitu sint, patet ipsam ciuilem aliqua ex parte de anima sciare oportere,quemadmodum ex eum qui curaturus est oriculos, totumq; corpus, de ipsis scire oportet: Cr eo mains,quincultus ciuilis honorabilior est,atque praestabitatior medicina. Elegantes etiam medici multa plane circa cognitione corporis tractant. er ciuilis igitur ipse de uni Io8 ma contempletur oportet. horum autem gratia er quoad
Jatis est ad ea quae hic quaeratur. nam ulterius exactius ne considerare: maius est opse, difficiliuι ue fortasse quam1os qur proponi tur . dici tur autem, Crirn externis sermonibus aliqua de ipsesufficienter, Gr utendum est ipsis.
Vt partium eius aliam ratione vacare:aliam lmnem haa
bere. atq; nihil in praesenti refert distinctae tae perinis
de atq; corporis partes. Cr omne partibile:an ratione quidem1int duae, re uero seiungi non poβint, ut in circinatio ferentia sese habent concauum, ια conuexim. Partis auratem ratione vacantis,alia quidem com manu est er Meg milia. Loquor aute de ea quae causa est, ut id quod ipsum -.. habet nurelatur,incrementaq, suscipiat talem enim an aepotentiam,in uniuersis quae nutriuntur quoiam posueu His ἔνω γά rit,' Cr infatibuε, G hanc eadem etiam in persessis est εμου u. enim metri consonum rationi hanc eadem quam aliquam aliam
133쪽
S uidetur maxime operari: bon s alite er malus minime
somno discernitur: quapropter inquiunt a miseris filias in dimidio uitae nihil diserre . hoc aule recte accidit. innu1 enim otiu est animae tam studiose quini uitiose, si parumper motuum perueniant aliqui: atq, ita modeis Utari et aru melior quam quor uis uisa fiant. Sed de his qui 'r: in hacten f, er nutriendi potentia, cum expers sit huisanae uirtutu omittenda est. VidetW autem Cr alia quaeis mim ese natura mimae vacans ratione: aliqua tamen ex trie particephalionis. c ontinentis enim er incontineni rationem ess animae quod rationem habet laudare μὰλ 'IM .recte nanque er ad optimus res inuitat .in ipsis auis
ηα aliud Oid praeter rationem inesse uidetur, quod iidenr gna ctras rationi. Nam ut dissolutae coriris partes hi ad dexteram mouere uelis, in sinistram fecitur is plane fit σm anima. ad contraria enjm inconrentium appetitiones feruntur . uerti in corporibus quirim cernimas ea quae ad contrariam partem feruntur: in ima uero non cernimus .fortass' autem non minus er in is a putandum est esse aliquid praeter rationem, quod is aduersatur er obuiat: dicere uero quo modo est diis Uum,nihil refert.Videtur autem Cr hoc rationis ut di immo misis) particeps esse paret enm im ipso cothiente ratiota Crin temperante ac forti imgis forsitan eidem obtepe .omnia enim in illis sioni cobona rationi.Pars igitur ais irae ratione uacas,duplex esse uidetur. Vegetatiua nus yyψllo modo rationis est particeps. sed cupiendi vis, ET Oaelino appetendi,rationis est quodam modo particeps ea
me qua obedis ipse ais obtemperat. sic er patris,Cr
134쪽
amicoru: er non hi rerum mathematicaru,di m ratio ἰ nem habere . hanc autem partem ratione tracantem rationi - obtemperare: admonitiones, ex increpationes, CT cohor
iis taliones etiam indicant. Quod oporteat hanc quos par
ii tem dicere rationem habere: duplex er ea pars erit quae rationem habet. Cr una quidem proprie cr in seipsa. Misa μ .i tera uero ut v qui obtemperat patri. Diuiditur autem eruirtus hac disterentia. Virtutum enim alias intellectivas, alius morales dicimus esse sapientiam quidem er pruden
. . tiam Cr sagacitatem, intellecti uus: liberalitatem autem, G' temperantiam, morales. nam cu de moribus cuiuspiam .
