장음표시 사용
141쪽
sunt igitur animae humanae partes duae, scilicet ratio, & appetitus sensitiuus . hac diuisione stante diuidit Philosophus virtutes,& dicit quod earum quaedam dicuntur intellectivae vel rationis,quaedam moralesvel morum.intellectivae sunt in rationali parte per essentiam,id est in intellectu, in orales vero sunt in parte quae obedit rationi, id est in appetitu sensitivo:& declarat has virtutes inter se differre, quia cum volumus aliquem laudare de moribus, non dicimus illum esse sapientem, sed fortem vel teperatu nucum autem volumuS aliquem laudare in ratione,& deintellectu, non dicimus illum tepe ratum vel fortem, sed sapiente. ergo illae sunt virtutes morales:hae intellectitiae.quod autem communi nomine debeat
appellari virtutes, dicit Philosophus, quia ea quibus homines... f., νε hQFu , hQbi tu . qui laudari 14ent sunt virtutes: 'et sed tam habitus intellectivi quam morales laudantur: ergo
Unities illae furit comuni nomine appellandae virtutes, & inr nomine eomaenium.differrent postea,quia aliae sunt virtutes
morales,aliae intellectilia .dlptandia, prodturvirtutes secundu potentias animaemam cum quael het Vir . tus sit perfectio eius cuius est virtus, oportet ut perfectio ae
quethrei cuius dicitiir est ter flectio virtutes ergo aequabuntur illis potetijs quaru sunt perfectiones:ita ut licuti diuidu-tur & distinguutur animae potentiae,ita virtutes diuidi & distingui debet. Notandu quod Philosophus ut dixit pro qua to spectat ad hoc propositu ,diuisit potentias animae,ut ex tali diuisione possit distinguere virtutes, & collocare eas in propriis potenti js aniniae tanquain in suo subiecto,cum virtutes sint accidentia, quae per se stare non possi int. Quapropter distinxit potetias animaeIupliciter, idest in partem ra-tionalem,&irrationalem. Irrationa Iem rurias in partem, penitus irrationalem,id est in vegetatiuam, &in aliam na tura irrationalem, participatione tamen rationalem, id est 'appetiti uam rationalem .item potentiam diuisit dupliciter. In partem penitus rationalem,id est intellectum, &in partem rationalem participatione id est appetitiuam, quae potest cadere sub utro membro diuisionis.In intellectu posuit
virtutes intellectivas ut sapientiam, prudentiam, & caetera. In appetitu sensitivo posuit virtutes morales, ut temperantiam, & caetera. ὶ
142쪽
LIBER SE OVNDVS. De productione virtutis intellectivae,ac moralis. CAPvΤ Ι. V M autem uirtus sit duplex, intellecti
plurimum excoctrina tin aeri, ictriegisti iii luempitis. Moralis aute
comparatur innae Cr nomen habuit diis ut Iapis,cui quidem natura compelli ferri deors :ni α
quam assuescet ferri sursum,nes fi mi ire ipsum assues ciendi causa qui iam sursum proqceret. mili modo necia δὲ ignis ferri deorsum: nec aliud quicquam aliter quam sibi
natura competet, afuescet. neq;jgitur natura, neq; pr. α
stimi as perscimur per consuetudinem. Praeterea' C eoru quae in nobi s fudit natura: poletius prius accipimM, deinde reddimus operationes. quod quidem in ipsis sensibus intueri licet. Non enjm exeo quia uidimus uel audiuimu3sepe: sensus accepjmus. feriintra habentes,usis mus: non usi, accepimus. dit uirtutes accepim s operati prias, sucinadmodum e in artibM. quae nanque pomeriuatri
143쪽
LIBER s EcVNDVS. II Teaquam didicerimus ere oportet: ea linientes discimus. aedificatores etenim aedificantes, Cr citharoedi, pulsentes citharam fi upari modo iusta agentes iusti, ex modesta modesti, friuq fortes escimur. Testatur hoc, Cr id quod is ciuilibus fieri solet. Legum nans latores ipsos ciues assuescientes, bonos ejiciunt: atq; omnis quidem legumlatoris haec est uoluntas. qui uero no bene id sciunt, peccant. atq; hoc ipso re ublica bona a mala republica ndisert Insuper ex isdem Cr per eadem omnis uirtus Cr ostra muliter Crflier corrumpitur . ex eo nans quia pulse sunt citharam: cr boni Cr mali sunt citharoedi .sinali ruistione Cr aedificatores,er caeteri omnes. na ex eo quia beae
