장음표시 사용
211쪽
sunt huiusmodi: ergo ea pertinent ad moralem philosophaeosiderare. f po Rsi TAN. J Vtitur moderatione, quia mO αrales non afferunt exactam certitudinem. vina TvR ita- 3que. J Cum duobus modis operemur inulti,aut per vim, aut per ignoratione:incipit primo declarare quomodo agimus inuiti per violentiam id est non spontaneu per violentiam: postea declarabit non spontaneum per ignorantiam .verum cum sit spontaneu, dc non spontaneum,incipit Philosophusa non spontaneo, id est a privativo, ut per eius declaratio- nem emergat positiuum,id est spontaneum. Oppositorum enim, ut inquit sbilosophus, eadem videtur esse scientia.
Notandum quod id quod inuite&non sponte fit,id est non spontaneum, sufficienter hoc modo diuisum esse osteditur, scilicet per violentia & ignorantiam: nam id quod sponte fit, habet haec duo tanquam principia, scilicet appetitum, α
cognitionem vel comprehensionemam oportet appetitum
s i ad illud,& etiam cognitionem praecedere id quo d sponte fit. quod si impeditur appetitus,facit aliquis per vim: si cognitio impeditur,facit per ignoratianuergo duobus modis potest facere inuitus. merito non spontaneum bifariam diis uisit.Notandum quod spontaneum cum non diuidatur,sed procedat:vel sit ex dictis duobus principijs,& sit unum, non videtur posse opponi inuito, siue non spontaneo quod est
duplex,scilicet unum per vim, alterum per ignorantia.natu, ra eni in semper unu uni videtur opponi. Dicendum quod hic unum uni non duobus opponitur: spontaneu enim op
ponitur non spontaneo quod est unum genus: quod postea subdiuiditur in duo membra, scilicet per vim,&per ignorantiam,vt dictum est, tanqua in duas species. i n autem est violentii. J Incipit Philosophus docere de uno mebro ipsius inuiti vel no spotanei quod fit per violentia. Violen tum est igitur,dicit Philosophus,definiendo ipsum:est inqua id cuius principiti foris tale existit in quod agens vel paties nihil confert.In hac definitione tria notatur ad hoc ut aliquid sit violent se xavim quod principiti quod mouet non sit internu ei rei quae mouetur violenter, sed sit ab extra: deinde quod tale principiti sit potes per se mouere: tertio quod id quod mouetur violeter, non conferat aliquid adiumenti mouenti ab extra. cu igitur violeto deficit aliqua istaru con- ni s
212쪽
ditionum,non proprie talis res appellatur violenta. quomodo autem violentum iit, patet exemplis Philosophi: quando aliquis mouetur praeter intentionem suam a vento, vel ab homine fortiore quam sit ipse: talis motio dicitur violenta: si vero moueretur ad eam partem quam appeIeret, non
esset illa motioviolenta.& ideo addidit, in quo nihil confert agens vel patiens: &his duobus nominibus appellat illum
qui mouetur violenter. ens enim & patiens eadem persona diuersis respectibus elle potest. nam ea ratione quas uici pit vim, dicitur patiens, scilicet i nquantum compellitur: in quantum vero compulsus agit aliquid aliud,ut ii quis baci tum habens in manu coactus a potentiore percutiat alium: aget illud,& dicetur agens respectu illius quod agit, licet in uitus . Itaque ea ratione qua suscipit in se vim,dicitur paties: ea vero ratione qua coinpulsus agit aliquid aliud ,dicitur agens. Et notandum hic est quod rectius utimur hoc termino sponte & spontaneo,quam voluntario. nam ad plura se ea tendit spontaneum,veluti ad pueros,& belluas,quam voluntario:&alio vocabulo utitur hic Philosophus inspotaueo, s&alio inferius in ipso voluntario. LAT ea quae ob maloe Grum. JHac in parte Philosophus primo asteri quandam di bitationem , deinde eam soluit: postea ponit duas dissicultates,demu concludit & declarat que sint violenta simpliciter,&quae non proprie sint. Dubitatur igitur in primis virum quae ob metum maiorum malorum, vel ob magnum bonum fiunt,sint dicenda fieri a nobis inuitis: & ponit exem-ο pla. l TALEs igitur actus. J Soluit dubitationem Philoso-
