장음표시 사용
221쪽
et Iruntur. Dro R si τAN igitur non .J Posteaquam philois 1 sophus attulit illas differetias ignorationis,ex quibus ostedit
non omne ignoratione esse causam ut aliquid agamus inulti: nuc Philos hi affert nuiner u circunstantiar utiquas appellat singulas: circa quas versatur omnis nostra actio. & primo enumerat ipsas circuns atras,deinde declarat ipsas,& os edit quaenam sint illi circuitatis, quibus ignoratis fit ut quispiam agat inuitus. postremo cocludit quid fit inuitu per ignoran tiam. enumerat igitur in primis circunstantias vel conditio nes quae requirutur in qualibet operatione,& affert septem, qua nuis nomine unius duas intelligi velit. Priora circunstantia est quis, id est ipse agens :2cim lanuid, id est a ius quem
agit ipse aetens.Tertia circa quid id est materiam circa quam versatur. Ouarta 7n quo,& hoc bifaria,scilicet in quo loco, ct in quo tesipore. O uinta quo, id est quo instrumento agit. Sexta pratia cuius id est titas ob quem apit. Septima suomo cio, avicet sat actio: ut sensim vel vehementer: parumvel ni
mium quam sit opus,&similiter. Et istae sunt omnes circun- . . stantiae, circa quas versatur omnis actio. cum aute sint tot,&'
non sint neq; pluresneq; pauciores, ostedi potest hoc pacto: in Lupomnis circustantia aut respicit alens&causam actus, aut re-
spicit ipsum actum .si agens & causam actus,tunc aut ea causa , iniciens; ut finalis,aut materialis. si efficiens aut est princi-- palis, id est quis.&perso na agentis : aut instrumentalis id est quo.si finalis,tunc est finis, id est gratia cuius: si materialis,luc est circa quod:& sic habemus quatuor circunstantias ex par te causae actus. sin vero circustantiae respiciant ip sum actum: tunc considerabitur,aut secundum substantiam & essentiam suam id est quid taut secudum mensuram suam, id est in quo, stilicet vel loco vel tempore:aut secundum qualitatem, id est quomodo . de sic habemus tres alias. sv NivERs A igitur II haec. J Postquam Philosophus enumerauit conditiones, &circunstantias circa quas nostri actus versantur: nunc osten dit qualium sit ignoratio , quia non omnium circunstantiarum est ignoratio. & dicit quod omnia haec, scilicet eoi- Iective. nemo ignorabit modo sit sanae mentis . nam persenam agenus nemo ignorare potest aliter seipsum ignoraret : quod non fit nisi sit aliquis insinus. In aliis vero
ignoratio fieri potest, ut ostendit Philosophus: & incipit
222쪽
afferre secundam circunstantia ,scilicet quid est id quod agit: ut si quis ignoret,ut dicitur de Aeschylo,qui in sua poesi dicitur edidi ite arcana quibus utebantur in sacris Cereris: vitae vocatus in iudiciunt ad Ariopagum, excusauit se quod per ignorantiam egisIet . Aliud exemplum est, ut si quis mucronem educens e vagina ut ostenderet , interficit eum cui vole bat ostedere. hic ignorare videbatur quid ageret.Tertia cire instantia est circa quod ,scilicet materiant,ut accidit Meropae circa filium Crespontem quem interfecit hostem esse ratus. Isnorari etiam potest quarta circunstantia, id est quo,scilicet in lirinneto Et si quis ignoret hastam habere cuspidem: vel credat lapidem quedani esse pumicem,& proijciens percutiat aliquem. Item ignorari potest gratia cuius, id est finis, id est quinta circustantia, ut si medicus incidat venam gratia sanitatis,& sequatur oppositum. Ignorarietiadi poteu modus id es exta rcustantia, ut si pugii docere volens sensim se axere credens, vehementius agat,& afferat vulnus ori usit Phisosophus declarationem in quo, id est circa locum &tem Pus,taquam per se notam. Ignoratio autem talis fieri potest quando ignoratur utrum sit sacer locus an prophanus:similiter rim dies festus an non. Deinde dicit Philosophus, quod ille qu ignorabit aliquam istaris septiam conditionii,scilicet
