Aristotelis ... Ethicorum ad Nicomachum libri decem. Ioanne Argyropylo Byzantio interprete, nuper ad Graecum exemplar diligentissimè recogniti. Cum Donati Acciaioli Florentini ... Commentariis, denuò in lucem editi. ..

161쪽

sanitas aderit corpori aberit omnis morbus ne operatio impediatur:ita&in animo cum virtus adest, aberit omnis pastio ne impediatur operatio secundum virtutem ab appetitu vel affectu. A Tectus enim videntur este tanquam impeditne iata in animo. Quarta ratio :dietum est felicitatem este operationemreci lum vir tium posectam: sed virtus perfecta est sedatio δί purgatio animi: ex quo iisquetur quod animus re fectas virtutibus & habens virtute perfectam erit in traquil litate,& quiete sit mina. Ad haec res podere possumus primum loquendo de virtutibus quae sunt circa asse fuis.Nam iustitia, liberalitas & huiusmodi quae sunt circa actus, non habent sedare affectus vllos, ct penitus er inguere vel suffocare. sed loquimur de illis quae sunt circa allectus&ad rationes. Ad primam cum viri res sint moderatrices affect uni sio videntur

posse separati ab eis,sed bene redigere ad mediocra late,non autem extiliguere,& suffocare omnino. A i secundam dicendum quod virtus &appetitus suae affectus regulatus possiant esse simul in eodem subitati o, qui i non dicuntur esse contra

ria eo pacto . sed irregulatus est ille qui videtur opponi, &aduersari virtuti: non autem moderatus, qui videtur posse sare simul:& bene conueniunt, cum officium & opus virtutis sit eum temperare. Ad tertiam dicendum quod illa con esulio no est vera, scilicet quod appetitus, & passio aberit ab animo sano cum virtus aderit,quia hoc intelligitur de appetitii Jcaffectu non regulato ratione. sed regislatus manere potest, ut diximus. Ad quarta dicendii quod si virtus est pia patio a ni mi no est co pacto ut penitus suffocetur appetitus, ctas octus. Concluditur,studiosum siue felice que ponit A ri stoteles no esse elusinodi ut no moueatur affectibias sed moderari eos debet, ut diximus. verutamen si columus tueri sentetiam Stoico rit,dicere possumus quod felix post habitu ac qui litum virtutis euadere potest ad tanta perfectio ne,ut non moueatur affectibus. nam veluti frequeti operatione sibi vir rutem coparauit:.sic operando post continuo secundu talem habitum,addendo & augedo gradum virtutis,euadere posse videtur ad tantam excellentiam,vi sedatis perturbationibus non sentiar affectu .nain ubi est dare pessimum,est dare optiruum.sed chi sit dare appetitum ita aratione alieno vel ei do minatem ut penitus in zerium teneat,& vitiat laquam bellua

162쪽

quaedam quod est pessimum: sic etiam videtur inueniri posi

se appetitum ita subiectum rationi,atque ita suffocatum ab eadem ut ratio duntaxat operetur,qtiod est quoddam optimum. ubi hoc reperitur, & is homo in quo hoc esset, videretur esse sine affectibus,&in quiete, & traquillitate ab omni

perturbatione remota. Illinc specta latilium a paellauimus&felicem speculativa feli tate. Etenim quassi per speculatio nem & contemplationem separari videtur animus ab omni appetitu vel affectu,&hoc pacto dicere possismus bene seii o. ij, - .nio se bene habebit infelicitate assiua atque ciuili, quae videntur esse media. Nam cum non sit progressus ab extremo ad extremum sine aliquo medio inter illa duo, scilicet appetitum effrenatum, dc penitus sedatum,erit dada media via:& haec erit appetitus 16 regulatus. EADEM etiam dilucidiora.J Haec est quinta ratio ad probandam eandem sententiam, scilicet quod virtus versatur circa voluptates & dolores: & est prima ratio illarum quatuor quaesumuntur ex parte hominis, cum superiores probaueritit eandem sententiam ea parte virtutis. Affert igitur talem ratione, Virtus moralis versatur circa id quod est comune omni bono humano:sed voluptas est communis. omni quod expetitur ut bonum humanum ergo circa voluptatem Versatur virtus,& per consequens circa dolores. Maior patet.Minor declaratur. Nam tria sunt quae expetuntur ut bona humana.bonum utile, honestuna, iocundum:&tria