pluis tribus rationibus. Prima: illae actiones quae fiunt secun- . dum rationem temporis in quo aguntur, sunt magis sp6taneis similes quam inuitis: at ea quae fiunt ob metum maioris mali vel ob aliquod magnum bonum, fiunt pro tempore : ergo sunt magis similes spontaneis . nam omnis amo terminatur ad finem. Si igitur iacere in mare aurum fit ob salutem: salus autem est finis qui pro illo tempore expetitur, & etia qui
Io non impeditur an uetitus nec cognis pontanei: quare tales assi: s erunt ma
gis similes spontaneis. f A sv enim in ipso. l Secunda ratio ad soluendam dubitatione: illae operationes quae collocatur in nostro arbitrio & pol estate,Y t agantur vel non agantur, sponte proiicit cognoscit: ertio,quae sunt principii
213쪽
sponte magis fieri videtur quam inuite:at operationes quas
iacimus obnietum,& huiusmodi,collocantur in nostra potestate ut agantur vel non agantur:ergo sponte fieri videntur : nam principium mouendi organicas partes, quae sunt instrumenta in huiusmodi actibus, est in nobis: ergo tales operationes sponte fiunt a nobis: sed forte non fiunt sponte simpliciter,sed secundum quid ,id ent secundum tempus. non enim absolute,& in omni tepore sponte fierent:dicuntur tanten sponte fieri,quia principium agendi est in nobis .i iri gactibus autem.J Tertia ratio ad dubitationem soluentam: illae operationes quarum causa laudari aut vituperari sole mus, videntur sesitan :at huiusmodi actus qui fiunt ob metum, de similes,sunt tales ut eoru causa laudemur aut vituperemur: ergo videtur esses potanei. Maior nota: minor probatur a Philosopho, affer edo quosda gradus taliu operationia. primus est gradus eoru qui faciut aliquod turpe,& indecora pro cosequendo aliquo commodo, &quandoq; laudantur, quadoq; vituperantur. Verum accipit hic turpe pro sordido, quod refertur ad corpus. na turpe & turpitudo animi niiqua
laudari potest,& hoc est turpe quod opponitur honesto. est igitur duplex turpe: unu simpliciter,& de se turpe,quod nua quam honeste agi po test, ut homicidiu, adulteriit,& alia ge-,neris eiusde. aliud est turpe secundu quid ,ut virum in magistratu costitutu per loc u publicum currere,quod ab alio fieri potest non turpiter:at furtu,& similia semper sunt turpia,&diona reprehelione,& no possunt laudari. Philosophus igitur intellisit hic turpe respectu corporis.Secudus gradus est eoru, qui 1ubeunt aliquid indecens,no tameturpe animi:aliquid inqua vi fugiant magna mala:&isti no laudatur neq; vi tu peratur,sed dicuntur venia digni.Tertius gradus est eoru , qui nullo modo sunt laude aut venia digni, quia nulla causa debet copelli ad turpia perpetrada,ut exeplo A lcmeonis ostedit Philosophus: qui ut Euripides refert,interfecit matrem, hortate&impellete Amphiarao patre. OEsTaute inter dii. J sΑsteri breuiter duas difficultates quae euenitit in his quae futob metu maioru maiorinquar uvna est ex parte cognitionis, alia est ex parte experietiae.sei stetia patet in textu. sv v AE- IONAM igitur diceda. J Declarat nirc Philosophus qualia sint illa quae uinpliciter sunt violeta:& ite illa quae sunt violeta se
214쪽
cundu quid,& ex aliqua parte. dicit igitur,cu nos attulerimus quasda operationes quae videntur esse mixtae,quaena sunt illa
quae sunt simpliciter violenta 3 Et respondet quod illa sunt talia, quae aliquis agit compulsus,&coactus a principio foris
existente,in quo agens nihil confert: ut si quis coactus,& c pulsus in aliquem, percutiat illum inuitus. secundo declarat id quod non simpliciter est violetum. talia enim fieri videntur cum fiunt sponte,nonaimpliciter: talor tepore sponte aguntur, quoniam principium agendi vel non agendi est in nobis,& talia sunt in nostra potestate. postea repetit illam difficultatem quae oritur ex parte cognitionis propter singula quae respiciunt personam,tempus,locum,& alia similia. concluditur ergo quod illa dicuntur magis agi sponte cum
ii sint in nostra potestate. et v o D si quispiam iucunda. JFuit opinio quorundam philosophorum, quod homo agit