in particulari, dicetur agere inuitus:praecipue si eueniet ut erret,& ignoret illa duo,scilicet circa quid ,id est materia circa quam,&gratia cuius,id est fine. nemo enim vellet ignorare istas. itaq; si eueniet ut in particulari ignoret istas, praecipue, dicetur agere vel egisse inuitus. sic igitur circa singulas istas fieri in operado ignoratio potest praeter una,scilicet perso nam agentis .nunquam enim seipsum ignoraret nisi insanus. E ius igitur. Declarat Philosophus quod ignoratio alicuius circunstantiae est causa ut aliquis agat inuitus,si hoc addatur ut sequatur poenitudo & dolori ex quibus habemus ii uitu per ignorantia esse id quod fit ignoratione alicitius cir
cunstantiae ex septe enumeratis: excipitur enim persona ast
. iis cum hoc etiam addito, ut posteaquam cognouit sequatur poenitudo & dolor:& sic habemus declaratu alterii membris; non spontanei,id est inuitum per ignorantiam, ut manifeste zo patet. sc v M aute id inuitus. J Haec est tertia pars huius capituli ,in qua Philosophus posteaqua determinauit de eo quod
223쪽
st a nobis inuitis,aut per vim, aut per ignorantiam: nunc declarat spontanesi,& id quod sit a nobis sponte, deinde excludit & posthabet Drrore quo rudam,scilicet Cyrenaicorii, ut
aiunt, Definit igitur in primis id quod spotest,& talis definitio oritur ex ante determinaIisara si id quota ramu anui
ti,aut per vim aut Per i norantia a rauali , cera o Hl ' oti iii
cuius ori tui uilaternum eit in agente:&hῆς paci ςst conSisimitu pes idiat cuius principiu extra est. Praeterea addit, in agete 1ciente singularia circa quae actus fiui.dc haec pars est cotra inuitu per ignorantia, & his duobus mebris distinguitur ab illis sibi oppositis. Pulcher rime igitur processit Philosophus,declarando & definiedo primo illa duo inebra,scili cet inuitu per vim,&inuitu per ignoratia:quia difficile erat declarare id quod spote fit,nili antea essent illa declarata.oppositorii enim eade est disciplina,& unum contrariu cognoscitur per alterum. FORsITAN enam.JNuc Philosophus M refellit errore & opinione quorunda de eo quod sponte lit, ct dicit quod forsitan illorum sententia no est Iera,quae dicit quod illa quae efficiutur per iram aut cupiditate hunt a nobis inuitis. l P R I M o nanq;. J Affert rationes ad refellenda eam 11 sententia &ostendendu quod illa quae fiunt per aram aut cupistr- siluit spote:pr obat aute sex rationibus. Prima rario, i Si ea quae fiunt per ira&cupiditate,non hianti pote, sed intra Ie ut dicut illi: tunc nullum animal praeter homine, nec etiam Pueri merent sponte it consequens falsum:ergo antec dens. nam videmus pueros 1ua sponte agere noniuilla,& bruta etiam sponte sua accedere ad pascua,& similia.Notandunt quod appetitus est duplex aut rationis aut sensus. Appetitus rationis,id est voluntas quae temper praesupponat rationem, est in pueris in potentia, quia nondum ea operantur. Appe ritus sensitiuus est in eis actu. at in brutis nullo modo est appetitus rationis: sed unus tantum quo animalia dicuntur age
neum:quod extenditur ad plura, quia non solum competit animalibus rationalibus, sed etiam brutis . volumum tantumationalibus.vnde Philosophus cu loquitur de spontaneo, dicit Graece de voluntario,
224쪽
13 D E i N D E quaerendum est virum.J Secunda ratio. si om nia quae fiunt per iram & cupiditatem,fierent a nobis inuitis,