ne aedificant,boni: exeo Oiamde, mali sunt aedificatores cr fabri .. nisi fel Daberet, non esset opus ' docente sed omnes boni ferent aut mali. sic igitur Cr in uirtutibus res sese habet. agentes enim ea quae sunt in commerci s hominum,alij iusti,alij iniusti fiunt. agentes etiam ea quae sunt in terribilibus rebM, timeres ast escentes, aut confidere: alij fortes, alij timidi fiunt. Idem Cr circa
cupiditates er iras euenire videtur .atis enim temperati ac nates fiunt,alij intemperati ac iracundi: ex eo plane quia hoc in ipsis aut hoc modo versantur. Atq- ut breuiter die
ea omnes habitim ex operationibu s sinulibus fiunt Quaα
propter tales quasdam operationes reddere oportet. ipsa --
rtim nunq; dilberentias habitus ipsi sequuntur . non igitur parum,sed plurimum quin potiu4 torum restri, sic an nosis homines ab adolescentia consuescant
CVM autem duplex sit virtus. In primo libro philoso- i
phus inuenit finem ultimum hominis,qui summum est bonum atq; felicitas :&postquam inuenit,&dissiniuit quid sit ,& in eius distinitione accepit virtutem loco dister en
144쪽
tiae,& dixit quod ad perfectiorem intelligentiam eius dissini
ti, scilicet ultimi finis & felicitatis, oportet declarare partes in dissinitione positas:ideo nunc docet in hoc secundo libro . de ipsa virtute in genere , ut perfectius & clarius cognoscamus ipsum smarinum bonum iam dissinitum, siue sit effectus virtutis,sive sit aliquid quod est causa virtutum. Dividitur autem hic liber in tres tractatus,secundit tria principaliter consideranda de ipsa virtute,de qua ipse est tractaturus: ut poli to fine sicuti diximus, & diffinito, partes diffinitionis eluc stant,& media ipsa, quae sunt virtutes, quibus possiimus ut bo nisa litari j attingere illum finem. Eliusdem euita est consi--- derare de termino ,&de ijs quae ad illum terminum ferunt. - Sed cum primo oporteat scire rem esse : iam patuit virtutem esse.habeatur igitur notitia causarum illius, de quibus etiam
perfecte habebimus si est,deinde quid res est: deinde si res illa
non est simplex,quotuplex est .Philosophus in primo tractatu huius libri considerat causas a quibus emanat virtus.In se cundo assignat diffinitionem virtutis ut habeatur quid ipsa sit.In tertio diuidit virtutem in species suas ut singulta percipiantur. Primus tractatus diuiditur inquatuor capitula. In primo considerat a quo profluit virtus.In secudo quales operationes sunt a quibus fit virtus. In tertio circa quae versetur moralis vir tus.In quarto quomodo ex operationibus studiosis generatur virtus. Primum capitulu diuiditur in duas partes. In prima resumit Philosophus diuisionem virtutis,quam fecit in ultimo praecedentis libri, afferendo duplicem virtutem,scilicet intellectivam, & moralem, & ostendit differentiam illarum non ex subiecto,ut fecit antea, sed ex causa. quai differentia ostensa relinquit intellectivam virtutem tractan dam in sexto huius,&exequitur de morali. Nisi enim allata differentia esset,videretur quod utriusque esset una eademq; danda doctrina,& simul in eisdem libris. ostendit igitur primo differentiam virtutis intellectitiae qua differt a morali, quia comparatur & augetur in nobis ex doctrina.& dicit plurimum quia etiam fieri possit ex inuentione, quamuis rari sint& admodum pauci qui facere possint. Ideo magis & ut plurimum acquiruntur per doctrinam,& a docente. ideo experientia indigent & tempore, siue inuentio, siue doctri ita sit. Doctrina non accipitur tantum ut est a docente , sed
145쪽
ut est ordinatus processus a principijs vel causis ad conclu- 1iones, & effectus: vel econtra ab effectibus ad causas: qua, propter talis doctrina sit ab experientia, quaeliab et origi nem a sensibus siue per visum,siue per auditum,& reliqua: omnis enim nostra cognitio ortum habet a sensu, ut inquit Philosophus. Deinde affert modum quo generatur mora