sponte ea omnia quae proueniunt a recta ratione,inuitus au rem agit turpia: & horum dicebant non esse causam hominem, 1ed res iucundas ct pulchras,quae ab extra compellebat:
honestorum vero hominem tantum esse causam. hanc opunionem quae fuit Cirenaicorum .ut aiunt. multis in locis re
αfellit Philosophus, quia aufert liberum arbitrium,&consul- stationem, & labefactat omnem moralem distiplinam. nunc 'vero reprobat duabus rationibus. prima, si iucunda& pulchra asseruntviolentiam,certe omnia quae agimus essent violenta: sed hoc est absurdum. ergo iucunda & pulchra non afferunt violentiam.quod autem illud sequeretur , ex eo percipi potest quod omnes operantur,ut ait, ob iucunda & pulchra, siue vitiose siue studiose operentur. Notandum quod
violontum aut accipitur pro asterente vim , aut pro actione
violenta quae prouenit a tali,ut ita loquar,violetante,& vim afferente. hoc loco accipitur violentum pro eo quod assertvim homini. nam illi philosophi dicebant pulchra &iucun-Ir da necessario compellere. DAT qui violentia. J Secunda ratio, omne quod operamur violenter, cum dolore & molestia agimus: sed operationes circa iucunda & pulchra non agimus cum dolore, sed potius cum voluptate: ergo tales operationes non fiunt per violentiam ut illi philosophi vo-13 lunt. Eset autem ridiculum.J Concludit Philosophus sententiam iam probata,& asteri desinitionem violeti,ut patcr.
215쪽
Notandum quod violentum tribus modis describitur a Philosopho . primo dixit in quo agens vel patiens nihil consert.
secundo dixit,nec agens quicquam confert ,&omisit paties. tertio dixit nihil conferente eo cui vis affertur, & omisit a gens: omnes tamen loci, re & sententia in idem redeunt, &vnam personam designant, quae denominatur quandoq; ab agente,quandoque a patiente, quandoque ab utrisque.dubitatur utrum violentum sit causa sufficiens ut quis agat inuitus: & videtur quod non sit sufficiens. nam aliquis proijcit sursum lapidem. hic motus sit violentus: & tamen fit ab ho mine sponte.aliquis etiam saltat sursum, & sit motus violen rus propter corpus, tamen non fit ab inuito,quia sponte et uatur ex saltat. ergo violentum no est causa 1ufficiens ad hoe ut quis agat inuitus. Oppositu tamen dicit Philosophus,cum
diuidit inuitum in violentum, & in id quod est inuitum per
ignorantiam. dicendum quod duplex est violentum: unum S econtra naturam .& opponitur naturali: aliud est contra id ' pro orie est in animalibus &praesupponit cognitionem: primum vero non praesupponit cognitionem. Hac stante distinctione violenti facile soluutur dubitationes: sed ad hoc idem declarandum ponuntur duae conclusiones. Prima,Violetum iquod opponitur naturali non est causa sussiciens ut quis agat inuitus,quia est priuatio tantum motus naturalis, & non impedire videtur principium agendi sponte.secunda,Violentum quod opponitur principio sponte agendi est causa sus ficiens ut quis agat inuitus,& ad rationes: iactatio lapidis fursum est violenta respectu lapidis,quia est cotra suum motum naturalem: respectu vero proijcientis est spontanea. sal M.tatio vero sursum est etiam spontanea respectu saltantis, &non est motus violentus. Nam animal ferri potest naturali ter sursum,deorsum,&ad omnes differentias positionis.sed cum dicitur quod est violentus & oppositus naturali, dicitur
respectu corporis. quia mouetur sursum contra naturam suam de quo non est attendenda ratio,quia est pars compositi sed est attendendus motus totius coniuncti, id est animalis,quod est tertia entitas: nec est tantum anima,nec tantum corpus, sed tertia entitas constituta ex utrisque. Itaque ille motus ratione partis, id est corporis,no potest denominare
216쪽