tuc aut omnia tam bona quam mala fieret a nobis inuitis: aut bona sponte: mala vero inuite.at neutrum horum est: ergo nec illud,scilicet quod ea quae aguntur per iram & cupidita- . tem fiant a nobis i nullis.quod autem neu r u horum sit,probatur.Nam primo omnia, scilicet tam bona quam mala, nofiunt propterea a nobis inuitis,quia tunc homo nihil ageret sponte,cum omnis fere nostra activa operatio fiat aut circa iram,aut circa cupiditatem,& tame homo quandoque agit sponte:nec item est secunda parsvera,quod bona fiant an bis sponte: mala vero non. cum una sit causa unumque pri
eipium a quo bona & mala prouenire dc procedere pollunt: verum idem eri t iudicium de ipsis, nam absurdum est ponere duo diuersa,scilicet sponte & inuitum,procedere ab una causa: & eode principio, scilicet spontea3endi. id est,cum unum sit principiu spote agendi ambo rit,ab1urdu est dicere quod talia,id est honesta prouenitit,& fiunt sponte: turpia vero ar nobis inuitis.&sic patet coclusio. AB svRDvM est etia. 4Tertia ratio. Si ea quae fiunt per iram&cupiditatem fierenta nobis inuitis:tunc omnia quae oportet appetere fierent i uite.consequens est absurdum: ergo &antecedens.quod autem hoc esset absurdum, probatur a Philosopho,quia oportet appetere sanitatem, disciplinam:& dicere quod ista fianta nobis inuitis,absurdum est. Sunt etiam nonnulla pro qui bus quantum oportet irasci debemus,ut si videamus patrem verberari iniuste: at dicere quod talia agamus inuiti videturas esse alienum a ratione. sv IDENTVR etiam ea. JQIartaratio. Ea quae fiunt a nobis inuitis afferunt nobis molestiam,& dolorem: at ea quae per cupiditatem vel iram aguntur non asserunt nobis eo pacto dolorem, sed potius volupta-as tein: ergo talia non fiunt a nobis inuitis. PRAETEREA uid interest. Quinta ratio. Ea quae licet fugere pariter , αonfugere, sponte a nobis aguntur:attam ea quae per mei
rin quam ea quae per iram cupiditatemq; peccatur, licet fi ere cum sint in nostra potestate: ergo tam illa quam ista ontea nobis aguntur.quasi dicat, nulla disserentia est in
dir ea delicta quae fiunt a ratione,& ea quae per iram fiunt velapiditatem: disserentia inquam non est, quantum ad hoc
225쪽
quod utraque sugere possumus cum sint in nostra potestate.
di in hoc idem ut iudicium A υrrit',io, etsi illi sic ira: cit ininaffectus non sunt humani,quia sunt in Parte anima irratio- νομnali, mens autem semper est cum ratione. Dicet Philoso-M
s quo cynon sunt mimis humani: quia il sini iti par te animae irrationali per essentiam, tamen sunt in parte rationali per participatione,quae obtemperare potest rationi in ipso homine,ut pa tebiis N otadum quod ratio etiam errat &de; is sera linquit,etiitecta ratio nunquam erret,quia est cum pruden- - Ariadatia. Errat autem ratio cum abest prudentia,&vrget; appetituTucculararivi in vitiosis apparet,ut in incontinente vel in intemperato,& auaro, & ii milibus: & delinquit circa ea quae sunt in nostra potestate:ideo puniuntur huiusmodi delicta,&dicunt tir sponte agi a nobis. vincitur enim ratio, &se ob scari permittit ira veI cupiditate, & male dijudicat &errat.quod si dicamus det icta quae fiunt per mentem & rationem,fieri a nobis sponte: profecto & illa quae per iram cupi
ditatemque peccantur, sponte a nobis fieri dicamus oportet,cum in hoc scilicet sponte vel non sponte fieri idem sit iudicium de utrisque. t Arra rus autem rationis.' Seis et x ta& vltima ratio. operationes quae fiuntanobis inuitis novidentur esse proprie humanae:at operationes quae fiunt acupiditate& ira, sunt humanae: ergo non fiunt a nobis inuitis.