Iis virtus, in quo differt ab intellectiva. Et dicit quod ea generatur ex consuetudine, unde etiain habuit nomen, quod ad verbum graecum referendum est, quia mos &consuetu-tudo latine non videtur consonare ut cir apud G raecos, qua si dicat, moralis virtus sit ex insuetudine, quod etiam nomen indicat, quia dicitur quasi consuetudinis vir tus apud Graecos. Quapropter cum ambo haec genera virtutum oriantur ex dii ieriis causis, merito differunt inter se obca quae diximus: verum disserunt etiam aliis, quae nunc non est opus afferre. Dubitatur utrum tales differentiae positae -- sint differentis istarum virtutum. nam intellectitia virtus vi detur etiam fieri ex consuetudine, Sc moralis experientia: quare consuetudo & experientia non videntur facere talem
differentiam si ambo competunt utrique virtuti, scilicet in tellectivae, & morali. Dicendum est breuiter quod Philosophus loquitur hic de causis per se istarum virtutu. Virtus in tellectiva, etsi videatur oriri quoquo modo etiam ex con suetudine, est per accidens, & concurrit per accidens: con suetudo vero & experientia per se. Ad virtutis vero mora lisgenerationem econtra concurrit consuetudo per se: ex perientia per accidens. Differunt etiam consuetudo, & ex perientia, quia consuetudo fit in nobis: non enim post imus 'consuetudine percipere vel acquirere, nisi nosipsos exercea mus: experientia fieri potest in aliis,& experientia extra nos:
S in aliis facta possumus percipere,& addiscere,& acquirere
nobis virtutes intellectivas,velut in arte medicinae experientia in alijs quod omne rhabarbarum purgat choleram &c.s a x quo patet. l Haec est secunda pars huius primi capi-
tuli, in qua incipit docere de virtute morali. & animaduertendum quod Philosophus incipit a magis notis nobis, no tiores autem sunt nobis morales virtutes quam intellectivae. Incipiendii autem a magis notis nobis ut antea dixit: ostedit aute a quo profluit & sit virtus.Si enim a cometudine oritur,
146쪽
ergo non a natura. oportet enim inuenire causam effectiva
eius vel earum virtutum. nam cum videamus virtutes antea
non esse in nobis, & postea fieri,necesse est eas prouenire ab
aliqua causa effectitia: quarum cum multae causae esse posse videantur,affert duas tantum,& earum alteram dicit non esse, scilicet naturam: alteram dicit esse, scilicet cosuetudinem,&operam nostram. nam de causa univer sali,& principalissima quae est deus,nunc non loquitur, quia loquitur de causis pro pinquis.fortunam autem, Sccasum ponere causam virtutum videtur absurduin, cum sint causae per accidens, sicuti osten sunt est antra,cum dicebatur fortunam non esse causam felicitatis. relinquitur ergo quod sint a natura vel a consuetudine ex opera nostra, quae videntur causae propinquae,& per se,
verumno ex naturarergo ex opera nostra,&consuetudine.
quod aute no sint nobis a natura,probat Philosophus. Nullum eoru quae insunt alicui a natura potest aliter assuesci veliinmutari cosuetudine: at cosuetudine fiunt homines ex non studiosis studiosi,& mutari possunt,& aliter assuescere: ergo virtutes non insunt nobis a natura .Maior ostenditur exeplo lapidis & ignis. nunquam enim assuescerent aliter quam ha beant a natura: minor experientia patet.Notandu quod Philosophus videtur etiam hoc asserre propter Socratem & Platonem, qui dixere virtutes inesse nobis a natura, cum anima creetur ab opifice sumnio cu omnibus virtutibus tam practicis quam speculativis, quas non amittit anima, sed earu oblia uiscitur quando venit in hoc corpus, postea exercitatione&consuetudine redeunt in mentem, non acquirutur denuo, . adeo ut non sit noua quaedam acquisitio , sed reminiscentia quaeda. Huic sententiae aduersatur Philosophus,&ideo affert 3 consuetudine causam virtutis. ONEC igitur natura nec praeter naturam. J Hac in parte Philosophus infert unum ex si
pradictis, quod appellat correlarium,&ostendit quod etsi
virtus non sit in nobis insita a natura,tamen non est etiam in nobis praeter natura,quia habemus aptitudines & potentias ad illas suscipiendas ab ipsa natura. nam virtutes sunt in sub
tecto in anima. Deus autem creauit animam cum tali natura
dcaptitudine vi possit suscipere virtutes tanquam formas in sua materia. Na omnis materia habet aptitudine propinqua ad suam forma suscipienda naturaliter, no enim posset aliter
147쪽