totum illum motum violentum. Nam fit a principio interno animalis, & nona causa externa . Circa hanc partem,ut clarius intelligatur quid homo agit inuitus per violentiam: dubitatur utrum operationes quae fiunt ob metum maiorum malorum fiant sponte an inuite,& an sint mixtς ita tamen ut v -- nimis spote quam inuite fiant.ut dicit Philosophus. Argui- tur contra, Nullum mixtum est aliquid eorum ex quibus in scetur, sed tales operationes dicuntur mixtae: ergo non sunt aliquid eorum ex quibus sunt mixtae.Maior patet,quia si mixtum esset aliquid eorum ex quibus est mixtum, tunc totum haberet naturam partis. Minor probatur auctoritate Philosophi, qui eas operationes appellat mixtas . secunda ratio, si istae operationes magis sponte quam non sponte fierent,ut
dicit Philosophus,hoc esset ex eo,quia partim spote,partim inuite fieret. at Philosophus dicit eas fieri magis spote,quam
'in' inuite. ergo partim sponte,partim non sponte:ex quo sequeretur quod tales operationes,aut essent in eadem parte animae,aut in diuersis, verum neutro modo dici potest: primo non sunt in eadem parte animae, quia sequeretur P;04c trari j actus essent in eodem: nec etiam in diuersis,quia con traria habent fieri circa idem subiectum: ergo no erunt par- . tim sponte,partim non. Pro solutione dicendum quod Philosophus ostendit tales operationes consisterein tribus. primo ae se& simpliciter non subi jciuntur principio sponte agendi. Secunda conditio quod tales operationes dicuntur fieri a nobis sponte pro tempore: simpliciter autenon.Tertia conditio est quod tales operationes dicuntur fieri magis spote,quam inuite,quia unaquaeq; operatio debet dijudicaritalis in tempore in quo fit,& cum est actu.& non simpliciter. Ad rationem primam respondere possumus, quod mixtum non est aliquid ex niixtis, sed denominatur hic totum ab una parte, Sc niatore,&principaliore ut saepe fit, id est ab sponte potius quam ab inuito quia potius fiunt spote. Ad secundam res podetur & concluditur quod partim spote partim inuito
sunt tales operationes,& sunt in eadem,&depedent ab ea 'lem potetia animae,id est ab appetitia.ille enim est principiam ouedi & renuendi.& cum dicitur,tunc essent duo cotraria
in eode subiecto: respodendu est contrariu hoc pacto, parti in sponte,partim inuite, sed diuersis respessibus sumitur.si enim
217쪽
enim sumantur simpliciter,& de se sine coditione temporis, non dicetur fieri sponte: si autem sumantur in tepore in quo fiunt, tunc a nobis sponte fiunt.& sic patet,quod tales operationes magis spote fiunt,quam inuite: propter tres coditiones quas dixit Philosophus.&lic habemus declaratum pri muniembru eius quod fit no sponte,id est per vim. OMNE i aute quo a per Ignoratione. JHaec cit secsida pars huius primica pitui in qua Philosophus posteaqua superius diiussi actus ii ossi os in ea quae fiunt sponte,& in ea quae fiunt non sponte:
dc rursus id quod fit no spote bifariam iit divisim in id lictast per violeum,&id quod fit per ignoratiani cum deci arauerit de i nullo, & non sporaneoper vina: nuc declarat de nospontaneo,& inuito per ignorantia,quod erat alterum me brum declarandum.verum cum aliquid fieri non sponte per ignorantiam duobus modis euenire possit,aut per ignorantiam agere inuitum,aut no agere inuitu, nec tamen sponte,
declarat Philosophus Jiuerentiam quae eli inter agere per ignoratione inuitum,&agere per ignoratione non sponte:& affert hanc sententiam, quod no omne quod fit per igno rantiam statim sequitur quod fiat ab inuito:& probat hoc pacto,Omne quod fit a nobis inuitis per ignoratia,certe postquam cognoscitur affert nobis olore & poenitudinem: sed non omne quod fit per ignorantiam semper est tale,vt postea afferat nobis dolorem & poenitudinem: crgo non omne quod fit per ignorantiam fit a nobis inuitis . Vel ut melius percipiatur forma rationis,dicatur hoc pacto, Omne quod sit per ignorantia ab inuito, postea sequitur poenitudo & do 'lor: at aliquod fit per ignorantiam quod no sequitur poeni tudo,& dolor: ergo aliquod fit per ignorantiam quod non fit ab inuito. Exeplum maioris: visi quis per ignorationem interfecit aliquem & postea cum restiuit dolet & angitur.
