장음표시 사용
111쪽
quae conserunt tanqua instrumenta. V eru bona animi sunt illa propria quae videtur esse de essentia felicitatis ut dixinius.sHAEc consona etiam. J Hic etiam ostendit Philosophus 8 , quod felicitas esta causa humana. Nam nos,inquit,posuimus finem ciuilis disciplinae esse optimum, id est summum bo tanu ac felicitatem.Sed ciuilis disciplina est res humana,& causa humana: ergo felicitas est a causa humana. quod autem ciuilis disciplina sit causa humana probat, dicendo quod ciuilis diligenter versatur circa homines ut eos bonosefficiat. Sic igitur patet quod felicitas prouenit a causa humana.
OMERI To igitur nec bove. J posteaquin ostendit quod si
felicitas prouenit a causa humana,& non omnino a diuina, nullo autem modoafortuna:hac in parte affert quodda or tum ex dictis,scilicet quod felicitas consistit tanqua in subiecto in homine,& non in quocunque homine, sed aetatis perfectae:& non quandocunque, sed in vita perfecta. Ostendit aute primo quod felicitas no est in brutis,deinde quod no est in pueris,scilicet actu: demit quod est in homine habente virtutes perfectas in vita perfecta. Dicit igitur in primis quod ille qui no potest operari per virtutem no potest esse felix:at bos, asinus,&alia huiusmodi no possunt, nec sunt apti ad operandii per virtutem, ergo &c. Notandu quod felicitas est quodda accidens perfectissimu, & non potest stare sine sub tecto. Quaerendu est igitur de subiecto felicitatis quod habeat in se causam per qua felicitas possit inesse, incipit a negati uis,id est ab his quae no possunt habere,& omissis inanimatis naturalibus & vegetati uis,in quibus notissimu est non esse felicitate,incipit a sensitivis,que habent appetitu perque videtur posse moueri ad aliquid operandii. Cum vero felicitas sit operatio animi per virtute,quae virtus regulat appetitu vel perscit ipsum, remouet hoc a brutis: quia & si moue antur, dc operentur per appetitum,tamen eorum appetitus non potest regulari a ratio ne: quia eam non habent, & per consequens non possunt habere virtute,quae est causa felici ratis. ergo non possunt esse participantia huius operationis procedentis a virtute, quae operatio dicitur esse felicitas. Si igitur,ut ostendimus, bruta non possunt habere in se cauissam per quam felicitas possit inesse illis tanquam accidens in subiecto, merito patet bruta non esse subiectum felicitatis.
112쪽
ri CHAN C autem ob causam.J Nue ostendit de rationalibus quae sint,id est qui homines non possunt habere vel suscipere
in se felicitatem.Ij aut sunt pueri. Nam qui nondum per aeta tem sunt apti ad producendas operationes studiosas,no possunt suscipere felicitatem. At pueri sunt huiusmodi .ergo&c. No igitur bruta nec pueri pollunt habere, sed tamen hoc fiediuerso modo. Bruta nanque non possunt regere appetitum ratione, quia non habent: pueri vero habent,sed imperfectam,id est nondum ea per tecte ututur ideo Sc. Et qui puerorum dicuntur, si quis diceret quod nonnulli pueri possune appellari felices: ergo possitntelle in ea aetate subiectum felicitatis. remouet hac obiectione Philosophus, & dicit quod si appellamus eos felices,hoc est quia dic utur felices ob spem,& non quia in ea aetat e sint actu felices, sed in potentia ad felicitatem in aetate congrua. Dicitur autem proprie res talisca est actu talis: vi albus cum habet albedinem in se, & non cum est inpotentia ad suscipiendam albedinem.Sic etiam felix ea actu habet felicitatem,&non cum est in potentia ad eam.
