장음표시 사용
171쪽
partes.In prima proponit intentione suam. In secunda ex quitur incipiendo inuestigare genus ipsius virtutis. dicit igitur in primis quod post determinationem eorum quae diximus,uidendum est quid sit virtus. Notandum quod egregius est ordo Philosophi. prius enim ostendit quod virtus no inest in nobis a natura, sed acquiritur per operationes, & per quas operationes. deinde quo pacto percipimus nos habere
virtutes, luod virtus versatur circa voluptates & dolores: nunc autem vult assignare definitionem virtutis. oportebat
enim illa praesupponere vel ostendere: quia aliqui dicebant virtutes inesse nobis ab ipsa natura.quod si illa sententia non fuisset reprobata,& declarata ea quae sunt,definitio Philosophi,quod virtus sit habitus electivus,visa esset vana,& no vera.bene isitur antea illa praemisit, & nune accedit ad definitionem virtutis. scvM igitur tria. J Ilaec est secuta pars, in qua incipit inuestigare genus virtutis. &primo ostedit quod virtus est aliquid eorum trium quae enumerat:dei nee probat quod virtus est habitus.dicit istitur in primis,& ostendit quid possit esse genus virtutis. In vltimq primi libri declarauit virtutem esse in animo,& soc iam probatum est. Cum ergo virtus sit aliquid eorum quae sunt in animo, &illa sint tria quantum speetat ad hoc propositum,scilicetassectus,potentia ,habitus: relinquitur ut virtus sit aliquid horum trium. & probatur hoc pacto, Eorum quae fiunt, & sunt in animo, aut est affectus,aut est potentia,aut habitus: sed virtus si & est in animo:ergo aut estaffectus, aut potentia,aut habitus.Notanda
quod ista diuisio Philosophi non videtur esse sufficies. Nam
praeter illa tria videntur & alia esse in anima vi conceptus,&species rerum intelli ibilium,& operationes, & nitiusmod lassa, quae non sunt affectus, nec potentia, nec habitus,ut ait
Philosophus. Dicedum quod Philosophus accepit in hac diuisione principia necessaria, a quibus profluunt operationes humanae. Nam hic non loquitur de omnibus operationibus siue principijs earum, sed tantum de nostris actionibus practicis,& earum principijs,quae videntur esse illa tria.Nam a lio amore vel alio affectu prosequimur aliquid:timore fugimus. potentia vero videtur subire rationem appetitus. habitus hic accipiuntur ij qui sunt principia rerum agendarii, noautem habitus speculativi. bene igitur haec tria posuit philo-
172쪽
sophus a quibus profluunt res agendae. Notandum quod a Te ctus no capitur hic ut propria passio cuiusq; quae non separatur ab his rebus quarum est passio,vi ritibilitas hominis,u i in triangulo quod habet tres angulos aequales duobus rectis,ut par & impar in numero, & similes paluones de quibus habetur sententia per causam suam. sic enim cognoscitur natura
rerum quae nihil aliud est quam essemia rei cum sua potentia. Verum hic capitur affectus ut est motio appetitus sensitivi ad
prosequendum, aut fugiendunt aliquid a nobis agendum:
collocatur autem astectus talis in anima. Nam inanimata noprosequuntur, aut fugiunt, nec omnino proErie aspetunt. Praeterea talis affectus no ponitur in anima vegetativa, quia non habet vim susceptiuam ut in planta. habet enim vim nil triendi,augendi,&generandi sibi specie simile. hae autem vires activae dicuntur: assectus autem recipiuntur in anima per potentiam susceptiuam .erit isitur affectus in anima cognoscente, &tunc quaeritur eum ut in anima tali utrum sit in potentia cognitiva: & videtur quod sit in potentia non cogni titia. Per eam enim potentiam qua percieit, non fertur. Eius nanque officium est ut percipiat non ut feratur, quare erit inpotentia appetit tua. sed ea est duplex: alia rationalis ut voluntas:alia sensitiva. non sunt autE collorandi assectus in ap-