Exemplun minoris: ut si quis pro plumbo sibi debito ignoranter accepit argentum,& postea nec dolet, nec eum poenitet: talis non dicetur quod inuitus acceperit, nec etiam spote,
quia n5 cognouit.Nam id quod agitur sponteiaeitur per cognitionem nostra.v nde tales erunt gradiis. primo quApote lagit, per cognitionem: qui vero agit non spote,aut per vio- lemiam derit de quo antea docuit: aut per igno rantiam ,& hoc bifaria. rursui aut inuitus, quia postea poenitet: aut non
218쪽
sponte,quia postea no poenitet. & cum hic non habeat proprium nomen, & sit tamen alius ab inuito, appelletur, dicit Philosophus momine gehetis dςst non sponte agens, quia non potest dici quod agat inuitus, cum non poeniteat: nec etiam quod agat sponte,cu ignorauerit. Dicatur ergo quod agat non sponte, devocetur nomine generis.vnde ex dictis concluditur ista sententia Philosorhi, quod i noratio ea quam dolor, aut Poenitudo no sequitur,non est causa ut ali quia axatur a S inuito: ted illa tantum quam pollea i equitinis dolor aut poenitudo. DAT enim. JAffert differentiam quae est inter norantem agere, & per ignorantiam agere: ut ostendat ignorantem esse de non esse causam ut aliquid fiat ab inuito: & vult quod cum duplex sit ignorantia, una qua aliquis est ignorans, alia per quam agimus ignoranter,quod ista disserat inter se:& hoe ostedit duabus rationibus, Ebrius& iratus no operatur per ignoratiam, sed per iram & ebrie
tatem : attamen ebrius &iratus agit ignorans: ergo non Omnis ignorans agit per ignorantiam. Diuersa igitur sunti ista. Maior est clara quia ebrius & iratus agit per ebrietatem 4 vel iram, non per ignorantiam. Minor,quia agit ignorans s cum non cognoscat id quod agit iravel ebrietate impeditus,' ut patet. Secuta ratio Non omnis malus operatur per ignorantiam: at malus operatu gnorans, ergo non omnis ignorans agit per ignorantiam. Patet ratio,quia malus non agit malum per ignorationem , esset enim venia dignus: tamen
omnis malus agit ignoras,quia ignorat finem ob quem a t: cum sit malus, illum finem existimat esse bonum, quia na- 6 bet iudicium corruptum. res vi Tvs autem. JPost quibat ostendit quod ignorantem, & per ignorantiam agere non sunt idem, sed istae duae ignorationes disserunt: nunc ostendit quod i noratio ea qua aliquis dicitur esse ignorans, non
ur aliq11 e Diro ictatur operari inuitus, sed illa potius quae fit in circunstantiis rerum singulanum,cum hoc ut sequatur poenitudo.Talis enim ignoratio videtur esse digna causa ut aliquis dicatur agere inuitus,&non est causa viiij, sed digna venia. Affert igitur primo unam sententiam, scili cet quod ignoratio eius quod prodest,id est ignorare veram utilitatem & bonum in rebus, non est causa ut aliquis dicatur agere inuitus.&probatur hoc pacto Illa ignoratia quae
219쪽
fit eum electione no est causa ut aliquis agat inuitus:at ignorantia eius quod prodest,& nostri boni fit cum elemone: ergo talis tonoratio non est causa ut aliquis agat intutus. Maior patetud enim quod fit cum electione, non fit inrite.Minor Ignoratio enim eius quod prodest, & nostrae utilitatis,& pertemonis sit per electionem . Ignorare enim Id quod prodest, Sc etiam 1cireillud est politum in nostra potestate:& si illud non scimus quod scire oportebat, per electionem id factum est:quia sic placuit nobis, cum in nostra potestate fuerit collocatu. Patet igitur quod ignorario eius quod pro dest non est causa ut aliquis dicatur operarI multus,nec excusationem meretur. Icem dicit quod nec ea ignoratio quae est uniuersalis est causa ut quis agat multus, nec est digna excusatione aut venia, sed poena potius,& reprehensione. Erat enim in nostra potestate collocatum cognoscere illud uniuersale vel non cognoscere, ergo non est causa ignoratio