83 fas et enim opus.J Philosophus sepositis illis qui non possunt esse subiectum felicitatis, nunc ostendit qui sint illi homines qui possint appellari felices,declarando quod sunt ij qui habent virtutem perfectam in vita perfecta. Et notanda quod illa pars c est enim opus perfecta virtute deseruire, Maccommodari posse videtur,&superiori,&huic parti: superiori,ut sit ratio qua pueri no possint esse felices in pueritia, quia n5 habent virtutem perfectam ut est opus habere: huic parti, ut sit ratio ostendes quod ho mines qui sunt in aetate cogrua possunt per rationem perfectam acquirere virtutem, quae est causa felicitatis.deinde addit,&vita perfecta, ut ost dat quod non sufficit habere perfectam virtutem ad hoc ut homo possit esse felix,&subiectum felicitatis,nisi illa sit diuturna vel durauerit usque ad finem vitae, postea quam sit eam adeptus. Nam si inciderit in aerumnas Priami,&impediatura maximis calamitatibus, non poterit exercere operation rasecundum virtute quam habet mec esse subiectum felicitatis. Et per hoc videtur loqui Philosophus hic de felicitate, non speculatiua,non activa tantum quae est sui ad seipsum, sed de activa ciuili,quae sola videtur indigere externis bonis ad ex ercendas operationes felicitatis. Ex his o ninibus perspicitur
113쪽
quid sit subiectum felicitatis, non bruta, non puerI, non ho-- . . . nio sinevirtute,non homo cum virtute in maximis calamitatibus constitutus:sed homo qui habet virtutem perfectam,ta est prudentiam in vita perfecta, id est usquead finem vitae,& '. talis est subiectum felicitatis, quia habet causam, id est virtutem iii se per quam potest sibi messe felicitas praesertim ciuilis,ut diximus.
Quod quis in hae vita dicendus sit felix, ct quid felix. CAPvT X. Sine igitur nec unus alitu hominum flixi quandiu uiuit dicendus: sed Solonis senteti4 fine spectare ρporicis Quod si er ita poes M' nendum est: ium stlix esὶ cum te uiri discesse μεθα Q'
His an id absurdum est penitus,nobis ipsisS'Dumqμι T stlicitatem operationem quandam dicimin essee 3 Quod se mortuum stlicem no dicimus,nes Solon id uult: sed tunc dici beatum homine luto posse, quia iam est extra omnia mala, calamitatesque, Habet quidem er hoc controuersa quandam. Morino nans bonum ex malam videtrer ullis quid essesquidem er uiuenti non uatem sentientulit horinores,infamae, Gr filiorum,Postin qrvmq omnium prom erimes atq; aduersi te . DGitationem au:em haec scasDut. et nans qui ad sene lutem ust beate uixit,secundi s rationem decesit: multas circa posteros accidetare mutationes contingit, Cr alios ipsorum esse bonos, uiae tamq; consecutos esse pro dignitate: alios contra .constat aute Cr distantiis ad paretes,malus uarijsq; modis ipsos ψ τιγ L
sese habere posse absurdum igitur e;t,s de unctus simul πήτέμα
etia irrutaretur, Cr nuc stlix fieret,nuc mi βτ. abfirdu est etiam, Cr minime, nec aliquod ad tempus, posterorum adparetes res pertinere. Sed redeunda est ad id quod prius
est dubitatu .en illo nas er id quod nuc quaeritar fri se
114쪽
i eatu dicere quenquam,no quia beat*s tunc est,sed quod prius erat: quo pacto non est absurdum,si cum est stlix, non uere de ipso dicetur quod inest. Quia uiuentes dicere beatos ob muta tiones nolumus: Cr quia felicitatem quides labile quiddam, meos modo Iacile mutabile esse putatamus ortinam autem in eisdem sepe reuolui. nam si foristi amsequamuri sepenumero stlicem ac mferum eunde