Maior patet,quishumanae operationes collocantur in nostra potestate. Minor, quia ira & cupiditas siue irascibilis, Sc concupiscibilis sunt principia in homine, di sunt in appetitur qui, etsi sit irrationalis per essentiam, tamen est rationalis per participationem, & obedientiam rationis. In
brutis vero nonnullo modo est rationalis, & per hanc rationem videtur tangere motivum illorum. Dicebant enim
ista diis principia carere ratione, & esse in homine, sicut principium nutriendi , & similia , quae non fiunt a nobis sponte, potentia enim nutritiua de se semper nutrit, siue velimus siue non , dum vivimus. at illi dicebant idem tu
sephus , ostendencio qu5d etsi sint expertia rationis secundum essentiam suam : tamen sunt participantia ratio uis,& positatu obtemperare rationi,&ideo humana: quialia. brutis boc fieri non potest , nec etiam in vegetativan q
226쪽
- , . M a potentia quae nullo modo est apta obedire rationi,ut in fine ῆ . primi libri ostedit Philosophus:&sic concludit quod ea quael . ,--.4 , --per iram & cupiditatem fiunt, sponte dicuntur fieri.
Eterminatis autem his eo inqua quod orate, Cr eo quod imitus qui iam agit: constaquens est ut de euectione dicamusa Ipsa nasuirtuti ese finaliarisma, er magis quam
so ipsi talis 'dijudicare mores uidetur . electio itaque ponie
est enim cu pueris, Cr animalis es nobis coniurie. electio uero non est commuius Eleaqu; a nobis repente sunt, sponte quidem nostra feri dicimus: electione vero si non dicimus. Q gi uero dicunt ipsam esse cupidinim,uel
iram,uel uoluntate,uel opinione quandilmon recte dicereiadentur. etenim electio non est comune bonmni cara Nationis expertibus .at cupiditas est,er ira Et lacontinens cupiens quidem non tamen eligens agit. continens alitem
32 contra eliges quide,at no cupiens agit. Et cupiditas quiadem aduers ur electioni: cupiditati vero,cupiditas non 33 repugnat. c upiditas praeterea iucundi est Cr molesti .eles ψ ctio uero nes molesti neq; iucundi. Ira etia minim esse uidetur.quippe cu ea quae sunt ira, minime per electionem Ss feri uideatur. At vero nes voluntas est: tam Uinitima haec esse videtur . electio nans non est eoru quae Derpneis quelint quod si quis eligere dixerit ea, ens ese uidebita
227쪽
LIBER TERTIUS. 2os posse .Praeterea volutas quide magis est finis ipsius: eli 3 ctio aute eorum qu Irrunt ad finem. Visani quidem esse
nolumus: eligimus autem ea quibus erimus sani. er felices quide esse uolumus,ais ita dicimus: eligimus aute no convenit dicere . Atque omnino circa ea versari indetuor eleu 38cto,quae in nostrasunt potestate. Opinio quos non est. DOpinatio natis circa liniuersa videtur esse:nec minus circa aeterna er ea quae feri nequeut, quam circa ea quae nostra in potestate suist collocuta Et so, veros disiditur: non malo, bonos . electio autem hisce magis. Electionem igitur idem esse ex opinatione omnino, nemo frsi an diis cit .at nec etiam est idem quod opinatio quaedam. eligeno Aodo nunque bona vel mala quales quidem sumus: opinando autem non sumus. Et eligimus quidem capere aliquid, qr aut fugere, aut aliquid talium. opinamur autem quidnam sit, uel cui constrat, vel quo pacto coducat. sed capere aut fugere non nimiam opinamur . Et electio quidem laudari tW ex eo:quia est eius quod oportet magis, uel quia est recta. opinio uero ex eo quia est ueras, eligimus qui 'Squae maxime scim' esse bona: opinaumr autem ea qrtae non nimium scimus. Videntur praeterea non ijdem horniὰ ' qnes eligere optima,atq; etiam opinari. sed quidam opinari quide melius: ob vitium aute non ea quae oportet eligere. . Nihil aute refert si antecedat electione aut comitetur opi Inio .non enim idipsum ni nc perscrutamwr: sed si idem si electio quod opinatio quaeda. Quid igituis aut quale quid ψ si electio:cu nihil sit eoru quae dixim s Videtur itaq; ote quide a nobis feri. alnmen non omne quod Jonte agivimus est eligibile: sedi cuius cosi latio anteceisi. electio M' nans cum ratione est ais mente. Sub igniscare autem id ser nomen videtur: innuens ipsum ex alijs legibile esse.