loquimur: no sapientem illsim aut sagacem,sed natem aut temperantem dicιmus esse. laudamus autem Cr sapientem ob habitum. at habitullin eos qui laudabiles sunt, uirtutes
COMMENT. v M autem felicitas. J Hoe est secundum capitulum huius quarti tractatus in quo postquam inuenit felicitate Esse de numero bonorii honorabilium,&hoc sibic peter e veluti quaeda proprietas,nunc quaerit in qua parte amniae sit ipsa felicitas, cuin dixerit eam esse animi operatione & hoc etiam facit ut incipere possit docere de virtutibus quae sumptae fuere in diffinitione telicitatis: virtutes autem per cipi non poterant nisi prius distingueretur potentiae alumae quantum pertineret ad moralem ob cognitionem virtutu, de quibus incipiet docere in secundo huius, ut partes diffinistionis allatae de felicitate perfecte cognoscamur. Diuiditur hoc capitulum in tres partes. In prima declarat Philosophus quod est considerandum de virtute ut melius percipiatur fe- .licitas,& de anima aliqua ex parte, & tantum, quantum pertinet ad ciuilem vel moralem pro cognitione ipsarum virtutum. In secunda diuidit animam in partes suas.In tertia diuidit virtutes secundii partes id est potentias animae. Dicitat rem in primis quod ad hanc scientiam pertinet cosiderare de Virtute: probatur. Si a d hane scientiam pertinet cotideratio felicitatis,
135쪽
licitatis,pertinet etiam colideratio virtutis: at primum est, go & secundum.Item ad ciuilem scientiam pertinet consi eratio de virtute, sed haec est ciuilis scientia, ergo &c. Ε te
m cum felicitas diffiniatur quod est operatio animi per vir tem,&partes dissinitionis sint dilatandae&declarandaevinea dixit ,& virtus sit una pars maxima ipsius dissinitionis, an incongrue est videndum de ipsa virtute, ut cognitis par us melius cognoscatur totu,id est dissinitio felicitatis contuta ex talibus partibus:& hoc spectat ad hominem ciuile:
ita maxime laborat circa virtutem ut ciues bonos efficiat, ut Minos circa Creteses, &Licurgus circa Lacedaemonioscit. Curam enim adhibuerunt ut virtutibus,& bonis moriis institueret ciues: sed cum de felicitate humana quaeratur,: virtute etiam humana est perquirendum no corporis, sed ' simi,quae est propria hominis:corporis enim Miss quoque imalibus videtur esse communis. fu v AE cum ita sint.J IOZ ' uni virtus sit in animo tanquam accidens in suo subiecto,
ofecto de subiecto virtutis, id est ipsa anima, est aliqua ex Arte considerandii,dicit Philosophus, aciuili. Est enim vir; sanitas animi introducenda in animo,scut sanitas corpo: in corpore. at cum medicus vult introducere sanitatem inulo vel in toto corpore,cosiderat oculum,& corpus:mul-niagis debet cosiderare de animo qui vult introducere vir em,id est sanitatem in animo. HORuM autem gratia.J Io stendit Philosophus quatenus a ciuili sit perquirendum de a anima ,scilicet no simpliciter, sed aliqua ex parte,& qua-
aias pertinet ad hanc moralem materiam,&ad cognoscentia subiectuin virtutum, distinguendo potentias animae,ut gnoscamus in quibus sunt virtutes,& non ulterius. Estim trita discussio alterius speculationis:pertinet nanq; adriam de anima istorum gratia, scilicet virtutum & mor v. DICvNτvR. autem de ipsa. J Haec est secunda pars in qua ros ipsi diuidere animam in partes suas:&assert primo unam ii sionem,postea aliam. dicit autem quod ista junt antea dicle anima in externis sermonibus: quasi dicatur de ipsa alisci Ileet in libro de anima, & etia in extornis sermonibus. eridum quod cum Aristoteles multos libros composuita: in duo genera illos diuisit: & eorum quosdam appellauit ores ab ejd est,dignos auditu,& tales sunt libri eius sum
136쪽
