장음표시 사용
391쪽
QVAr Riraus autem eam iustitiam.J Hoc est secudum is
capitulum huius tractatus,in quo posteaquam docuit - iustitiam legitimam esse aggregatum Quoddam ex omnibus virtutibus, ex quibus simul sumptis videtur resul rare quoddam totu quod est iustitia legitima: nuc vult ostendere esse aliam iustitiarn, quae est una species virtutis distin m ab alijs virtutibus,sicut species a suis speciebus,&ab iussilia legitima sicut pars a toto. Concurrit enim ista virtus si mul cum alijs virtutibus ad constituendam iustitiam legiti
mam concurrit inquam ut pars quaedam constitutiva. Diuiditur autem hoc capitulum in quatuor partes quae suis locis patebunt:ostendit autem in prima quod est alia iustitia quae est ut pars virtutis,& hoc declarat ex iniustitia sibi opposita. Contrarius enim habitus ex habitu contrario cognoscitur, ut super tua dixit. Pr obat aute ho e pacto ,Si est aliqua iniustutia,ut pars totius vitiositatis, erit aliqua iustitia quae erit pars to tius virtutis. At primu est,scilicet aliqua iniustitia,ut pars: ergo erit etiam secundum, scilicet aliqua iustitia particularis. Quod aurem sit quaedam iniustitia ut pars, probat Philo sophus hoc medio,quia aliae operationes vitiorum aliorum quae dicuntur esse iniustitiae non dicuntur esse operationes tales, nec ulla illarum plus appetendi. Ergo est attribuenda huic vitio propria sua operatio distincta ab alijs. Quare erit una species viiij quae dicetur iniustitia consistens in plus appetendo: si enim discurramus per singula vitia, reperiemus eorum actus esse longe diuersos,ut timiditatis & iracundiae,&sic de alijs. sin vero sumantur, simul etiam disseret: quia habet suam propriam operationem tantum plus appetendi vitiosam distinctam ab alijs,cum eam vituperemus Vt iniquam . Erit igitur species quaedam viiij distincta ab alijs spe
ciebus vitiorum quae dicetur iniustitia, dcerit pars illius in iustitiae quae dicitur tota,& iniustum tale similiter erit pars illius iniusti quod transgreditur leges. Differt autem haec iniustitia ab illa,sicut pars a toto.l p RAETERE A si quidem lucrandi causa. Ostendit idem 1
alia ratione sumendo unum actum dc diuersum finem .Nam qui adulterium committit ,ut inde lucrum habeat, ob talem
finem dicetur fecisse iniuriam gratia lucri, & iniustus erit.
392쪽
Feqntra si damnii patitur ob libidinem, no dicitur iniustus, sed intemperans ob talem finem. ex quo patet,quod etiam in similibus actibus .diuersi fines faciunt vitia dister re, distincta esse. Finis igitur pluris appete ii ostedit este vitium quoddam sibi accomodatum. Id autem eii iniustitia particularis,ut 33 patet. IN sv PER aliae.JProbat idem alia ratione:illud vitium ad quod proprie rediritur iniuria lucrandi est distinctua caeteris vitiis&iniustitijs,ut ita loquar. At iniustitia est ali qua ad quam redigitur iniuria lucrandi: ergo illud erit distinctum a caeteris: & iic erit unum vitium iniustitiae particularis cui attribuetur tanqua propria sua operatio iniuria lucrandi&plus capiendi.Notadum quod cum Philosophus dixit, At cum quispia saepe plus capit, quod posuit quia no dicitur per
unam latum operationem aliquis vitiosus,nec etiam studio sus: frequentatis enim operationibus acquiritur habitus,ex
quo talis dicitur vitiosus vel studiosus secudum habitu qui ini, ipso est: ideo Philosophus,ut diximus, addit cepe. D v ARE perspicua est. J Haec est secunda pars huius capituli in qua Philosophus coparat iustitiam legitimam quae dicitur tota cum