petitu rationis. nam ex talibus affectibiis oritur alteratio in corpore. mouetur enim cor& spiritus, ab extra ad interiore, parteS, ut in timore:aut eco ntra ut in subo resergo ii ebet esse astectus in appetitu,qui sit in instrumento corporeo:voluntas autem non est in instrumento corporeo, nec ulla potentia de s a natura rationalis.quare cum sint in potetia ap-
petit tua,& non sint in potentia rationali de natura sua, id est in voluntate: relinquitur ut assectus sint in appetitu sensiti- uo. sed quid sint assectus & quales intelligat Philosophus si-α7 militer quae sint potetiae&habitus, patet in textu. sv I R. Tv-τ ε s igitur J Hac in parte Philosophus ostendit quidnam sit
virtus illorum trium, hoc pacto: Virtus est, aut affectus, aut potentia aut habitus. non est autem ast ectus,aut potentia rergo est habitus. dc primo ostendit quod non sit affectus, qua tuor ratiostibus. Secundum assectus non dicimur boni vel mali: at secundum virtutes dicimur boni vel mali: ergo ata Daus non sunt virtutes, vel virtutes non sunt asinus. Item
173쪽
li affectibus non laudamur vel vituperamur:at virtutibus lauisa damur,&vituperamur: ergo virtutes non sunt aflectus. Itemn assectus sine electione fiunt: virtutes autem non sunt sine ea. A ergo & caetera. Item assectibus dicimur moueri: virtutibus a vero non dicimur moueri. Assectus autem est motio qui et dam ut supi a diximus. Dubitatur quia non videtur verum a quod laudemur, aut vituperemur affectibus.Nam verecunia
a dia est assectus, & laudamur ob ipsam ut inferius dicet Phi-e losophus. Dicendum secundum Albertum quod non e isi dem modo laudatur virtus de assectus: virtus enim laudatur': ut consistit in medio indivisibili per abnegationem extre
a morum, nec dicitur intendi, aut remitti . verecundia veror &indignatio contra vitia,& similes assectus laudantur ut in- tenduntur,&non ut sunt mediocritates quaedam constitutae
t in medio indivisibili. de quibus loquitur Philosophus,acci- , piendo eas laudes quibus boni viri laudari solent. fp Ro- 1
, PTE R haec eadem. J Nune octedit quod non sit potentia dua, bus rationibus. Prima, potentia non dicimur boni vel ma 1 li, neque laudamur aut vituperamur: sed virtutibus aut viiijsi dicimur boni vel mali, & laudamur vel vituperamur,ut supra etiam dixit: ergo virtus ii5 est potentia. Ε t praeterea po-
. tentes.Secunda ratio: potentiae insunt nobis a natura, virtutes non insunt nobis a natura: ergo virtutes non sunt poten, tiae. Maior patet, quid tales potetiae sunt in ecsida specie qua
litatis, scilice' naturalis potentia ut impotetia. Minor est an, teΓprobata scilicet quod virtutes acquiruntur,non aute in . sunt nobis ab ipsa natura: ergo virtutes non sunt potentiae. Notandu quod omnes istae rationes quibus ostenditur quodi virtutes non sunt assectus neque potentiae, fundantur in hae propositione.quod ea non sunt eadem quibus non compe tunt eadem: sed assectibus& potenti js.& virtutibus non co- petunt eadem: ergo &c. von si virtutes. l Assert illa-18tionem suam ex sufficienti diuisione. scilicet si virtutes non sunt assectus neque potentiae, ut probatum est relinquitur ut sint habitus.& sic genus virtutis erit habitus. Dubitatur quiano videtur verum quod virtus sit habitus. nam omne mediuest in eo de genere in quo sunt eins extrema. ut virtus est me dium affectuum: ergo erit in eodem genere in quo sunt asse-
ctus. at assectus non sunt in genere habitus. Dicendu ad hoc
174쪽
quod extrema virtutis sunt vitia, quae sunt etia habitus,licet vitiosi,& virtus est mediainter illa duo extrema, & inter extremos habitus vitiosos. versatur autem circa affectus tanquam circa materiam suam, & respicit mediocritatem ill xum: vitia vero execessum & defectunt.