contraria & opposita illis,& circa haec omnia bene agit vicstudiosus: vitiosus aute in ijs omnibus aberrat, & praeseriam circa voluptatem propter duas rationes quas assignat Phi- losophus. Prima est, quia voluptas est maxime res commu- nis quae copetit omnibus animalibus. Secunda est quia reperitur in omnibus actionibus quae procedunt ab electione,&reperitur voluptas in honesto & utili: non autem in voluptate semper est honestum sed quadoq; oppositum. Ex quo sciendum est, quod si aliquando concurrant,ut idem sit honestum& utile,& iocundum,tamen differunt secundum suam rationem formalem,& sunt res diuer .honestum de natu ra sua semper est bonum: utile vero & iocudum, quod dicitur& appellari solet,scilicet utile &iocundum, non semper ir est bonu,nec semper est honestu. s PRAETEREA cuctis. JSexta

163쪽

sexta ratio. Circa id versatur virtus moralis, quod comita tur hontine Sprimis incunabulis. ωdvoluptas est huiusmodi: ergo circa ipsam versatur virtus,& ex consequenti circa dolorem, cum eadem sit potentia co latrariorum: quod autem vosuptas ut insita nobis patet,quia sequitur onme aetate kQ- minis appetitus enim est intimus omni animali ,& homo statim a primordijs vitae appetit nutrimentum, & talis cupiditas sequitur homine semper.& dicit Philosophus quod propterea est dissicile esjcere talem pertur ationem. II vD I- ISC A M v setiam. l Septima ratio. Circa ea quibus maxime diiudicantus nostras operationes versatur virtus moralis: at voluptate & dolor maxime dijudicamus nostras operationes'. ergo circa voluptate & dolorem versatur moralis vir tus. Maior patet: Minor quoque . Ambo enim tam vitiosi,

quam studiosi id faciunt, sed diuerso modo: studiosus enim fugit obscoenas voluptates, & subit dolores si opus est ob ipsam honestatem: vitiosus ecotra Dippici Livs est.J Is Octaua & vltima ratio ad probandam dictam coclusionem,& sententiam, scilicet quod virtus moralis versatur circa voluptates & dolores. Dicit enim ex sententia Heracliti quod dissicilius est voluptati repugnar e, quam irae:sed virtus at que ars versatur circa dissiciliora : ergo virtus versatur circa

voluptatem. nam bene in hoc, scilicet agere quod est dissicilius,melius est quam agere in eo quod est facilius. Nasi virtus versatur circa iram , dc mitigat talem motum ,&facilius est sententia Heracliti repugnare irae quam voluptati, de virtus versatur circa dissiciliora, nullio magis versabitur circa voluptatem. Notandum quod dicitur virtutem δc artem versari circa dissiciliora id est ultimum & perfectissimum illius Garris rei virtutis .in quo consequendo est labor. ut abstine re a leuibus voluptatibus corporis bene est, sed aut facile aut non multum dissicite: At a multis & maximis voluptatibus abstinere hoe est dissicillimia,& maxime circa hoc versatur virtus:&circa hane dissicillimam actionem bene operari est multo melius,& magis proprium virtutis, quam in illa facili actione circa leuem voluptatem. Similiter in artibus ut non

in quamuis tarda &facili pulsatione consistit vis artis, sed in velocissima &aptissima quod est dissicilinium in tali arte,&sic de alijs artibus. Notandum praeterea quod sententia

164쪽

Heracliti non est in omni parte vera, uia vehementior vitidetur esse impetus irae, quam volup tatis. Quas ro pter adhao declarationem est intelligendu quod itae & voluptati est re sistendum tannuam hostibus,& cuilibet hosti cui plures par tes habet idoneas ad inuadendum difficilius resistitur. Partes