-γS V , do modo est recturasNot wν is ipsa bene uel male ui Ah ta si uere tum: sed indiget humana uita ipsius, ut diximus
iae Hllutatis: eae vero quae sunt contrariae,contrarij dorimnae sunt trestatur huic sententia: Cr id quod nunc duae ta binumus. etenim nullis in operisus humantis tanta est firmius, quanta est με erationαδsce quae a virtute proficiscinior. bae nans stabiliores ex scient f ipsis esse uiridentur. hara aute ipsarum eae quae caeteris antecelliit,ma
xime stubsessunt eroptereasuod in his ipsi beati,cr macto me, continis in Ti. cenansnale est cauis
; μ α .ia se: uti Rarum nonsat obliuio ita igitur quod quaeritur: - 1 z copetet ipsististi, Cr erit talis per vitam. nam semper aut i P maxime ea aget er conteplabitur quae prodeunt a virlurire,fortunamsstret pulcherrime: CT omni ex parte coninsi cinne ac aequabiliter .quippe qui uere bonus atque quamst dratus est sine vituperatione. Cum autem a fortuna mulctia eueniant,CT magnitudine, paruin tes di strant partuiqviem fue nisecunda sine aduersa, confiat non Ocere
γων .isis momeorum: grundia uero ac multa, secunda iit,ia Erasia beatiorem sitam liciunt, quippe cum ad decorandum
115쪽
LIBER PRIM Us. o mi apri, π usus ipsorum pulcher, studiosiusq; fiat. sin Prouemb.
aduersa praemunt, di is uitam beatam. Jerunt enim dolores er multas operationes impediunt. Atrimen Crimiis ipsis pellucet ipsa honestis,cum multas qui1pium ac Imagnas aduersitate cile perfert: non ob insensibilitio tem, sed quia generosus est atque magnanimus. Quod si Mis.
operationes dominae sunt ut diximus uitae:nemo beator cap. x . rum uerit miser. nunquam enim odiosum quicquam atq; 9 improbam aget: eum enim qui uere bonus est,atque prur 9sdens, fortunam omnem decore perferre, prosecutates rerum semper res pulcherrimus agere: ut ex ducem boonum praesentibuου uti castris ad optime gerendum best , ex bonum itemsutorem ex bi datis pellibus pulcherriamum conficeτe calceum,caeterosq; omnes identidem artia sces arbitramur.quae cum ita finimuser quidem ni quam fuerit ipse felix. Beatus men non erit, si xn Priami calaanantes incideret . nec igitur varius,1acileque mutabilis erit. neque enim ex filicitate felle aut a quibusvis: sed ab ingentibus er multis aduersitatibus dimouebitur: Crex talitas non un parvo, sed in longo quodam perfectooue tempore rursus uerit felix: magnus in eo res, prae clarias nactus. Quid igitur obstat eum felicem dicere: 9σqui per virtutem operatur perfectam, er bonis externis satis abundat, non quouis in tempore , sed in uita per βαG s An addendum est: cr ita est uicturus, er secundum 9 rationem moriturus,' quippe cum futurum quidem inricerium sit nobis: felicitatem autem ' finem, ex omnino perfectam omni ex parte ponamus f Quod ii ita fit, uia uentium eos quibus ea quae diximus crinsunt Cr ineis runt, beatos dicemus: beatos autem honmnes. Sed de his
116쪽
δέ , s Tuae igitur nec alius quisquam. J Hoc est secundum catas pitulum huius ter iij tractatus, in quo ostenditur quado L aliquis potest appellari felix,& quo tempore,& diuidi