De duplici mediocritate & virtutis substantia.
Portet autem non solum iri dicere uirtutem
habitum est id etia qualisnam habitus D. V s kς est igitur omne virtutem: er ida in cuius uirtus benesese habere μω
re, cr opus ipsim reddere bene. Oculi nans virtus, croculam, ex opus ipse studiosuri cit, quippe inadeamus uirtute oculi bene. virtus itidem equi, studiosi ellicit equaeri, er bonum ad currenda,portandums equitem, Cr expectandu etia hostem. qu)dsi idipsum itis se habet in uniuersis: r uirtus ipsin etiam hominis bubia ius is erit,a quo bonus eficitur homo, er quo bene suum opus ipse reddet,efficietq;. Quomodo autem id erit, crantes quidem diximus, Cr nuc etiam magis patebus con3i templabimur qualisnam sit ipsius uirtutes natura. In omniris re cotinua,divisibilis,aliud plas, aliud minus, aliud aequae.Vel ex parte ipsius ret,uel ex res ectu nost i a -. cipi potest. Aequale autem, medium est quoddam later exuperationem atq; de fictu . Atq; rei quidem ipsim medium id ei se dico,quod aequeab extremorum viroque diis flat. idq; est apud omnes unum er idem. Res ectu autem nostri, quod neque exuperat neque deficit. id. non est apud omnes unum ex idem. ut si dece ni nitari, cr duo
paucasex ipsius rei media cupiantur. aeque nanque excera sunt Cr excedipntur. atque hoc in arithmetica compar
uone rasenum mediam ese constat. ut id quod est nostra ex paru
175쪽
LIBER SEcVNDVs. I sex parte medium, non eodem I mendam est modo. Non emnis cui dece quidem minas comedere nimium est,sius
autem parum: sex ei minas ' ludi magister praecipiet. est enim er hoc fr se multum ei qui accepturus est aut parum. Miloni nanque parum:incipienti uero sese exercere nimium est.Simili modo res sese habet in cursu, ac in poliastra. hoc igitur modo quivis artifex exuperationem quide fugit atq; destri , medium autem si aerit Cr exae
petit non quid n reti sed quod ad nos Quod sit omnis scientia suum hoc mode bene co scit oe 32 mpus, ad medium ipssim resticiens, crin hocsua reaigenῖ opera. unde Cr dici solet in iis quae bene sese habent optaribus,nec auferri quicqua nec addi posse,propterea quod exuperatio quide er doctio bonum ipsum corrupunt, .
