장음표시 사용
371쪽
iusmodi: ergo illis copetit verecudia&pudor, no aute senibus, ut dicit Philosophus, quia magis habet sedatos affectus,
α viget magis ratione,& peritia reruagendarii: nec cudelinquiit, ea se emedandi expectatione vel spem praebet quam iuuenes: quare verecudia copetit iuuenibus. Notanduo omnis affectus corporeus fit cum aliqua corporis mutatione.Igitur eu verecundia sit affectus appetitus sensitivi, patet quodno fit sine mutatione corporis sicut timor, scilicet quod no fit sine corporis mutatione: fisit tamen cotrario modo isti duo asse ctus, licet ambo cu mutatione corporis. Nam in verecundia fit motus a corde ad partes extrinsecas,quasi a centro ad circunferentia corporis: in timor evero liue formidine econtra fit, scilicet ab externis partibus ad internas.& videtur euenire
ut in ciuitatibus,quae cu oppugnatur ad illa parte,magis con currui defensores bi maius periculuimininet: in metu totatus mortis fit defectus in ipso corde, ubi est fons vitae: totus igitur sanguis eo coctuit tanqua ad arce, & propterea partes exterae relinquuntur sine colore qui oritur ex sanguine, &tuc pallescut homines in timore: sed in verecudia fit ccotra, quia defectus videtur esse in partibus externis. ideo sanguisitio uetur ad exteriores partes,ac si fiat velamen quoddam ab ipsa natura quo ipsum dedecus tegatur. C ENfE Mus enim J Ir sequitur Philosophus ostendedosnc omni generi hominucopetit verecudia, n5 senib. ut supra ostesum est, no etia viro studioso .Probatur Verecudia prouenirevidetur exim pro bis: at vir probus non comittit neq; comittere debet improba: ergo ci noc5petit verecudia qui est studiosus & probus.fQ v o D si quaeda re vera. J Nuc videtur Philosophus affer iis
re tres obiectiones, & eas soluere. Prima est.Tu dicis o Ari soteles φ probus no debet comittere improba: nos vero dicimus quod improba sunt bifaria iant secundu veritate,aut secundu opinione. cur igitur eu cogis habere ratione opinionisZSussicit ut caueat ab illis quae secundu veritate sunt improba,&secudueano erubescat. Ad hoc res podet Philosophus, quod neq; prima, neq; sec uda comittere debet probus, sed sugere etia ea quae opinione sunt improba, nec ex consequenti erubescere debet. san improbi est.' Removet secundam ris
obiectione Philosophus quae fieri posset Tu dicis 5 A ristoteles quod verecudia a probo viro remoueda est. Ego a te intelligere
372쪽
telligere velim, cum probus delinquit num debet erubesce re Ad hoc res podet Philosophus,quod turpia delicta sponte committuntur & fiunt ,&circa ea quae non fiunt spote neque vitium neque verecundia ponenda videtur.V erum probus nunquam sponte committet aliquid turpe ex quo erub scere debeat: secus enim probus non esset, nec virtute imbutus. i ntelligere nanque debemus pro bu hie eum qui habet habitu virtutis. Cu igitur spoκnuquam operabitur turpe,profecto ei non copetit verec uilia: quae cu ita sint, dicit Philosophus quodverecudia erit res proba ex suppositione, hoc pacto ,scilicet quia primo praesupponit delictu: postea i equitur ipsa verecundia quae de seno esse proba , sed ex suppositione: ergo non pertinet ad vir u pro b u,quia praesupponeret ut comitteret aliquid turpe: deinde haberet verecudia, at hoc est absurdu tribuere viro