.: aute possimi csse tales in eo, scilicetvllit potes,ut sit cautus, ut habeat magna occasione inuadedi.Ite semper pugnator ad

sistat.illi igitur qui plures harum partiti habebit difficile resi. stetur.Ira est potentior & vehementior, quam voluptas,dc secundusios vehementiores motus difficilius obsistetur irae quirin voluptati. at reliqua tria sunt involuptate magis,quam in ira, nam voluptas cum maiore cautione & magis latenter nos invadit,quam ira.pollicetur enim s emper bonum, sub specie boni nos decipit .habet etiam. maximam occasionem inuadendi: quia est maximeinsita naturae voluptas.assistit e tiam semper,&omnes peneactiones animi vel corporisco mitari videtur. Itaque secundum has partes Heracliti sententia esset vera eo modo quo diximus. quapropter circa volu ptates & dolores versatur totum negotium virtutis, diciti lis viri. Nam qui bene operantur circa voluptates & dolo

res,abstinendo a voluptatibus ut oportet,&in subeudo do Iores & lab Ires ut oportet pro acquirenda honestate, is erit bonus. Post haec epilogat Philosophus omnia quae dixi in hoc capitulo,&in praecedenti,scilicet quod iam satis dictunt est, quod virtus versatur circa voluptates & dolores:& quod ex quibus fit,ab eisdem aliter factis corrumpitur virtus. Du bitatio oritur ex eo quod dixit Philosophus in hoc capitu Io, scilicet quod virtus moralis versatur circa voluptates Sc dolores:hoc no videtur veru de quacianque virtute,& proba Nur, Illud circa qtiu i vereatur una virtus non est materi omnium virtut in sed circa voluptate versatur 1ola virtus teperantiae: ergo voluptas non est materia omnia virtutu . Item non omnis virtus versatur circa affectus,nec ex consequenti circa voluptate: ut est liberalitas,magnificentia de huiusmodi,quae versantur circa affectus. Teperantia vero sola vid tur versari circa voluptate: ergo no omnis virtus moralis versatur circa voluptate.&itim liter dicitur de dolore.oppositu affert sententia Philosophi ut pluribus rationibus ostendit. dicendu ad hanc difficultate quod est voluptas quaeda in

165쪽

genere,quae praedicatur de duabus voluptatibus, scilicet ani mi & cor poris.& est etiam sciendu quod bifaria dicitur ver- σsari circavoluptate.Vno modo veluti circa propria materiar- ut fortitudo circa terribilia,liberalitas circa pecunias:& hoc . modo no intelligit Philosophus hic virtutes versari circa voluptates & dolores. na propria materia virtutis in genere, Vt - ipse dicit,est vel sunt actus M affectus. Alio modo dicitur ver Liari sicut ex suo iam consequenti, ut nuc dicit versari virtute circa voluptates,& dolores. Nam voluptas aut dolor comitatur , & consequitur omnem actum vel affectum circa quae ut dictum est Veriathrartus timquam circa propriam male riam.Itaque ex consequenti virtus moralis versatur circa voluptates, & dolores: & cum duplex sit voluptas, ut diximus, no n versatur omnis vir tus moralis circa eam quae est co rporis, circa quam versatur temperantia tantum sicuti circa propriam materiam suam: sed Mne versatur omnis virtus moralis circa voluptatem in genere, quae consequitur omnem a ctum vel affectum siue illa sit animi siue corporis.His animaduersis facillime soluuntur omnes argumentationes in contrarium factae. nani cu dicebatur quod voluptas est materia tantum temperantiae,& non reliquarum virtutum: conceditur si

sumatur voluptas corporea. Verum Philosophus loqueb tur de voluptate in genere, quae sequitur omnem actum vel affectum:& circa talem voluptatem intelligit virtutem moralem versari ex consequenti, & pro quanto talis voluptas comitatur ipsos actus, & affectus, & non ut circa propriam materiam suam,ut dictum est, & ut patet.