mediocritus vero coseruat,atque boni artifices ad hoc reis spicientes ut diximus operantur: virtus autem omni arte exactior est er praestantior, queadmodu Cr natura: ipsa profecto uirtus medij ipsius est coniectatrix. Loquor au 33 I-tem de morum uirtute. haec enim circa affectus a sq; uer τρι τική.fatur: in quibus est exuperatio, er defectus, Cr medium. D enim ut magis . nanus qui iam Cr metuat Cr conta Mai: er cupiat er abhorreat, Cr irascatur er imbeream . tur,er omnino desectetur ac dolea Cr viros modo non bene,er etia quase oportet,er pro quibus, er ad quos,
Crcvius gratia, Cr ut oportet.hoc autem medium est Cr i
optimu quod est ipsius uirtutis. similiter circa actus ex
peratio est,erdoctus,er medium . virtus aute cim fectus,actusq versutur, is quibus exuperatio quidem pecae et catam est,er destctus uituperatur, medium autem laudatatur Cr recte conficit*Gquori utrins virtutis i
176쪽
3 coniectatrix.Praeterea peccare quidem multis modis emas tingit. Malum enim est infiniti ut Pγthagorici putant bonum uero siniti.at recte agere, umice quapropter er alterum latis,alterum discite est .Facile quidem non attinis gere gnum: discite autem illud attingere.Et ob hoc igitur exuperatio quidem atq; desectio viiij est. mediocritasti ro uirtutis. Vno nos modo bonus est,mulusq; ne finis E dum β' ut bilus electiu in medio intecon in m ea muti a no βrni P niorii inlli Artan . Mediocritas autem duor an egiatio n: unia: per exuperationem,ulterius per defectam. σex eo etiam:quia illa quide partim deficiunt,partis exuaperat id quod oportet, cr ira afectibus, ex in actibus. vir seu tus autem medium ipsum Cr inuenit er expetit. Qi3 pro' pter ipse uirtus, substantia quidem cr ratione quid est dicente: mediocritas est.at optimi respectu σ bene sese bais
V V iis exiremitus . Non autem omnis a s nec omnis aselectus suscipit mediocritatem.Sumt enim affectus nonnili: qui continuo nomine suo stat cum prauitate connexi. ut malevolentia, pudentis,inuidentia: Cr actus identidem, ut adulterium, turtum, honmcidium. haec enim uniuersa, . er talia ita dici tur: quia ipsa sint praua, sed non exuisperationes ipsorum atque derectiones. circa igitur talia nullum est tempus recte agendi: sed semper delinquitur. neque sit ut quisqwm bene uel male talia quicquam agati' qui n oportet, ex quado, Cr ut oportet adulteria comm -ο . sed inpliciter quicquid istorum liciatur deis
a linquitur. Simile igitur est circa iniustitiam,simiditate Cr luxuriani: mediocritatem ac exuperationem Er defragile censere . hoc eri actis perationis Cr deaemonii erit nus mediocritas: Perationis exupta ratio:
177쪽
ratio, dorctionis item desectio sed ut teperantiae his r
titudinis ite no est exuperatio atq; desectio: quia mediam ipsum est modo quodam extremu sic nec illorum est mediocritas nec exuperatio er desectiosed vicus agantur semper deliinquitur. omnino naris nec exuperationis G desectionis est mediocritus: nec mediocri aut exuperatio
Or o Rτ a τ autem non solum. J Postea quam philoso iν
phus inuenit genus virtutis, nunc quaerat differentias eiusdem vi habeatur definitio . diuiditur aule hoc ca- pitulum in quatuor partes. In prima proponit intentionem suam, scilicet quod cum virtus sit habitus, videndum est qua lis sit habitus & affert quandam eius conditionem pertinensem ad ossicium eius. In secunda ostendit quod virtus est ha- Ditus conligens in medio. In tertia concludit desinitione vi tutis. In quarta ostendit non omnem actum, nec affectum J-scipere medium. dicit igitur in primis cu inuenerimus virtus est habitus: investigandum est qualis est habitus ut cognoscamus eam distincte. Omnis enim bona definitio csistat et 'ex genere S disserentiat genus ostendit rem confuse: differentia vero distincte. genus habet rationem materiae. disse Icntia forinse. ynun;quodque autem dicitur este, & differre ab aliis per formam suam: ergo disterentia est quae constituit quamcunque rem in suo esse. Inuento igitur senere virtutis
hoc no Quicit ad cognoscendam eam quod iit habitus: nam ct vitia sunt etiam habitus. quaerantur itaque differentiae quibus distinguantur ab aliis,&distinctae cog scantur. ni- 3oc ENDvM est i Affert illam coditione ves ossicium virtutis, quo incipiamus cognoscere qualis sit iste habitus.qllud auteest,quod virtus moralis perficit hominem: probatur. si omnis virtus perficit id cuius dieitur esse virtus,dc opus eius bene reddit,& perfectum facit: hoc profecto iaciet in homine ivirtus hominis. At primum est, ergo &secundum quodaute primum fit probat Philosophus inductive. nam virtus oculi , perscit oculum & eius opus bonum reddit,& similiter virtus