tur in duas partes. In prima quaerit utrum in vita dum aliquis est felix an post in ortem aliquis debeat appellari felix. In se cunda ostedit quod in vita dum aliquis est felix potest appellari felix: dicit igitur in prima, & continuatur haec pars cum praecedenti.dixerat enim supra quod si quis inciderit in aerii nas Priami, Jc in illis costitutus obierit, si non debet, nec solet appellari felix,quaeritur an quisquam dum vivit possit appeIlari felix,an sic expectare oportet exitum vitae iuxta Solonis sentetiam,qui Athenitas fuit,&unus e septem sapientibus, MIegulator. Nec alius quisqua,quasi dicat, no solum illum qui inciderit in calamitates Priami, sed etiam alique alium,qui cunque sit, postumusne appellare felicem Sed cu Solon dici equod oportet spectare fine, hoc duobus modis videtur posse intelligi aut quod invita non sit felicitas. sed statim post morte: aut quod oportet spectare fine ut post morte assera mus ipsum fuisse felice, cum iam costitutus est extra omnes calamitates,quibus subiectus videbatur duerat in vita. Ad primum in odii dicit Philosophus,quod si ita ponatur,scilicet ut statim accedat felicitas post morte,hoc est alienu a positione nostra, qui ponimus felicitate in operatione quadam,scilicet virtutis: homo aute mortuus no potest operari secundit vir tutem, secundu positionem,& definitione nostram de felici 8s tate. 'o D si mortuum. Capit nunc secundam expositione,dicendo quod si spectare finem no est intelligcdum eo modo quo superius diximus,nec ita volebat Solon, sed eum felice post mortem intelligere volumus ex eo,quia est positus extra calamitates,& res aduersae ad eu peruenire no possunt:hoc enim no videtur acceptandu . nam ille non videtur extra calamitates cosistere adque bona &mala positant accedere.Sed ad hominem cirruuiosiunctona ct mala accede
l veluti aliquis procul a patria, qui sortitur alique honore,yeli ricitur multa, δ quanuis ignoret,&n5 sentiat talia,tamen baiulin malu Quin esctuti detur.&accedere ad ilIu: ita etia in eqst morte similia videntur ad mortuu posse accedere.quare. Mn
117쪽
s in vita non est tutum aliquem appellare felicem ex eo, quia
potest calamitates subire: nec etiam post mortem eo pacto quo diximus,extra mala,id est extra vitia:extra calamitates, scilicet aduerta fortunae.Et ideo est dicendus felix post mortem sentetia Solonis,quia non potest exercere vitia,nec sub ire sortunae calamitates, quia fortuna eo modo suo sumitur a Pliticis pho non habet locum jn mortuo. ODvBITAegsT ION EM autem&haec. J Sentit Philosophus in confutando superiorem rationem, se dixisse bona & mala trasire ad mortuos.& cum hoc videatur habere dubitationem, ideo aiterteam,&in hac parte non soluit, sed soluet postea in sequenti capitulo: ostendit autem hic dubitationem oriri ex dictis, quia si prosperitates aduersitatesque transeant ad mortuos, tunc sequetur quod mortuus quandoque erit1 elix quando que missa S uno eodemq; tempore unus atque idem erit
lix & miser: si postea filiorum Uij sint boni, tunc rursus fiet
felix: sin vero eodem tempore partim sint boni, partim mali ,erit&ipse eodem tempore felix,&infelix.ex quo videtur absurdum ponere quod ex tali mutatione rerum,& suorum defunctus nunc felix, nunc miser fiat.erit etiam absurdum dicit Philosophus,si dixerimiis res posterorum non pertinere ad parentes. Itaque uno modo dicatur videtur oriri dubita tio quam nunc relinqvit, soluet autem in alio capitulo.