mo ordine copositi ad tradendam doctrinam, ut libri Dialieticae,moralis, naturalis,& Metaphysicae philosophiae: aliud est genus eorum qui facti sunt extra ordinem illum gratia petentiam,vi sunt nonnulla opera ad Alexandrum,dc quaedam eius carmina,&similia quae appellat externa, quia non continemur in illo ordine doctrinae.quare multa sunt dicta de anima in externis sermonibus, inter quae & ista, quod animae 'pars quaedam rationalis,quaedam irrationalis,quae quide partes potentiae sunt:& utrum differant re & subiecto,an ratione tantu,non refert in praesentiar si quaerere, & tamen innuit differre ratione,non autem subiecto, eum ponit exemplum de concavo cireuiarentiae, siue circuli &conuexo.& videtur
etiam hic tangere Platone latenter, pro quo est animaduertendum quod duplex est opinio de potetijs animae. Plato dixit eas distingui non solum ratione, sed etiam subiecto.italaliam esse in corde, aliam in cerebro, aliam in hepate collo cauit,id est rationem in cerebro,irascibilem in corde concupiscibilem in hepate posuit,ut in Tusculanis refert etiam Ct cero. Verum haec membra diuersa sunt subiecto ut patet: Philosophi vero sententia est, quod animae partes ratione tanta differant, non subiecto, id est ut ide illarum esset unumq; subiectum anima ipsa,&esi emia animae : differrent autem,&di
stinguerentur ratione, sicut concauum,&convexum in circunferentia circuli, ubi ratio conuexi alia est a ratione concaui: re autem & subiecto sunt idem in ipsa circunferentia sicut astensus,&descensus in scala,&similia. Hanc sententiam seqvitur doctor subtilis,qui etiam vult affectus proprios non e to e re a subi ecto, sed tantum ratione, & idem dicit de
potentijs anime, quae sententia est valde subtilis. sed intelligendum quod Plato non locauit eam in varijs membris, acti anima esset in partes distracta,&diuisa,& eius una pars esset in cerebro,alia & caetera: sed intellexit quod potentiae ani mae, quia principaliter exercebant operationes suas per illa
membra tanquam per instrumenta, ideo erant quodammo
do assixae illis: verum intellectus ipse non dicitur esse iri in strumento corporeo, nec extenditur extensione subiem ut dicit philosophus in libro de Anima. p ARTIs autem. JDiuisa est anima in partem rationalem & irrationalem, .nuc sub diuidit partem irrationalem:&cti esset diuidenda in φvegeta
137쪽
vegetatiuam, & sensitivam, accipit statim partem vegetati laam: sensitivam postea sumet interius.ostendit autem in primis vegetatiuam non esse propriam hominis duabus ratio Hibias: illa pars animae siue potentia non est propria homi
tris quae est communis 'omnibus animantibus: at pars veoetaticia est huiusmodi, ergo di caetera. debet ergo remoueri a potentiis proprijs hominis, quia in illa nullo modo consi stet virtus humana, nec etiam ex consequenti felicitas. CC o MMvN Is. J Scilicet non tantum homini, sed omni mbus animatis, & in cunctis quae nutriuntur,ut plantae,ut em-briones, ut animalia perfecta. embrio videtur esse animal tum est substantia animata sensibilis,sed est imperfectum ad huc animal. ONAM haec animae pars.J Secunda ratio. id mnon est proprium homini quo homo, nec bonus, nec malus dicitur ,sed ex operationibus talis partis animae homo non
dicitur, nec prauus, nec bonus: ergo talis operatio non erit
propria homini, nec ex consequenti potentia a qua prodit illa. Maior patet: minor declaratur a Philosopho, quia per somnum in quo haec maxime operatur, scilicet potentia vegetativa, non dicitur bonus homo vel malus. ideo benedixerimi antiqui fetiees a miseris in dimidio vitae tempore nihil disierre. oc dicit hoc recte afferri, quia somnus est otiositas animi: per otiositatem vero animi nihil discernitur, nec videtur differre studiosus a prauo. post haec affert moderationem quandam eius quod dixit,scilicet felicem non dister re ab infelici in somno: & dicit quod forte disserunt in hoc,