Discrimen inter iusta agere, & iusti agere. CAPvT IIII. Vbinuerit autem qui iam: quonam modo rodicimus iusta agentes iustos, Cr temperata

temperatos feri oporteres Nams iusta, temperataq; agunt: iam iustisnnt ex temperati, perinde ars si TMatica, muscarive acturi: grammatici sint atq- musici. an nec in artibiis res ita se habet s Fieri 1i

166쪽

. I o ET III conves seruimur er alio admonete.al linc erit grammaticus, cari. π grammaticum qllippium,er grammaticesciet, id est . secundum eam quae est in ipso)zramaticam artem .Pωα' T 1 terea neesimile in artibus,Cr ur virtutibus est. na ea quae

α' sint: bonum ipsum sn seipsis habent fuscit igitur:si ipsa aliquo modo sese habentia sunt .at ea quae a

virtutibus fiunt:non iuste aut teperale agoiluia sint iuri

sti aut temperat : su furum sic sthabens agai priamo quidem sciens me lige; pi Ar ipsa,tertio

3 si fimo animo ac immutabili agat .Haec autem ad 'habiatus quidem caeteros habendos non requiriuntur praeter ipsum scire ad uirtutes autem scire quidem parum aut nihil potest: caetera uero non fram , sed totam posumi. I Quae quidem ex eo quia persaepe res iuste, temperates aguntur,proueniunt. Res igitW iuta, temperatas diacuntur: cum sunt tales quales uir iustus ageret aut tempeis ratus. Iustus autem ac tempervisis est: non is qui has agit, sed quisic etiam agit ut iusti temperatis agunt. recte igitur dicitur iusti fieri agentem iusta: Cr teperaim etiatemperata. qui vero haec non agit, numquam euasurus est Σ bonus.Verum pleris haec quidem non et t. Adserniones autem confugientes sese philosophari putant, Ex stuis diosos hoc fore modo,atq perinde ut aegroti aciunt: qui medicos quidem diligenter audiunt, nihil autem eorum agunt quae praecipititur 4b illis. ut igitur istis corpuε non bene sese habebit si iti curantur: c nec his an in s plane,

fi iti philosophantur.

C O M M E N T. DV pyr Ave Riτ autem quispiam.JHoc est quartu capitul uni huius primi rractatus: in quo soluit quandam dubitationem, quae oritur ex eius dictis in primo capitulo:quibus probabat virtute fieri a consiletudine,& op

167쪽

rationibus noctris. Dicebat enim quod sicut fabrieando fabri,& citharam pulsando citharoedi: sic iusta agendo iusti,&fortia fortes efiiciuntur, & in sequentibus etiam hanc eande ementiam videtur ostendere. potest igitur dubitari quomodo hoc fiat,&quomodo dictum sit quod iusta agendo ericiatur aliquis iustus:nasi iusta agit, iam videtur esse iustus: quod si iani est iustu inon est opus ut fiat: haec videtur esse implicatio,quae indiget declaratione . diuiditur autem hoc capituluin tres partes.in prima proponit dictam dubitationem: in secunda ponit opinionem suam, quomodo iusta agedo fiat aliquii iustus : in tertia remouet opinionem credentium, quod scire virtutem satis sit ad eam consequendam .in prima igitur