susespere fornias quas suscipit. nos igitur a natura habemus vires & potetias suscipiendi virtutes tanqua formas per consuetudinem,quae est illa quae facit ut has virtutes quas habere possiimus,habeamus.Notandum quod id quod suscipitur in aliquo habet subiectum proprium,in duo est vis passiva per quam subiectum tale potest suscipere talem rem:virtutes au- , tem suscipi utur in parte aliqua animae,quae habet talem vim suscipiedi, idcirco distinguuntur secudum vires & potentias
susteptiuas: variae sunt vires &potetiae, variae etiam virtutes:& tales vires dantur animae a deo,& ideo insunt nobis a natur' : virtutes vero comparantur consuetudine non praeter naturam,quia habemus aptitudine naturalem,quam ii no haberemus, tunc videretur este vel fieri in nobis praeter natura.&hoc idem intelligendu non solii de virtutibus moralibus, sed etia intellectivis. O PRAETERE A eorti quae in nobis. J Haec est alia ratio ad probandum idem, scilicet quod virtus moralis non essicitur a natura, sed a consuetudine. dicit enim quod in ijs quae insunt nobis natura, prius habemus potentiam operandi, deinde operamur,ut exemplo sensuum patet: prius habemus vim videndi, postea videmus. In virtutibus moralibus fit econtra:prius operamur ,&per consue- Ttudinem operandi acquirimus habitus, per quos deinceps &facile & bene operamur.& dicit quod ita fit in virtutibus moralibus,scilicet sicut in artibus, quas per operationes acquio rimus,ut in pulsatione citharae, & fabricatione patet. dein de per illas artes facile operamur ,& recte secundum eas:&omnia quae dicuntur hic de moralibus,possunt accolaestiodari intellectivis. TEsTArvR hoc. J Tertia est ratio ad seandem sentetiam probandam,scilicet quod virtus generaturaconiuetudine testimonio legumlatorum, qui cupiendo ciues suos bonos efiicere, non relinduunt hoc naturae, sed condunt leges quibus ponunt praemia bonis, poenas Vero malis,ad hoc ut ciues se exerceant in bonis operationibus,& sic acquirant bonos habitus,id est virtutes, & fiant boni:&hoc est propositum omnium quivere sunt latores legum,&verae legis.quod si aliquando hoc non sequitur est error legis vel legumlatorum,& talis respublica non est bona. Vnde etia Plato eas leges esse negabat, quae non essent bonae. IN sv PER ex eisde. JHEc est quarta ratio adprobania la
148쪽
dam eandem sententiam, &post habeamus hic expositores quosda qui aliter diuidunt hoc capitulu,&hunc textil. Dicit ergo Philosophus, Si virtus sicuti etia ars generatur & cor rupitur ex eis de, scilicet operationibus in genere,iame vario modo se habetibus,profecto novidetur procedere a natura. at prima est, ergo &secundit.Hoc ostedit Philosophus exemplis .nani pulsatio citharae est una operatio in genere quae dupliciter & cotrario modo fieri potest, scilicet bene & male. at
- ex bona pulsatione oritur ars pulsandi bona: ex mala vero corrupitur talis ars.&inaedificationibus eodem modo,& in aliis artibus.fimiliter fit in virtutibus:generatur enim ex eis dem operationibus genere,&corrupuntur ex eisde,diuerso tame modo se habetibus. na operationes bonae & malae conueni sit in genere,ambae enim sunt operationes:differ ut postea,quia diuerso modo se habetit . bonae eni in recte se habet, malae autem ecotra:&sic patet quod ex eisde genere opera tionibus generatur & corrumpuntur virtutes,& hoc exeplo
iustitiae&fortitudinis ostedit Philosophus. Quaecu ita sint, manifestu est quod operatio eadegenere se habet ad opposita, quia potest bona&mala fieri &ideo sunt a nobis, & ex
nostra cosuetudine quia operatio naturaeno se habet ad opposita, sed unus motus est is qui fit secundu natura. Ex ijssieni ac per eade, scilicet genere.nam operationes circa idem sub tectum, siue bonae siue malae, sunt eaedein genere licet differant postea per bene & male. & notandu quod Philosophus