si Iorrv R finem. JResumit sententiam Solonis secun 8 do modo expositam, scilicet quod post ipsam finitam vitam possiimus aliquem felicem dicere secure, & tuto,& no prius, ct eam refellit. Dicit igitur si secundum opinionem Solonis expectandus est exitus vitae, & tunc appellandus est aliquis felix, non quod tunc sit , sed quia antea erat in vita,quo modo non est absurdum , quasi dicat quod est absurdum asserere, Quod dum aliquis est felix non potest dici vere de ipso, hic est felix E Nam omnis propositio de praeterito est vera. quando id in aliquo praesenti fuit verum. Si ergo dicerem, Socrates fuit albus, & nullum tempus fuisset praesens in quo
Socrates fuerit albus, nunquam poterit esse vera ista prO-
positio amrniatiua de praeterito, scilicet Socrates fuit ata . bus: sic igitur quando aliquis in vita apparebat felix, & - .men nullum tempus fuit tunc in quo vere potuimus dicere, 'hic est felix, propter calamitates quae accidere poterant:quo tmodo
118쪽
modo vere possumus dicere post exitum vitae de praeterito, hie fuit felix 3 id est,nunc est appellandus felix,non quod sit
nunc,sed quia antea fuit.quomodo non licuit antea id dicere dum erat felix quasi dicat, hoc non potest dici de praeterito si nunquam in praesenti idem dici potuit vere.quare vid tur absurdum dicere ut dicebat Solon,quod in exitu vitae Poterat aliquis appellari felix, &nondum erat appellandus t lix invita propter impendentes aduersitates . non enim est bona ratio ista Solonis:in qua locabat vim opinionis suae,sci licet quod non priusquam in exitu vitae aliquis erat appellandus felix propter fortunae mutationes,quae accidere possunt in vita,quia felicitas debet esse aliquid stabile,&non leuiter
mutabile, nec cosistens in temeritate fortunae: ut nunc etiam dicet inferius . nam si sequamur fortunam, saepe felicem,&postea miserum eudem dicemus, veluti chamaeleontem. Chamaeleon enim est animal palin leoni simile, quod non vide tur habere proprium colorem, sed cuicunque colori adhaeret talis coloris apparet, &hoc pene circa omnes colores sibi aecidit, veluti ii rubeo adhaeret,apparet rubetas,&sic non permanet in eodem colore. dicitur autem chamaeleon,id est, mro π vαuαι id est humileon. Est enim ut diximus quasi par
88 uus leo. A N fortunam sequi. J Haec est secunda pars principalis huius secundi capituli: in qua postquam illam opinio
nem Solonis improbauit quibusdam sententiis, nunc eam in refellit,&soluit omnino,assignando rationes quare aliquis in vita debeat appellari felix. ostendit autem primo quoa felicitas est invita ,soluendo rationem Solonis:deinde alia ratione eandem conclusionem vel sententiam, scilicet quod felix erit4n vita, & non solum in vita ,sed etia per totam vi tanti Praeterea ostendit quod qui adeptus est felicitatem nunquam erit miser etsi accidere potest ut no sit MaIus,& quod licitas non facile amittitur. demum concludit quod ij sunt dicendi fel iees tamen ut homines qui perfecte operantur, Minvita perfecta ut patebit.dicit igitur in primis quod felici- stas non est sita in potestate fortunae, sed in nostra, & est res stabilis & firma: quare non est opus metu fortunae expectaret exitii vitae ad hoc ut aliquis dicatur felix ut volebat Solon,&probatur hoc duabus rationibus.Prima.Id quod est situm in υ nostra potestate, no insiluin potestate fortunae: at felicitas
119쪽
est sita in potestate nostra,ergono est sita in potestate fortu,, nae. Maior est nota, quia nos sumus causa per se: fortuna, ut etia antea declarauinius,in causa per accides:& haec sunt opposita ,scilicet per se,& per accidens. Quod igitur erit in potestate cauta perse,non erit in potestate causis per accidens. ' Minor est iam probata per suam definitionem, qua dicebatur quod felicitas est operatio animi per virtutem, &c. ergo conclusio nostra est vera:& etiam idem declarat,cum dicit quod operationes proficiscentes a virtute & secundu virtutem sunt dominae & causae effectrices ipsius felicitatis. Contrariae vero, scilicet operationes secundum vitia, sunt dominae contrarij scilicet infelicitatis δc miseriae, ut patet,& non est fortuna. f ATTEsTA Tva. huic. JSecuda ratio ad idem 3b, probandum quaesumitur ex stabilitate felicitatis & etiam ex dictis Solonis. Dicebat enim supra,vt nos retulimus,& quia felicitatem quiddam stabile,&c. Volebat enim Solon adeo stabilem esse felicitatem,ut compelleretur eam non ponere in vita propter varietatem fortunae.quapropter si a Solone