parte dicit Philosophus quod quispiam dubitauit quod iusta

agedo quis fiat iustus,&sic in alijs virilitibus.quomodo enim iusta agi possunt nisi h iusto viro 3 Ergo n5 videbitur verum quod diximus quod ex iustis operationibus fiunt iusti, sed bene econtra videtur verum quod oportet esse iustum,posteat operari .sicut enim fit in artibus,ita in virtutibus: sed in arti bus ita fit ut prius sint artes, postea opera tiones:ita debet fieri in virtutibus.uam oportet ut prius aliquis habeat grammaticam vel musicam, postea producat actus musicos vel grammaticos. sic videtur euenire in virtutibus. OA N nec in arti- Mbus.' Soluit uno modo dubitationem,&videtur concedere similitudinein, scilicet quod sicut fit in artibus ita in virtutibus sed negat assumptum, scilicet quod ita fiat in artibus sicut in virtutibus, ut prius sint artes,postea operationes, & nullae operationes praecedant artes: nec valet cosequentia quod aliquis dixit aut scripsit aliquid grammaticum, v t habeat habi tum,&artem gramaticae: quia potest proferre aliquid grammaticum a casu vel alio admonente, & tamen no sequitur ut grammaticus sit.sed tunc est grammaticus cum agit secunduhabitum grammaticae qui in eo est. quare non sequitur,Pro duxit actum artificiosum: ergo habet artem,nec etiam sequitur, Produxit actum studiosum: ergo habet virtute.&in hoc conueniunt virtutes&artes,&sunt similes. PRAETEREA itinee si ante. J Affert aliam solutionem dubitationis negando aliqua ex parte similitudinem inter operationes artis & virtutis. superius concesserat eas esse similes ob unam rationem qua coueniebant: hic negat ob aliam rationem qua disserui:

168쪽

nam opera artium habent in se bonum, & regulvii lias conditiones ad ostendendum quod sint tacta ab homine

habente habitum artis: quas condiciones requirunt opera tiones virtutis ad hoc ut procedant a virtute,dc a viro studioso.hae sunt tres: prinio a sciente & non casu aut ignoratione: deinde ab eligente, & non aliquo impetu naturali, aut aliter inconsulte.eligente iuuain pro Marse, id est propter illa talia, ut iustam operationem propter ipsam,& no ob alium respectum veluti suo commodo,aut vindicta,aut limulatione,&similiter: tertio utimi nobili iudicio fiant,& non ab agente nunc recte nunc non recte. at in artibus harum trium conditionum nulla requiritur praeter primani, scilicet ipsum scire, & hoc parum est in virtutibus: in artibus vero totum est

ipsum scire. sta araeuiter colligatur ordo Philosophi ab initio paucis repeto .dubitaret quik,inquit Philosophus, quomodo potant fieri iusti ex operationibus iustis,ut antea dicebamus. nam si producit operationes iii stas,&modestas, ct huiusnodi,iam videntur esse iusti: veluti in artibus, si quis pro

ducit operationes musicas, ergo est musicus. tunc respondet

Philosophus quod no est ita in artibus quod siquis producat

operationes musicas, ergo sit musicus: nec eodem modo in virtutibus.& in hoc iunt similes, quia non sequitur quod si quis operationes artificiosas aut studiosas producit Matini habeat artem aut virtutem:& in hoc couentulit artes atque vir

tutos. Differunt po stea quod in arte scientia sufficit ad producendum opus,& sufficit quod opus sit ksciente productitiat in virtute non sufficit ut operatio studiosa sit a sciente producta, quia requiritur etiam electio & firmum iudici i. quasi dicat Philosophus: non valet, studiosa est operatio ,ergo habet virtutem:artificiosum est opus, ergo est ab arte. sed si concederetur hoc in arte, quia opus perfectum artis videtur esse ab artifice sciente,&scientia susticit in arte: tamen non concederetur de actibus virtutis, quia ut actus studi0si sint a virtute requiritur praeter scientiam electio,& iudicium firmum. Notandum quod illae tres conditiones quas Philosophus at tribuit operationibus ad hoc ut proueniant a virtute, respiciunt tria scilicet intellectum appeti tu &habitum. scire pertinet ad intellectum: eligere ad appetixum, cu imperio ratio