ea quae dicitur pars & particularis,declarando in quo conueniunt,& in quo differunt.Verum ut iniustitia quae est tota vi tiositas,& iniustitia particularis conueniunt in nomine,&etiam in ratione: quia ratio utriusque est in eodem,scilicet in eo quod est ad alium:ita iustitia tota,&iustitia particularis se habere videntur, conueniunt enim in nomine, & in quadam rariori rmani quia ambae sunt ad alium :differunt postea, quia versantur circa diuersa,vi dicit Philosophus. Notadum quod iustitia legitima & particularis videtur conuenire&in nomine quia utraq; iustitia dicitur,& in quadam ratione comuni ipsius generis,quia utraq; est ad alium.Sumamus igitur habitum quendam communem istis duabus iustitijs, cuius noi sistin ' A snitio eius sit virtus ad alium. Ista igitur hustitia comunis ambabus, quae est virtus ad alium diuidatur in iustitiam totam legitimam.& iiDustitiam particulare,quae duae iustitiae coueniunt in nomine,&etiam in quadam ratione ipsius generis: quia utraque est virtus ad alium. Disserunt tamen postea quia versantur circa diuersa. Nam legitima iustitia versatur circa omnia circa quae versatur studiosus,&aggregatum omnium virtutum. Particularis vero iustitia circa deter
393쪽
determinatam materia, ut dicit Philosophus. Praeterea noti eode modo ad alium esse videntur:q.aa legitimavid=mr ossi, ad alium, id eli ad Remp.particularis vero ad alium ad est ad hunc vel illum particulare hominem: quare no videntur esse
omnino vniuoca,vi cu habeant idem nonae, habeant petiitus
eadem ratione, cu illud quod dicitur ad ali ii diuersimode intelligatur:&sicut de iustitia tota & particulari dicimus,eodepacto de iniustitia tota & particulari dicendu censemus, scilicet quod conueniant & differant inter sese supra ictis motadis. Sumatur igitur iustitia superior quae est tanquam zenus, id est virtus ad alium,&diuidatur in iustitiam totam ct par ticularem ,& definiantur i stae duae iustitiae. Iustitia legitima cum sit virtus ad alium, est habitus electilius circa ea omnia 'circa quae versatur studiosus ad obseruandas leges ob bo num commune . Iustitia particularis cum sit etiam virtus ad alium, est habitus electi ius circa talem vita ala cilicet
determinatam,puta honores, pecunias, & talia externa bona, tribuens cuique quod tuum est. Iniustitia vero tota cum
sit vitium ad alium,est habitus electilius transgrediedi leges detrirnenti communis,&sui comodi gratia. Iniustitia vero particularis,quod est habitus electivus circa determinatam materia, sumens quod situm non est. O DETERMINArv Mest itaq:. JHaec est tertia pars huius capituli in qua Philosophus declarat quem ordine habent inter se istae iustitiae, set licet legitima & particularis resumendo diuisione superius allatam, & determinatioue factam, scilicet quod determinatum est id essi tu istam etiam quod estimetiuini: similiter quod iustum ea id quod est secundum leges,& quod est aequum. His praemissis ostendit has in iustitias, scilicet c5tra leges, & particularem hunc ordinem inter se habere ut altera iit ut totu, altera ut pars, & hoc declarat quibusdaterminis hoc pacto, Sicut se habet ininuum respectu pluris,sic iniustitia contra leges ad iniustitia partitacularem. Sed iniquum est ut totum, plus vero ut pars respectu iniqui: ergo iniustitia contra leges erit ut totum respectu particularis iniustitiae.Valet comparatio propter coire nientiam quae est inter illa quae habent ad inuicem aliquem ordine. Assumptu autem declaratur,1cilicet quod iniquum est ut totu respectu pluris: quia mi nn phas Pst iniqimai., o
394쪽
autem omne iniquit est plus:quia mapis ' es quod iniquunt quod est minus. Iniquum igitula ita 'pi's &minus.