equi,&in caeteris aliis:&ci hoc in omn*qs fiat profecto in
178쪽
et homine virtus idem faciet. Antea,scilicet quando declaratu- mus quod ex operationibus,dc ex quibus oritur ipsa virtus. 3i s i N OMNI itaque.J Haec est secunda pars capituli in qua asteri differ etiam ponendam indefinitione virtutis, scilicet quod est mediocritas quaeda inter excessim &detectum, α' reuod est mediocritas no rei, sed respectu nostri:&affert quaedam ex quibus elicitur talis sententia. dicit enim quod sicuto in omni re continua ac diuisibili, plus,de minus, Scaequale accipi potest in partibus suis: sic in actibus & affectibus circa
quae versantur virtutes & vitia, potest homo operari magis& minus,& etiam mediocriter .sed cum mediu capi possit dupliciter, declarat quae sint illa, & quomodo, dicendo quod F quiddam est media res , quiddam media rationis, id est quoad nos,& respectu nostri. medium ex parte rei est id quoa qualiter distat ab utron: extremo quod est ide apud omnes,& hoe medium dicitur secundum proportionem vel rati V nem arithmeticam, dc ponit exemplum. Numerus senarius sistit in medio inter duo,& decem: quia sicut ex excedunt duo in quatuor: sic deficiut a decem in quatuor,ut patet:m trium rationis,& respectu nostri no ita se habet, nec est idem apud omnes,&consistit in proportione geometrica,hoc pa cto: sicut se habet sex ad quatuor,ita ad noue . non enim est medium inter quatuor & nouem, ut aequaliter excedat quatuor,& excedatur a nouem, sed habet aequalitatem secudum proportionem geometricam, & similitudine rationis: quia sicut sex cotinet totum quatuor cum dimidio,sic continetura nouem totu cum dimidio. & hoc modo est medimn inter plus & minus secundum similitudinem rationis: & excessus,&defectus ita se habet,ut excedant,& deficiant proportione quadam scilicet sexquialtera,S similitudine rationis.Philosophus autem ponit exemplum accommodatum huic me-dso, quod dicitur respectu nostri.si comedere duos panes est
A parum omnibus, decem vero nimium:medium non erit conueniens cuiq; sex panes comedere qui sunt mediu inter duo,& decem,medium inquam res: sed medium sumetur id quod
erit coniicnigns cuique secundum quAd requiret eius com plexio.quibusdam enim erit eoueniens comedere tres,quia
bustam quinque: & tale erit medium respectu nostri, ita ut non resised nos simus termini ipsius medij ad quos respicere
179쪽
oportet ad inueniendum medium tale secundum propor tionem geometricam.quae sic fieri potest: sicut se habet robur incipientis se exercere, &tyronis ad robur Milonis iam
veteramuic se habere debet cibus tyronis,ad cibum veter . Vni Milonis .sed robur tyronis exceditur in duplo, ita cibus de bet excedi. Notandum quod medium est duplex, relinquendo mediu musicii, de quo in quinto dicemus. unu artihmei eu,alterii geometricum. Arithmeticum superat & superatur Zaequaliter,&solum atteditur visit aequa distantia secundum Z quantitatem: veluti sex est medium inter duo & decem, quia aequaliter distat ab utroque extremo: & ita fieri videtur in
numero,&in re etiam continua & diuisibili. Geometricum vero medium oritur ex similitudine rationis:&hic atteditur aequalitas non ratione Qualitatis, sed proportionis. sicut sex dieitur medium inter quatuor & nouem, non ratione quantitatis:excedit enina in duobus & exceditur in tribus: ergo . non sunt aequales excellAin defectus secudum quantitatem, sed proportione:quia in utroque est proportio sexquialte ra. nam sex sicut continet quatuor & dimidium, continetur& ipsuin totum & dimidium ab ipso nouem. Medium igitur primo modo sumptum secundum qualitatem dc arithmeu cam proportionem non est obiectum vir tuus, sed secundo modo, id est secundum prpportionem yel proportionalitatem geometricam & simillitudinem quandam rationis, quod resutrit multas circunstantias, & non est idem apud omnes homines. veru haec latius patebunt inferius. Dubitatur quia Philosophus dixit quod omnii res continua , & diuisibilis potest ita diuidi,ut sumatur maius,minus, & aequale: & per hoc videtur velle quὁd affectus sint etiam diuisibiles, cu virtus debeat in his medium inuenire. dc fugere maius & minus. Sed non videtur verum quod affectus sint diuisibiles. na esse diuisibile est propria passio quantitatis coli nuae, &ob hane . rationem omne diuisibile deberet esse in genere quatitatis: atipli affectussunt in praedicamento ,& genere qualitatis.