228쪽
23 Di r 8 R M i N A T i s autem his. J Hoc est secundum capiculurin quo Philosophus postquam de principio sp
te agendi,& non sponte agendi, &de eo quod sponte, aut non sponte fit antea docuerat: nunc consequens erat, ut tractaret de electione qus est principiti externarum operationia docet igitur in primis ad morale philoioph si pertinere considerationem de electione: deinde ostendit quidnam est electio. demum quid ipsψ est, definiendo ea invi patebit. licit igitur in primis quod de electione determinare oportet,& ostendit quod talis consideratio pertinet ad moralem philosophu duabus rationibus. Prima ratio Consideratio eius quod miliarissimu virtuti pertinet ad morali philos phu:at electio elt tam iliarissima virtuti ergo cosideratio electionis pertinet ad morale philosophii. Maior nota. na Philosophus moru cosiderat de virtute' & ae omnibus per tinetibus ad virtutem. Minor probatur, quia virtus oritur ab electione. Item electio cadit in definitione virtutis,& ideo est ei coniunctissimarSequdarasso. Consideratio eius rei pertinet ilosophu,qibem
ad moralem philosophu,qtiae maxime ostendit mores,& virtutes: sed electio est huiusmodi: ergo eius consideratio perti 20 Πet ad morale. ΓαWA M actus ipit. J scilicet externi actus.1 undum quod electio videtur esset actus internus, sicut est etiam actus qui fit sponte, & isti actus oriuntur a principijs internis: verum etsi actus externi ostendant mores.& virtu-tutes vel vitia: non tamen ut electiones quibus praecipue diiudicantur virtutes inesse vel non inesse. Nam externi actus 'possunt fieri per accidens, Ic propter ostentationem, vel si mulatione aliqua,vel ignorantia,vel violentia relectio vero sponte filmec alterius imperio si hi tiar inlis la&sie electio,ut dicit Philosophus, maxime indicat virtutem. 3o se LECrio itaq; sponte. ' Hac in parte Philosophus ostendit quidnam sit electio. Na fuerunt variae opiniones de ipsa. ςupiditatem. quidam iram, quidam opiniQ- nem esse dixerunt. Has opiniones remouet Philosophus, α
simul inquirit genus aechionis piaten rim in definitio ei
postea ponuntur disserentiae quibus electio differt ab aliis Ostendit igitur in primis quod electio non est omnino id quod
229쪽
quod syonte fit,hoc pact4Illa non sunt eadem, quorum alter x. rum ad plura se extendit, quam alterum: at id quod spsite fit,&spontaneum, ad plura se extendit quam electio: ergo id quod sponte fit & electio non sunt eadem. Maior, ea cliss Tunt quibus non eadem competunt, & sic magis uniuersale aminus uniuersali,&genera a speciebus suis .Minor, Spont neum ad plura se extendit, quia & in pueris,& in brutis inueniri potest, non autem electio. Item repentini motus ut per iram, &huiusnodi,dicuntur fieri sponte, non tamen cum electione: ergo ad plurale extendit sponte Quam electio ergo non omnino idemὶNotandum quod electio praesuppo init rationem: id quod sponte fit praesupponit appetitum. vn-ὸ de ad plura se extendit:& dici potest quod ubicunque sit ele-lctio, ibi spontaneum: non autem econtra, quia in aliquibus est sponte ut in brutis & pueris, in quibus non est electio. si1-cuti dicimus in naturalibus, quod ubicunque est ratio, ibi videtur esse appetitus, non autem econtra.quare id quod sponte fis se habebit tanquam genus: electio vero,ut species. Du--bitatur quia non videtur verum id quod Philosophus dicit de animalibus brutis, quod in his non sit electio. nam viden tur eligere, & in