studioso, quia turpecomittitur spote: at vir probus sponte no facit turpia: nec ergo ei copetet habe DI reverecundia. t Q von si impudetia.'Tertia obiectio quae non estadmodu dissimilis ab antecedeti. Cur aufers Aristoteles verec udiam a viro probo,quae habet opposita impuden tiam Zna si impudelia est res turpis,pudor videtur esse res proba. Ad hoc respondet Philosophus negandocosequentiam, quia no valet, Impudelia est res improba: ergo verecudi aestres proba ,sicut de alijs videmus oppositis,ut de timore, Scaudacia: quoru si alter u est improbu, no sequitur ut alterum sit proburquare vir probus neutrum debet habere, scilicetne pimpudentia, neq; etia verecundia quae praesupponit delictii, quod n5 est in viro probo praesupponendu, Notandia quod quantu ad hoc propositu spectat quod causa remota remouetur essectus,no loquimur nunc effectibus illis productis, quiano depedent a quibusda causis suis ut fili, qui remotis pareu bus superesse possunt. D icimus ergo ijs omissis quod verecudia sit propter timore dedecoris. Dedecus aute volutarie fit,& turpitudo:ergo erit causa volutaria: sed causa peccandi, &turpitudinis comittendaeniiquam apud probii voluntaritat: ergo nec volutaria erit. Cocluditur ergo,quod siquis diceret
impudelia est res vitiosa: ergo verecsidia studiosa. Dicendu quod neutrsi horum est virtus,& quod si impudelia est improbum quid, no tame sequitur quod verecudia pertineat ad studiosum, cu semper malu &delictu praesupponere videatur:
373쪽
verutamen male operante erubescere melius esse puto quam impudente esse,& nullii dedecus timente,quia videtur esse pudor affectus laudabilis in iuuenibus proprie. fAT vero nec Irgcontinetia.J Haec est tertia pars huius capituli,in qua posteaquam ostendit quod verecundia non est virtus , sed affectus quidam: nunc affert quadam dispositionem laudabilem quae etiam non est virtus,& haec est continentia.quasi dicat, quod non est mirandum quod verecundia sit laudabilis,& tamen non sit virtus: quia sunt etiam alia, id est dissipositiones quae tam laudabiles,quae tamen non sunt virtutes sicut est conti nentia. Conti nens enim nondum habet habitum,& quamuis in eo ratio superet appetitum,tamen non sine difficultate &pugna. In ipso vero temperato qui habet iam habitum virtutis, statim rationi obteperat appetitus.sed haec in septimo latius. Notandu quod indignatio videtur esse affectus laudabilis,& tame hic potius attulit cotinentia,quia videtur quadrare proposito suo ob similitudine quam habet cu verecundia.
E iustitia autem cr iniustia consideres inin oportet: circa quales actus uesanis
tur, Cr qualisnam mediocritas fit ipsa iustitia, inter quae igstum ipsum medium I est . atq; haec cosideratio eunde feruet motam doctrinae quo antea dicta considerauimus. Videmus iris omnes talem habitum dicere iustitiam ueste,quo boaenesines apti sunt ad res iustus agendas, er quo iusta agunt γ
374쪽
dicere,quo iniurias agunt homines, resq; uora
tui iniustas. quapropter cr nobis haec primum, ut in figurasub ciantur ruoneium inscient s,Gr potentiis, atque
habitibus res sese nabet eodem modo. Eadem nanque po
μ, rius hasstis non est mntrariorum: nempe a sanintehana' duntaxat, Cy non contraria fumi. dicimus enim quemapiam ambulare sane, clim perinde ambulat atque sanus. . Saepe igitur contrarius habitus ex contrario cognoscitur:
saepe etiam habilim ex subiectis. Nam ct bona corporis habitudo sit nota, ipsa mala corporis habitudo finiatanis stu. Et ex iis qiis bonam habitudinem efficiunt corae .. poris ipsa bona habitudo si nota : er ex ipsa rursus ea quaesciunt ipsam. enim habitudo bona sit θ itas carnis, ex malam habitudinem raritatem esse carnis: cr id quod efficii habitudinem bonam, efficere 1 fitatem ina' s carne necesse est Atuero.plerunque sequitur, s alterum e pluribus modis dicatur, ex alterii pluribus dici: uisi tuostum, er ipsum iniustu.Videtur aute tu iustitia quam inis iustilia pluribus modis dici. sed quia propinqua est ipso
rara aequivocatio, latet: er no ita uujs tuae longe distant, est mani esti. Multu enim talia differ ut frina .patet enim clauem aequiuste dici, Cream quae sub collo est animaliu, 6 Cr eam qua ostia clauduturlSumatur igitur quot iniustus dicitur modis. atq; videtur iniustus esse, Cr qui a legibus V exorbitat, Cy qui pigi capit atq; iniquiM. Quare patet criustis ese eum qui legitimescit, er eum qui aequus est. Iustis ergo estquod est legitima, Cr quod est aequu . Indi iustum uero quod est contra leges, Cr quod est iniquum. 8 cum ante iniustus cir pluris sit allidisse no erit ipse circa omitia
375쪽
omnia bona,sed circa ea dutaxat in quibus cosstit prospe, a forti a atq; aduersa, quae inpliciter quoen sempersunt bona,alicui uero non semper. homines autem in bioptant,atq; persequiitvr.οι non oportet. Sed optare quiadem ea quae sunt impliciter bona, erojpsis esse bona:
expetere autem ea quae b psis sunt bona, oportes nivis spus autem no semper plus, sed minus etiam expetit in linquae sunt simpliciter mala. Sed quia uidetur Crminus maelu quod amodo bonu esse: phus haberi cupiditas ipsius est bonisi ut pluris ob idipsin uideatur auidus esse. EIὶ te iniquus hoc enim cotinet. σ est comune cr legum transgressor. hoc rem,legaem, inquare,stasiregio,id esὶ iniquitas,omne iniustitiam continet, er est ad iniustitiam omnem comuncicam autem ligaem transgressor sit iniuis io ς 'us,qui uero legitimefaeit iusivi: constat omnia legitima esse quodModo iusta. Ea nanq, quae a Dultate ferendarum Iegum sunt definita, legitima sunt: er horam minis quods iusti dicimus esse. Ipsae autem leges de omnibus
dictant,coniectantes aut comunem omnium utilitatem,aut
optimorum, aut principum, vel uirtute, vel aliquo alio re lii modo.Qua re uno modo dicimus iusta ea quae felicitate, ei ues partes societati civili efficiunt Cr conseruant. Praeiscipit autem lex er ea agere quae ad uirum pertinent foristem. ut non deserere lacum in acie,non Mere,non abjcere arma.Et item ea quae sunt temperantis . ut non commitistere adulterium, non libidine uti. Et etiam quae sunt manis sueti. ut non pulsere, non conuitia dicere. Et in caeleta ritu identidem uirtutibus atque uitys, alia iubens, alia Maetans. Recte quidem ea quae recte posita est: deterius auis utem O quae inconsulte est exarata. Haec igitur iustitia, oper fictu quidem est uirrus:at non absolute, sed ad alium.
376쪽
esse uidetur .Et neque est HeJerus ita,neque Lucifer ati mirabilis. Et prouerbio dicere cons imus,
Lustitia insis uirtutes continet Imries.