quia cum utrique in dormiendo videant 1omnia:felix habebit optima somnia, miser econtra. solent enim semnia si ri similia operationibus:& haec est differetia, licet parua.NOtandum quod soninia bonorusunt meliora somnijs vitiosorum,quia somnia fuit a motione sensuv. nam externi sensus rno uentur ab obiectis suis: & isti motus perueniunt vel eoru obiectorum species ad internos sensus,&repraesentantur in somnis,&mouetur vis cogitati ua: interdu etia ipsa ratio. sic igitur meliora erat somnia feliciu:quia sensus repraesentantea quae susceperiit. Susceperunt autem meliora ex rebus feli-ςium: ergo&c. tui DE T vn. autem.J Philosophus superius ut uiui ut partes animae in rationalem, & irrationalem: postea
sub diuisit ipsam Vrationalem, cuius duas diximus esse par
138쪽
tes,talicet vegetatiuam & sensitiva. iam de vegetativa dixit, eamq; posthabuit, qui ullo modostea potest esse hinina virtus, & est miminoirrationalis: nunc vero sumit alte ram partem irrationalem,id est sensitivam, & quod est quaedam alia natura,& species irrationalis, quae differt as periore,quia illa est irrationalis penitus,haec etiam est Irra tionalis de natura sua & essentia sua, tamen quoquo modo particeps rationis. ostendit autem primo quod irratio ' natis.Id quod repugnat rationi est irrationale: sed in anima est aliquid repugnans rationi: no est autem pars vegetativa,
quia i illa po abita est, sed appetitus sensimuus: ergo manima erit appetitus sensitiuus Irrationalis pars,& potentia. quod autem sit aliquid tale in anima repugnans rationi,probat Philosophus exemplo continentis & Incontinentis. nani
in utroque est ratio ,& ess etiam quod aduersatur rationi.verum continente ratio vincit .in ab appetitu:&dicit quod ita fit quandoque in anima sicut in corpore quando habet aliqua membra laesa: tunc enim talia
membra feruntur in partem oppositam, & non in eam Inouam vellet aegr olus: ita fit, dicit Philosophus,in anima,praesertim incontinentis,ubi est talis pars repugnans rationi, ergo irrationalis: sed in corpore quidem talis repugnantia vel inobedientia magis patet,quia subqjcitur sensui,in anima autem maois latet: sed quomodo ista differant, non oportet
nuc determinare,quia sufficit habere tale exemplum ad percipiendum quod est in anima pars repugnas rationi,dc ideo ii3 irrationalis id est appetitus sensitivus. v I DE T v p. autem' & hoe.'Nune ostendit Philosophus quod haec pars sensiuiua
vel appetitiua cum sit natura irrationalis, tamen quoquo modo dicitur particeps rationis ex eo quod paret rationi: ut in homine continente apparet, in quo , etsi appetitus pugnet cum ratione,tamen cedit tandem rationi: sed hoc magis apparet in bomine temperato vel forti,in quibusve ulla repuo nantia statim pars appetitiua obtemperat rationi. tempe-
ἡ eri u iam habet, per quem facile operatur secundum rationem, & non repugnante appetatu,quem assue-- fecit obedire rationi,adeo ut semper sit paratus ei obtemperare: continens vero non habet adhuc habitum virtutis, sed
υ dispositionem:& quantas in eo etiam appetitus obtemperet
139쪽
rationi,tamen cum difficultate ,& non sine pugna. appetitus igitur est una pars irrationalis de natura sua, quae tamen dicitur particeps rationis inquatum est obtemperans rationi. sp ARs igitur.JNunc Philosophus colligit ex supradictis 11 & concludit quod haec est distinctio animae irrationalis, scilicet duplex: alia est pars vegetatiua penitus expers rationis,& haste posthabita est Λ Philo scipi, talia est oris triDI.qu in vo catur appetitiua,ut in secundo de Anima dicit Philosophus, scilicet si sensitiuum inest,& appetitiuum etiam inest.Haec autem vis,dicit Philosophus,est quodammodo particeps rationis, nan qnAs in se habeat ratione. sed inquantu est obediens rationi:& hoc modo apparet quod ipsa no habet in se ratio nem per essentiain sed v t patris & amicorum. id est habet rationem quae est in alio: veluti filiu dicimus habere rationem patris,quando obtemperat patri,&suscipit in