pascuis prosequi ea quae prosunt,& sug re opposita quae nocent. Dicendum quod electio potest considerat i duobus modis, aut proprie aut improprie. Propria erit duarum rerum propositarum alterius acceptio, cum conjsultatione. impropria est acceptio alterius cum appetitio ne . Prima competit tantum habentibus rationem. Secunda vero irrationabilibus, quae habent sensum, & appetitum sensitivum. Philosophus autem loquitur de electione vera, α quae proprie dicitur electio, quae non competit nisi habentibus rationem,& sic patet solutio. Γ vi vero dicunt. 4 Probat electionem non esse cupi- 3 iditatem quatuor rationibuskri tua. Electio non est qui dam commune homini cum alijs animalibus at cupiditas &ira est commune quiddam cum aliis animalibus:ergo electio non est cupiditas. Maior clara & iam probata. Minor etiam patet auia electio praesue ponit rationem quae non est in aliis animalibus praeterquam in homine. Immaduertendum quod Philosophus hic ostedit iram,&cupiditate este penitus diuersam ab electione. superiusvero ossedit id quod spore fit differre
230쪽
. differre ab electione,sed non om 'ino ut ista. na vult id quod fit spote,esse tanqua genus respectu electionis:hic aute iram, a & cupiditatem omnino exterminatin disiugit ab electione.& hic etiam non recte sumunt qui voluntarium & inuoluntarium accipiunt pro eodem quod spontaneum, & non spontaneum.sunt autem diuersa,vt scpe diximus, quia sporaneu ad plura se extendit, & sepius repetimus hoc, quia non parurefert haec distinctio quam dicimus ad hanc materiam perci 32 piendam. ET incontinens. J Secunda ratio. si electio esset idem cum cupiditate, omnis cupiens esset eliges,& omnis elia gens esset cupiens. consequens falsum: ergo & antecedens. quod autem sit falsum,declaratur exemplo cosinentis &in
continentis. continens enim cum electione, incontinens v ro cum cupiditate,non autem cum electione operatur,ut ap
paret in septimo ubi de continentia & incontinentia docet. ibi enim patebit quod in continente ratio vincit: in incontinente vero cupiditas.vnde alter cum electione:alter vero cu33 cupiditate operatur. OET cupiditas. J Tertia ratio: cupiditas non aduersatur cupiditati: electio aduersatur cupiditati: ergo electio non est cupiditas. Maior: nam si cupio diuitias nocupio paupertatem, & econtra: unde contraria non cadunt, sub cupiditate, ita ut simul sint contrarita, & de contrarijs cupiditates. Minor patet exemplo continentis & incontinentis,in quibus alterum parit cupiditas:alterum vero electio,id est oppositum vult. Dubitatur quia Philosophus dicit cupiditatem cupiditati non aduersari .hoc non videtur verum. nam aliquis cupit famam,& cupit etiam colligere pecunias. at ista ridentur contraria, quia magnis & magnificis sumptibus notenacitate pecuniarum acquiritur fama, Dicendum quod cupiens famam, cupiet etiam ea oninia quibus acquiritur fama,& magnificos sumptus & simi lia. Itaque hoe modo intelliguturcontrariae cupiditates: ut aliquas cupiat famam,&non cupiat famam: ut simul cupiat paupertate & diuitias, luxuria &continentia. hoc fieri no potest,&hoc modo cupiditas no est contraria cupiditati. at electivsst contraria cupiditati, ut in 3 continete & incontinente apparet. ICvPID 3TAS praeterea. J Quarta ratio: cu iditas est iocudi &molesti, electio noest locundi & molesti: ergo electio non est cupiditas. patet
ratio media in figura .cum enim cupimus aliquid, & id nobis adest,