iiis,d consultatione,ut patebit in tertio:ager eimmobili iudicio

169쪽

dicto pertinet ad habitum virtutis. est enim habitus dedissicili mobilis, ut ait Philosophus in praedicamelis.cumio itur artes sin in i ntellectu ut in subiecto,setis est ad ipsas ages habedasipimn scire. Cu ver o virtus moralis sit habitus in appet tu, non satis est ipsum scire, vel parum est, ut inquit Philoso plius: sed requi itur electio, & ficinum iudiciu ad hoc ut op rationes dicantur prouenire a virtute. OR E s igitur triste. J r c est secunda pars huius quarti capituli, in qua soluta dubitatione proposita ut penitus eam tollat, nunc ostendit &ataficinat sententiam suam mille veram,scilicet quod iustis operationibus fiunt iusti,& non 1equitur quod agendo iusta iam sint iusti: quia non iustus est modestus est statim qui a o it res tuisitas&modestas,sed qui ita eas agit ut iustus &mode usami, id est secundu habitum qui est in eo.Itaque operatio est avi sto ii iuste agitur, & secundum habirum qui est in eo. verum iusta operatio potest produci ab hominensi dum habente iustitiam .sed de exercente in actionibus iustitiae ut talem habitum cosequatur.quare bene dictum est quod iusta agendo iustias,&modesta modestus fit.quod si quispiam haec non astat nec curet, non dabit operam ut vir bonus euadat, Dux Rura et 'plexiq;. J Haec est tertia pars in qua remouet opinione & er rorem quorundam qui non agendo studiosas actiones conrugiunt ad doctrinam de virtute, &credunt huiusmodi connitione se poste euadere studiosos.sed facitit ut aes roti, qui bene percipiunt praecepta medicorii,& tamen ea postea non .seruanr. Itaque sicut illi hoc modo non possitiat fieri sani: sic

nec isti studiosi. ρst enim virtus & perfectio in animo sicut sa-

vitas in corpore.

De affectu,potentia, habitu: & qudd habitus

genus virtutis. CAPUT Rost haec autem quidnam δε ipsi idi tu; conta assidere; oportet. C igitur tria fuit quae psisun t in potentiae, habit ho --r- aliquid i an virtutem ese necesse est.

fjuriam, inuidiam, gaudiam, amiciliani, odium, desideὰ '

170쪽

ETHIcORVM ris , aemulationem, misericordiam, er ea omnino quae μώμs voluptas sequitur aut dolor polentius autem eas quib*s ad hos afectus suscipiendos idonei dicimur esse. ut quis etro . bM dolere possumus, uel irasci vel nubereri. at ' habitus eos, quibu3 bene uel male nos ad affectus ipsos habemus. xl ad irascedum fi uehementer aut renosse simus disto lic. male habemus: s mediocriter, bene: Cr ad caeteros a b - Elas si limodo. Virtutes igitur uitias no sunt obessus.

J Nam affectibuι quidem studiosi uel uitiosi non dici nur:

virtutibus autem er viij s dicimur. Et ob affectus neque laudamur neq; vituperamur. no enim qui metuit aut irata

scitur,laudatur. neq; qui simpliciter, sed qui modo qu

dum irascitur, vituperatur. at ob virtutes, uitiaque laudataniar aut uituperamur. Praeterea irascimur quide Cr ij emus fine electione. uirtutes aute electiones sunt quaedam: aut non sunt ne electione. Insuper affectibus quidem moveri dicimur: uirtutibus autem aut uitiis non moueri, sed 18 aliquo modo distoni. Propter haec eadem nes potentiae sunt. na nes boni uel mali dicιmur: neq- laudamur aut uituperamur,quia possumus irasci,uel tomere simpliciter. L Et insuper poletes quide sumus natura: boni uero nolici uiuae, aut mali natura, queadmotu antea diximus. Quyd

rs ct uirtutes nes affectus furi, neque potentiae: rectat ipsas habitus esse . quid igitur sit ipsa virlus,genere diximus,

Pol x haec autem quidnam sit. JHic est secundus tracta

tus in quo Philosophus assignat definitionem virtutis, quae indicat non solum essentia virtutis, sed etiain ipsius felicitatis: cu in eius definitione ponatur virtus. diuiditur in duo capitula. In primo inuestigat o enus virtutis. In secundo differentias eius lem,ut completa habeatur definitio, scilicet ex genere&disserctia. Primum capitulum diuiditur in duas

partes.