se rationem quam assignat sibi pater & imponit, & filius ob teperat con silio patris,uel amicus admonitionibus &consiliis amici sui. Notandum quod haec non dicitur particeps rationis ex eo quod habeat in se rationem,uel ita suscipiat in se ut fiat ratio , natis . nam sic mutaret naturam, & essentiam suam, quod est absurdum: sed intelligendum est quod sicut filius obtemperans prudentiae patris,dicitur quoquo modo particeps pruindentiae:&caecus qui videntem homine sequitur,dicitur quoquo modo videns,&particeps visus: sic appetitus sensitiuus dicitur particeps rationis eo quod est obtemperans rationi. Notandum quod sagacissima natura quae non proficiscitur εα ab extremo ad extremum sine medio ,hanc partem appetititiam collocauit inter vegetatiuam,quae est penitus irrationalis, Mintellectivam,quae est penitus rationalis. Haec autem est media, & videtur conuenire cum vegetativa inquantum est irrationalis per essentiam ,& cum intellectiva inquatum est particeps rationis,id est obtemperans rationi eo modo quo diximus Mathematicarun iuplex est ratio quantum ad hoe propositu spectat. Vna qua incitamur ab amicis, vel a patre, vel ab alijs consulentibus nobis:& talis dicitur persuasiva. cuius dicimur eo modo participes cum ei obtemperemus,sicut GPPetit tua dicitur particeps rationis cum ei obtemperat. δε Ita est demonstrativa, & necessaria & in parte rationali Peruessentiam,id est intellectum, quae cogit nos assentiri ve
140쪽
ritati,ut faciunt mathematici asserentes suas demonstratio Aries necessarias. Illa aute prior de qua loquitur Philosophus est persuasiua circa res agendas,dc no circa sperandas,& 1ua det assentiri,&non cogit. OH AN Cautem partem. JProbat eandem sententiam, scdicet quod illa irrationalis pars est particeps rationis quoquo modo,& hoc probat ex signo,quia si
hoc non esset,i l est no haberemus in anima parte unam apta ad obtemperandu rationi,superfluae essent omnes admonitionesn increpationes: ergo videtur aliqua esse talisut sit a pia parere rationi: non est vegetatiua,ut diximus. non enim admonetur ut nutriat,aut non nutriat,quia agit semper ossi cium suum secundum cursum naturae suae: non est etiam ratio. quia ea de natura sua semper imperat, & non dicitur rationem parere rationi. est ergo vis appetiti ua,ut diximus,quetus potest persuaderi. v o D ii oporteat.J Hac in parte Philosophus alio modo affert hanc eandem diuisione.siqinis enim dixisset,5 A ristoteles,tu dicis quod irr ationalis est duplex,scilicet vegetativa,& appetitiva:& postea dicis quod appetitiua potest quoquo modo dici rationalis: melius esset ponere hac sub parte rationali,dicendo quod rationalis est duplex,id est quod quaedam est rationalis per essentiam,quaedam per participationem. dicit Philosophus quod nihil refert utrum velimus ponere istam partem quς est obtemperans rationi sub
illo membro quod dicitur rationale, & tunc diuidamus hoc pacto,quod parti si animae quaedam est irrationalis,quaedam rationalis. rationalis est duplex: quaedam per ostentiam talis, quaedam no per essentiam, sed per participatione talis,& eodem rediit sententia,quia potest collocari sub irrationali,ex eo quod est irrationalis natura: sub rationali, ex eo quod est particeps rationis per obedientia: nec est absurdum quod din uersis respectibus sub diuersis membris locetur. ODIvIDi-τvR & virtus.' Haec est tertia pars huius capituli in qua diuidit virtutes secundii partes animae quarum sunt habitus. nam per diuisionem partiti animae inuenit subiecta virtutii,in quibus sunt ipsae virtutes,de bene processit. Inuenit autem duas partes animae humanae in qua est ratio,& id quod obedit rationi. ideo videtur anima humana collocari media inter ea quae sunt penitus ratio, ut substantiae separatae,& ea quae sunt omnino expertia rationis ut bruta ,&plantae, huiusmodi. sunt