11 Atque perfecta maxime uirtus est: quia perfectae uirtutis est usus. idq; est ex eo quia non adse soli sed ad alium etiam is qui ipsam habet, uti virtute potest. coplures enim Biantis . . in propriss quidem uti uirtute posmt,sed i in iis quae sunt Sopboc ad alium nequeunt. Et propterea sentetia Biantis illa beiso Ucratis ne habere uidetur, Magistratus uirum ostendet . ad Qt 0 di is erum est- ω inmietate iam ipse magistraras cor iis leo ομtem ip r alienum bonum ipsa iustitiani , sola ex omnibM uirtutibM Cr habetur cr est, cum sit ad αυλα si alium. agit enim ea quae alii uel principi, uel reipublicae s6 conferunt. Pe fimus igitur est qui ad seipsum, cr ad amisII cos utitur prauime. Optimus autem non qui ad seipsum: sed qui ad altu utitur ipsa uirtute. hoc enim est opus difὶIq cile. Haec igitur iustitia non pars uirtutis ed tota est uiristus. Similiter er iniustitia huic contraria no viiij pars,sed Is totam uitium est ' Quid aute interesti iter hanc iustitiam Cr uirtute,ex iis quae diximus innotescit. Sut enim idem. esse autem non est idem. Sed quo quidem est ad alium, est iustitia: quo uero talis est habitus smpliciter, virtus.
n I v S IT I A autem & iniustitia. J Posteaquam Philoisophus diligentissime docuit de omnibus virtutibus - moralibus, quas in secundo sibi declarandas proposuit: in hoc quinto libro docet de ipsa iustitia, quae praeclarissima virtus est,&cognitu dissicillima, nec line ratione posterior in ordine collocatur. Nam cum dicatur inultipliciterint aliquo modo tota virtus, & quasi aegre alia auoddam ex o innibus virtutibus moralibus, merit o consentaneum fuit ad iis notitiam praebendam prius nosse alias omnes virtutes.
377쪽
Diuiditur autem hic liber in tres partes principales. In prima doeet de iustitia proprie dicta. In secunda de aequo & bono.
in tertia vero de iustitia quae non est propria, s ed per transationem dc similitudinem dicitur talis. Prima pars duos continet tractatus,& aliae duae duos Itaque quatuor sunt tractatus. Primus tractatus rursus diuiditur in quinque capitula.In primo docet de iustitia in communi, describendo & diuidendo ipsam in iustitia legalem siue legitimam,&iustitiam particularem quae est pars. In secundo docet de iustitia particulari,&definit de diuidit eam in duas species, scilicet in comutatiuam,&distributivam.In tertio ostendit quomodo oportet sume. remedium iniustitia distributiva. In quarto quomodo sumitur medium iniustitia comutativa. In quinto excludit errore circa medium iustitiae,& refellit opinionem Pythagoricorii. Sed dilipenter considerandiis est Philosophi ordo, qui ut in aliis multis: ita etiam in hoc libro mirabilis est. Ili hoc autem capitulo primo incipit a quodam confuso & communi. quasi
designando secundum cosuetudinem suam ea quae postea pingere vult. Deinde gradatim ea aperit & distinguit. Nam cum imi quatuor termini,scilicet iussetia,iustum, iuite agere,&ius: de omnibus vel pluribus istis loquitur pene simul. Postea vero successive aperit omnia ut sunt, & qualia sunt.Primo iti- itur describit iustitiam,& iniustitiani in communi,ut aliquam 'notitiam quasi per figuram tradat de ipsis. Deinde ut co nia sonem tollat,ostendit quod iustitia & iniustitia dicitur mul-7 tipliciter,&incipit diuidere ipsas,ostendedo quod alia est iustitia legalis quae dicitur tota:alia particularis. & similiter iniustitiassit cumvelit ostendere istos habitus loquitur in concreto,sumendo iusto S&iniustos,& res tales quae magis percipiuntur quam habitus in abstracto:sicut etia superius fecit culoqueretur de magnanimitate, sumpsit magnanim5. In hoe aute principio pauca tangit de particulari iustitia ut aliquantulum innotescat: quia de hac latius dicet postea resumendo eam, cu de ipsa tractare videatur esse sua principalis intelio:
de iustitia vero legali dicit plura in hoc loco, quia posterius
eam omittet.& tamen vult ut de ea habeatur notitia,ne incis damus in aequivocatione,& alteram pro altera sumamus.Ea
aute declarata resumit iustitiam particulare ut distincte & late doceat de ea,diuidendo in partes suas, ut in sequetibus ap-
378쪽
i parebit.sed intelligendu quod antea declarauit: primo vir-
. tutes quae versantur circa assectus, ut est fortitudo, & tenipe
i ramia: deinde eas quae sunt quasi mediae,id est partim circa affectus, partim circa actus,ut est liberalitas,&huiusmodi. Nuct autem in ordine eam virtutem declarat quae est circa actus,&cum in illis attenderetur mediocritates primo circa affectus,& ex cosequenti circa actus: hic vero atteditur quomodo sint circa actus,& quomodo iustitia ad altu operetur. quare post doctrinam illarum ponitur haec in ordine, de ob superiorem ratione etia, quia iustitia dicitur aliquo modo tota virtus ,&oportebat antea cognoscere omnes virtutes ad hanc cognoscendam,quae aliquo modo dicitur esse aggregatum quoddaex illis, ut antea diximus. Primu autem capitulu diuiditur inquatuor partes, quae suis locis patebunt. In prima igitur parte Philosophus proponendo intentionem suam dicit quod nunc oportet considerare de iustitia de iniustitia. Primo circa quos actus versatur. 4ecudo qualis mediocritas sit.Tettio inter quae sit tanquam inter extrema iustum ipsum ut mediu,& per haec tria videtur iustitia disterre a caeteris virtutibus. Nam per primu differt,quia caeterae virtutes sunt circa operautiones internas, & ipsos affectus: posterius vero circa actus 'externos:iustitia autem cu non consistatinasseau primo attenditur, & versatur circa actus: per secundu modum differt iustitia ab alijs virtutibus, quia illae sunt in medio rationis quo ad nos: iustitia vero est in medio rei, & quod sumitur ex parte rei, per tertium modii dissert ab alijs: quia quaelibet virtus est mediocritas inter extrema , ut inter excessum&defectum,quorum uterque est habitus,&alter ab alio distinctus. Iustitia vero est in medio alio pacto: quia ambo extrema Occupauiustitia, sicut inferius suis locis apparebit. Addit postea Philosophus in declaranda iustitia utetur doctrina, ut antea,quia no demostrativa per causam, sed ea qua usus est in re 2 liquis virtutibus. t v aDEMus itaque.J Haec est secunda pars huius capituli,in qua affert descriptione iustitiae & iniustitiae in genere secundum comunem sententiam hominum.& primo iustitiam dicit esse habitu per quem homines disponun- ir ad agendu &per quem volunt & agunt res iustas:secudo iniustitiam dicit esse habitum per quem homines disponutur ad operandu,& volunt & agunt res iniustas. Has aute descri
379쪽
ptiones praesupponere videtur Quasi fio uram quanda , quam post Puere ψrtei.Notandum quod istae descriptiones bene assignatae elle videntur, si sumantur iustitia & iniustitia,
in genere. Dicit enim quod iustitia est habitus per que homi
nes sunt apti & dispositi ad res iustas agendas. Nam sicut per qualibet virtute homines sunt apti ad operandu ea quae fiunt secundu virtute illam: ita per iustitiam in sexto. Virtus enim m alis intentione facit rectam. Addidit postea,agunt & volunt. quia n5 sequitur: producit iustas operationes, ergo est iustus: sed oportet operationes producere secundum habitu talis virtutis Per voluntatem da lollionem, ideo bene addi volunt. Dicunt etiam nonulli quod pe hoc Philosophus innuit in quo subiecto est iustitia, scilicet in voluntate n5 autem in appetitu sensitivo, sicut sunt aliae virtutes morales, quae nor educ itur ad iustitiam .sed de hac materia,& de subiecto vir tutum moralium alius dabitur comodior locus dicendi: hoc autem dicimus quia variae fuerunt opiniones de subiecto virtutum. Quidam dixerunt omnes virtutes morales esse ut inrisubiecto in appetitu s ensitiuo: quidam in voluntate, quidam rin appetitu & voluntate simul, quida omnes in appetitu prae lteriustitiam quam in volutate collocarunt,tamen non ostenil ditur causa cur ipsa iustitia n5 fit etiam in appetitu sensii uiolycusit habitus qui videtur etiam moderari quoquo modo asse etiaminternum, ut caeterae virtutest sed hanc disputatione in