uniuersalis ut quis agat inuitus. Ex quibus infert quod illai noratio quae est dicuius circunstanti uniuersaliter sumptae, sed singularis, est causa ut aliquis dicatur operari in- α &haee di a venia, & misericordia, quia peccauit Ignoratio ne alicuim circunstantiae,quam particulariter non potuit percipere.&cum multae sint ignorationes, ut patet, ista tantum ultima excusationem habet,& causam ut aliquis dicatur agere inuitus. Notandum pro declaratione eorum quae dicta sint quod ignoratia siue ignoratio est miltiplex. una
ignoratio circi instantiaru quae requiruntur ad mediocri
tem.&studiosam operationem constituendam:quas inferius enumerabit Philosophus. Verum ignoratio eius uod urodest bifariam esse potest:aut in uniuersali aut In particulari .in uniuersali,hoc pacto ut si quis ignoret non esse adulterium committendum, & huius ignorationis ip ho no
eausa.ouia in sua potestate erat tam cognoscere ea quae cos gnoscenda sunt,quam non cognoscere . quinetiam vult Plii 'in molius vi te es quae ad nos pertinent, teneamus. Igno
permeris scire, quod est etiam eius Quod prodestagnoratia inquam in Particulari: ut ti noret hoc adesteria non esse conlitteriau. Itaq supravnx-
220쪽
hoc vel illud adulterium non elle committendum. Et huius etiam ignorationis culpa est in nobio:& his duobus modis errat prauus, ignorando tam in uniuersali quam in particulari id quod est bonum. R elinquitur ignoratio circus tantiarum qiue etiam bifaria sumi potest, scilicet in uniuersali,& in particulari: ex epimn primi, ut ii quis ignoret tenipus,locum,&alias huiusmodi circustantias, quas & scire debet:& ii postea peccat quia ignoret in uniuersali,no est dignus excusatione, nec dicet e potest quod egit inuitus,quia nesciebat in uniuersali talem ac talem circunstantiam: at tu scire debebas. Ex plum secundi est, ut ii quis cum operatur ignorat aliquamcu cunstantiam, quia no potuit ei illa particularis esse notarii ita deceptus fuit ex huiuimodi causa: ut si quis filium per cusserit existimans elle patriae hoste, & similia: quae venia sunt digna.&haec tantum ignorantia, scilicet alicuius circunstantiae in particulari est causa ut aliquis dicatur agere inuitus, si post factum sequatur poenitudo,& dolor. Ex dictis quatuor cocli siones asserri possunt. Prima. Ignoratio in uniuersali utilitatis ves eius quod prodest no est causa ut aliquis dicatur agere inuitus, ut ignorare usura vel adulterium este malu . Secuda. Ignoratio utilitatis vel eius quod prodest,in particulari non est causa ut aliquis dicatur agere inuitus, ut ignorare hoc vel illud adulteri u esse. Tertia. Ignoratio alicuius circunstantiae
in uniuersali no est causa ut quis agat inuitus, ut tenorare lo- eum auptopuli rariare reS agedas. hae tres species ignoratio
num non sunt causa ut aliquis dicat se inuitu operari quia dc ignorare & scire erat in sua potestate collocatu,& nonabet excusatione. 4raria. Ignoratio alicuius circunslatiae in particulari & singulari est causa ut quis dicatur agere inuitus, eum hoc tame ut posteaquam cognouit doleat& poeniteat:& hoe pacto dicitur inuitum per ignorantia ut etiam magis patebit inferius per ea quae dicetur. Notandu quod in specu latiuis sunt nonulla principia uniuersalia: ut de quolibet assiclinatio & negatio ,& si ab aequalibus aequalia demas, ea quae remanent sunt aequalia & alia huiusmodi .in activis quoq; , ut omne honestii prosequenda: omne turpe fugiendii,&stini dia. veru ut in scieti js speculatiuis ea sunt cognitu neces Iaria,
sic etiam ista in activis actionibus & virtutibus necessario re-