Quare plusvidetur esse una pars eius: sic etiam iniustitia par cularis videtur esse pars iniustitiae totius: sic dicetur de vim tia legitima & iustitia particulari. Quare ex illor terminorum tacit illam consequentia Philosophus, inon autem ex ordine essentiali, ut ait expositor quidam.Vera rum nonnulli textus ubi dicit plus habent. D co N TRAO ς ' Et tunc possemus formare rationem 'oc pacto sicut habet initiuum zontra leges,si i se habet In iselma particularis ad inIulsitiam quae est vitiositas: sed in Quum est ut pars respectu eius quod est contra leges,siciniu-' itia particularis est ut pars respectu iniustitiae quae est tota vitiositas. Nam iniquum est ut pars,cum comparatur ad id uuod est contra leges. Est autem ut totum cum comparatur ad plus ratio damen reperitur iste textus ubi ponatur contrale es,loco eius quod dicit plus: & antiqui exponunt secundum primum textu quem attulimus.Verum quomodocunq; se habet textus,patet quod sentetia Philosoplu est,quod istae iustitiae ita se habent inter se, ut altera sit ut totum ut altera: pars legitima enim est ut totu,particularis ut pars: & eodemii niodo aicedum de utraq; iustitia. DE A igitur iustitia.J Cum vellet Philosophus omissa iustitia & iniussitia quae dicitur tota. accedere ad declarandum iustitiam particularem,assignat rationem cur sit omittenda illa iustitia legitima:quia constat
3 claratio eius cum declarauerimus omneS virtutes ex
sit de ea,& de iniustitia sibi opposita: similiter de iusto ad iustitiam tale,scilicet tota,& iniusto ad iniustitiam talem pertinente. Nam iustitia talis complectitur unamquanque virtutem & .niliscutulaue usum ad alium, est enim legitima. Lex
et apii iTauii prohibet. Verum de his quae per
tinent ad publicam disciplinam,&de his quae ad priuatam,&similiter ad virum bonum, & ad ciuem bonum,si sit diuersa ratio atque domina, posterius dicemus,scilicet in libro po liticorum , ubi determinatur illa quaestio virum idem sit. Gostenditur alium esse virum bonum, & alium ciuem bonum respectu quarundam rerum publicarum, & gubernationum
395쪽
quae non sunt rectae.Veruin optima politia &guber natione reipublicae non esse videtur ciuis bauus qui O LEvir Eantasia Naini ciuilis disciplina videtur prae lupponere hominem ianitii id imbutum virtutibus,& docere quomodo illis in communi ciuili societate utendum sit. Notandum quod unum & idem subiectum videtur disciplinae moralis & politicae 1cilicet homo ea ratione qua subij itur vi tibus elicitati, diuerso tamen modo,id est moralis ad ipsum:ciuilis ad alios, α coiri mune bonu.Nam est subiecta moralis disciplinae inquantuni subiicitur virtutibus & felicitati, quae ipsum perficiunt: perfectum vero suscipit disciplina ciuilis,&ostedit quomodo tali-. bus vitiuubuet Gatur ad alium .id est ad comune bonum ciuia ι tatis. & sic etiam esuilis scientia moralem disciplinam praesep ponereridetur.Sed haec magis adnibrum Politico ru spectat. si v sτ1TI AE autem. JHaec est quarta pars huius capituli in r3 qua Philosophus omissa iustitia legitima, incipit late exponere de ea quae est pars & particularis iustitia. Itaque eam se mit,& diuidit in duas species: quarum una dicitur iustitia distributiva,alia vero dicitur commutativa siue correctiva morum & commerciorum. Haec rursus commutativa siue correctiva duobus sumitur modis, quia duo sunt commerciorum oenera. quaedam enim fiunt sponte,ut venditio,& alii ut ita j oquar huiusmodi cotractus: qnaeda vero fiunt i nuite,& hoe dupliciter,aut per ignorantiam,aut per vim. exempla ponit Philosophus in textu,&in sequentibus latius declaraFuntur. Habemus ergo particularem iustitiam diuisam in sua mem bra,quorum alterum est iustitia distributiva: alterum iustitia
commutatii siue correcti ua commerciorum.