concluditur quod felicitas est quiddam stabile, tunc probatur quod felicitas no est sita in potestate fortunae,hoc pacto: Id quod est maxime stabile in rebus humanis non est situm in potestate fortunae: sed felicitas est maxime stabilis in rebus
humanis: ergo felicitas non est sita in potestate fortunae. Maior est clara,quia ea quae sunt fortunae sunt varia, dc mutabilia. Minor probatur sic Scientiae in rebus humanis videntur esse maxime stabiles. at virtutes sunt stabiliores quam scientiae, ergo felicitas quae oritur a virtutibus erit maxime stabilis.Maior iterum huius secundae argumentationis est clara, quia scieti uni certissima: de rebus necessariis,quae aliter se habere non possunt.Minor in qua videtur dubium, probatur: sed pro huiusmodi declaratione sciendum quod rerum illumanarum vel bonorum humanoru quaedam attribuuntur corpori,quaedam animae. Corpori attribuuntur habitus na- 'turales,&acquisiti ad perficiendos tales habitus naturales,ut pulchritudo,valitudo ,robur, celeritas,aptitudo,dexteritas,&similia: quae cum sint in corpore ab ipsa natura,perficiuntur studio,& diligentia,aut exercitatione, aut aliter augen tur,ut arte gymnastica, arte equitandi,luctandi, &similiter.
Animo autem attribuuntur habitus intellectivi.qui sunt d plices,
120쪽
plices,aut specillativi aut activi,& morales: habitus vero corporis habent per se causam ut corrupantur, quia sunt in cor pore,& corpus corrupitur per se,& ex consequenti habitus qui ei insunt. veru habitus qui sunt in animo corruptitur per accides non per se, quia animusvtitur instrumeto corporeo, quod corrupitur. uapropter si corrupitur habitus animi, non per se sed propter instrumetum corrumpitur: ergo per accidens. quae vero corrupuntur per accidens,stabiliora esse
videntur quam ea quae per se:& sic iam habemus quod ca quei attribuuntur animo, stabiliora sunt quam ea quae corpori l Cum vero duo attribuantur etiam animo, scilicet habitusispeculativi, tum habitus activi atque morales: restat videre
viet horum sit stabilior: & videbitur alter habituum esse stabilior a quo frequentius exeunt operationes, & circa quem magis versabisaur .at huiusmodi sunt activae virtutes, &morales magis quam scientiae rergo erunt stabiliores scientijs. hoc tamen videtur verum in hominecissili sed fortasse non est verum simpliciter .homo enim segregatus a multitudine,& penitus contenaptatium magis versabitur circa contem 'plationem,quam actionem,cum sit pauci, contentus: &suae scientiae magis tali inhaerebunt,quis operationes morales,l &habitus tales. Sciendum est etiam quod duplici modo eo nc siderari scientia potest. viro modo ut citc5clusionis perde ' monstrationem a sua causa necessaria,& versatur circa matet riam necessariam,& hoc pacto scientia est magis certa,& stabilior, quam virtus:alio modo ut est habitus in anima,& si mili modo virtus moralis est habitus in anima,& in eo quod sunt habitus sunt aeque in anima. Sed hoe pacto videntur sta biliores in anima virtutes morales , &activi quia frequetius exercemur secundum illas. res enim familiares,& negotialpublica atque priuata magis nos exercent & trahunt, quam 1cientiae.&videntur magis necessariae ad vitam humanam, l& in his recte exercendis est opus virtute morali: quare cum secundum has virtutes magis exerceamur,& in ijs magis versemur quam in scientijs, merito in nobis videntur fieri stabiliores. Nam in scientiis cum fiat intermissio, saepe fit maior obliuio,&ideo fiunt minus stabiles,quam virtutes illae qua
irum fit exercitatio frequens. Praeterea virtus moralis con-
sistit principaliter in inclinatione appetitus ut dicunt, qui obliuio