intelli it hic corrumpi virtutem non solum quia corrupa m tur hibitus iam acquisitus virtutis, sed etia cum introducitur 7 vitiosus habitus. sv v A P R. o PTER. J Ex supradictis in seri duo quae appellantur correlaria. Primum est quod post eaqua habitus fiunt non a natura, sed ab operatione & con- uetudine nostra, est animaduertendum quales operationes exerceamus: quia habitus acquiruntur similes operationi bus nostris: secundu est,quod non paria imo totu refert adolescetes hoc vel illo modo assilescere. nam ex bona assiletudine oriuntur in eis virtutes, ex mala autem vitia: & haec est sententia Platonis,ut alibi ostendit Philo sophus. Circa praedicta multae fiunt quaestiones &primu dubitatur utrumvirtutes sint a natura: cuius dubitationis solutio consistit in hac' distinctione ,scilicet quod naturale est duplex:vnu quod Opponi
149쪽
I23 Ponitur violeto, alterum quod opponitur siue distinguitur ueco tra voluntariti,& id quod 1 pote fit. hac distinctione stante positimus respodere quod virtur sunt a natura,& non sunt a natura. A natura sunt virtutes,& naturales nobis,scilicet ex eo quod opponitur violeto quasi est naturalis nobis ipsavirestus,quia no est res violenta nobis & contra natura. sunt entinia potetiae omnes a natura in nobis, quibus possimus acquirere . ipsam virtute. no sunt a natura,& naturales nobis ex eo quod naturale opponitur volutario. na licet virtutes & operatiosi
nes secundu ipsas fiant a principiis naturalibus, tame sponte proficiscatur ab ipsa volutate,cuius motus liber est ad omne disterentia. natura aute ad una tantu dister etiam mouet,&in hoc videtur opponi voluntario,quia siue velis siue nolis sitionaturali operatur,ut ignis semper fertur sursum, lapis deorsum de natura sua. hoc pacto no dictiturvirtutes esse in nobis, ra natur Aenim sic ςsset,omnes essent studiosused generatur - G irtus ex operati3nibus frequetibus, quae fiut per electione, electio procedit a volutate.sic igitur virtutes oriritur ex nostra operatione,&cosuetudine, & non a natura,etsi pote
Radara quibus possimus eas acquirere. Dubi κta ite circa d quod dicit Pluta sophus, quod ex operatio-Vnibus generatur vi 1uies.hhciso uidetur verunt tali nullius
Nulla res magis perfecta oritur a minus pfecta: sed virtutes sunMuagis perfeste operationibus,quae ipsas praecedunt: ergo ex ipsis no videtur generari. dicedu sp semper aut aequale ab aequali, aut minus perfectu a magis perfecto producitur, nihil enim potest agere vltra vires suas:veru fieri aliquid bifariam c5siderari potest aut ut totu & omnino,aut aliqua ex parte.ab operationi b. proficiscatur virtutes, sed notantii ab - illis: pde illae operationes non sunt totalis & integra causa, sed est ib ire ii ratio imperas appetitui,&pones mediocrita tem,ita ut illa simul cu operatibus sit totalis causa producedi
- 'ipsas, sit . rha -- trientu dicendia quod verum est: sed tame no est absurda quod aliquid persectius oriatur a mi pii 22 Dcto,Pa do illud minus periectum non sit causa &. principium totale illius quod pro cilci lucricupla 3irtutibus euenire videtur respectu opera tinna. Qitri in Gratus unica operatione possit acquiri:&cocluditur quod pluribus operationibus est opus ad virtute acquirenda, propter
150쪽
circunstantias quae variant operationes ,& debitae circun- stantiae requiruntur necessario,vt in tertio magis patebit. quaeritur etiam cum actus sint externi & interni,a quibus oriatur virtus: & concluditur, quod non ab externis necessa uo, sed ab internis actibus & operationibus generatur vi us. externi actus tantum indicant & ostendunt virtutem:interni vero,qui reddunt appetitum obtemperantem rationi,
k zairoprie faciunt ipsam virtutem.
ti Γώ2 -- . Quod virtus ab excessi & defeetii corrumpatura ad mediocres inclinans operationes. C Α Ρ v T II. Um autem praesens tractatio, non conteme
utilitas de actibus quonam modo fluuigendi, noder
re necesse est. Ηι nanquesunt autho es, ut ratione recta Sommune est o suppo
lud autem GaIO quomodo ad caeteris sese habet uirtutes. Illud alea confiteamur oportet: omnem sermonem qui est de re bin agendis laura Cr non exactefieri debere, quemad modu er ab initio diximus.rationes inqua ut materi pota
salubria. atque cum intusit s,rmo thersalisnus issermo certitudinis hagetiqvi dejingulanam neque sub altem, neque sub praecepgionem ullam cera. En ervi equae autempus accomo litur. quemadmodum Cr irn mera