Irrterea virtus versatur circa dolores & voluptates, quae
non dicuntur esse diuisibiles . nam si essent diuisibiles, non essent nisi ratione temporis in quo fiunt: nunc autem id non est,eum fiant in instanti&momento indivisibili, ut patebit
quando Philosophus loquetur de voluptate. sic igitur ase X
180쪽
sectus non erunt diuisibiles. Idem poterit dici de actibii,
cum non sint quantitates.quomodo ergo virtus medium Q
met in his,& fugiet maius & minus: id est excellum &des um3 Dicendum primo,quod affectus de actus non sunt di, o nitibiles per se, sed per accidens, sicut albedo est diuisibilis non per se, sed per accidens, id est ratione superficiei in qua fundatur,& extenditur.Nisi enim esset quantitas, illa non es- .set diui ubilis. Superficies vero est diuisibilis per se, albedo 'per accidens: eode modo affectus&actus. Alio modo etiam respodere possumus,quod aliquid dici potest esse diuisibile, 'non solum ratione quantitatas ted etiam respectu gradus, de ut intenditur,& remittitur: sicut albedo est unius gradus, Aquinque&octo graduu: eodemodo caliditas&frigiditas,&similiter affectui de actusini Psa volitatas quae licet ut in momento temporis indivisibili, tamen quoquo modo erit diui sibilis,respectu graduum . Sicut lux Q Uem monacto temporis diffunditur in medio hemispherii,& uiuidi potest respectu graduum, scilicet quod sit maior,&minor,de mediocris: 31 sic igitur affectus&actus suscipiet mediocritate. suo o D si omnis icientia. J Haec est tertia pars capituli, in qua postquam ostendit quo pacto sumitur medium, & praeiertim ita lud nostra ex parte: nunc declarat sententiam suam, & concludit quod virtus est coniectatrix medii hoc pacto: omnis ars dc 1cientia activa cum perficit opus suum ,redigit illud ad medium,& est coniectatrix medi j: sed virtus est praestanti romni arte,ergo ipsa multo magis respicit medium. Maior probatur a Pnilosopho, & ex communi prouerbio quo dicere solemus.in opere bene facto quod ei nihil addi neque demi potest. Minor etiam patet,qόod virtus est prae tantiocarie,sicut etiam natura est arte praestantior& excellentior. Notandum quod virtus est praestantior arte, quia ars versa tur circa cognitionem rei quae ab ipsa procedit, nec videtur 'consistere in bono in quo consistit ipsa virtus &ars est ad bonum&malum apta, virtus autem semper ad bonum: nec versatur tantum circa cognitionem, nec ei sufficit scientia & cognitio ut in arte sed requiritur electio &iudicium firmum ut supra ostendimus. Praeterea ars licet quoquo modo perficiat hominem tamen eius perfectio videtur respicere, & terminari magis ad res externas,ut statuari; ad statua. vir-