altu locu differamus. Noes enim in scienti js. J Probare via 3 detur Philosophus illas descriptiones bene fuisse assignatas, quia no ita fit in habitibus,ut in potentiis,&scienti js quae sunt
contra oria: at colitrariae operationes no fiunt ab eo de habit cotrarijs habitibus : ideo in assignatione iustitiae non iit ponere cotraria,nec etia in assignatione iniustitiae:
trunq; habitum definire per ea quae sunt sibi propria, &accomodata, nam incoueniens fuisset dicere quod iustitia est habitus per que operamur res iustas & iniustas.Veru scientia&ps iacia suscipi ut cotraria, & per cotraria definiri positant: vivisus in potentia visiva nigredinis & albedinis: & scientia est nigri &albi veri &falsi: sed habitus iustitiae non est iustorum & iniustorii:& hoc probat ex eplo. nam sanitas est veluti quidam habitus corporis, a quo proficiscuntur omnes operationes non laesae: non autem ab eodem habitu proficiscuntur
380쪽
operationes Lesae,quare sanitas non est contrarioru: potentia vero & scientia est contrariorum, cum iustitia & iniustitia non sint scietiae nec potentiae, sed habitus: ideo unaqvieque ex sibi accomodatis definita est opposito modo: & non una atque eadem ex contrarijs. Dubitatur hac in parte, quia dicere quispiam posset: teperantia est circa voluptates & dolores, fortitudo circa timores & audacias vel fiducias, quae sunt contraria: ergo habitus est contrarior uvi sunt istae virtutes. praeterea scientia est contrariorum: sed scientia est habitus: ergo habitus est cotrariorum. Contra Philosophum, dicenduin quod habitum esse contrariorum duo bis modis considerari potest, aut subiective& obiecti ue&operative. Itaque cum dici tyr quod fortitudo & temperantia est contrariorum,dicendum quod obiective versatur circa timores& fiducias cluae sunt contraria: non tamen actiue,quia operationes quas produxit semper sunt fortes: & non contrariae, id est nunc fortes nunc non fortes. Ad secundam ratione diiscendum quod verum est scientiam esse habitu', sed duplex est habitus, scilicet activus & speculatiuus. Scietia est habitus speculatiuus,iustitia activus:& de activo loquitur hic Philo
sophus,considerando eum secundu suas operationes. Itaq; non sequitur quod si habitus speculativus sit contrario ru, ut scietia, quod sit habitus activus etiam contrarior hi,& praesertim si sumatur secundum suas operationes, quas no pr oducit contrarias ullo pacto: quinetiam si sumamus scientia secundum operationes suas,& si sit rerum cotrariarii, ut ostendimus:tamen secundum eam for1itan non dicemus nos producere Operationes contrarias, scilicet ignorantiae operatio, nes: verum scientia conlideratur hic ut habitus praeceptiuus
. contrariorum. fAEPE igitur fit. J Cum superius posuerit' exemptu in sanitate,dicendo quod illi saneincedunt,qui ambulant ut sani: quod etia percipi videtur ex his qui ambulant ut aegri,quia sani non ambulant ut aegri: ideo tanqua obortu videtur inferre ex supradictis,quod cepe contrarius habitus
cognoscitur ex contrario habitu.& cum hoc modo coano scatur,& etia in aliis modis ideo Iuniis tres modos. Primus est ex contrario habitu, ut diximus. Nam si bona habitudo sit manifesta,item & ex ea mala habitudo innotescit. Secundus est ex subiectis:quadoque vero subiectum ex habitu percipitur