Vin autem iniustus t iniquus, ex iniustum
iniquum: constat cr aliquod medium esse 'iniqui. atque hoc est ipsum aequum . Quo enim in actu plus est Cr minus, in eodem est etiam aequum. Si igitur iniustum est iniquum, iustora est . quaena . quod quidem ex absque ratione cunctis ita esse ridetur. At cum aequin sit medim, iustuam medium
396쪽
3ω .ETH ICOR Vquod in erit . t autem aequum in nummis est duoes bus 'Necesse est igitur ipsum iusti , Cr medium esse, i aequum,cr ad aliquid, Cr quibustam .utque quo medium i quidem est, hoc aliquor est, quae quidem plussimi crinint s. quo autem aequum est, duobus est: ut quo iustini est, quibusdam est. ipsum ergo iustum , in minimis quaestuor consistat necesse est .Homines enim quibus est iustum di sunt. Erre uim quibusCr ipse duae siunt. Atque euis in dem est aequitus quibus,atque in quibus . Nam ut sese bais ceu in quibgs: csese habent cr istasi enim nonseret τ' aequi,non aequa habebunt. Sed hinc pugnae nascinitur, Cruncusationes,ais querela: cum aequi non aequa aut aequa 16 non aequi habent ac potituntur. Id ita esse ex eo quod pro dignitate sit constat. Iustori enim quod is distributioniabus est, omnes uno ore pro dignitate quadam oportere esse dicunt . ipsam tamen dignitatem non eandem omnes Hiγqv- inquiunt esse . sed populares qssidem, libertatem. pauci
μρ . vero potentes, opulentiam. nonnulli nobilitatem. optiis males uero, uirtutem Jiuystra ergo, rationum quandam comparationem subit. Comparationem nanque ration
subire,non absoluti numeri solum: sed nomerabilis etiam
omnino proprium est. etenim comparatio ration , aeae
qualitus est rationum, er in quatuor mlnimio est. πραivinctum quidem in quatuor esse constat. An non contianua in quatuor est f imo nanque termuno utitur, ut duoaebus: π bis illi sumit, hoc modo: ut A sese habet ad B, o B sese habet ad C. Bis igitur dicti est ipsum B. quare si B bis positum fuerit, quatuor erunt ea quae comae
parationem subeunt rationum . Est autem Cr ipsum tuaestum in quatuor minimis: ex ratio eadem est. Sunt enim
T seiu i similiter: er quibus, ex quae . Erit ergo, ut est Atermi
397쪽
QVINTVS. eterminxs ad B termn sc c terminus ad terminum D. Et mutato ergo ordis, ut A sese habet ad c :iti B sese habebit ad D. Quare er totum ad tolim,quod quidem dia tributio ipsa coniungit.Ets ita compositum uerit,iuste contu ni, contarctio igitur A termini cum c ,er B cum GD,iustum est id quod ad distributionem accommodatur, crest medium eius quod comparationem rationum non
subit. quod enim subit ipsum,medium est. iustum autem
subit. Talem autem rationam comparationem, athema is T lici geometricam vocant. In geometria nanque sit,ut Cribrum ad otum perinide sese habeat, sitque ad utrimque . sese habet utrimque Non est autem continua haec compaes 3Oratio rationum . non enim fit termings unus numero, cui quod . Iustum igitur hoc in comparatione rationstra 3Icon stit. Iniustum autem est id, quod a comparationerationum exorbitat . fit igitur aliud plus, aliud minus quod quidem cr in ipsis operibus accidit. in bonis enim qui muri scit, plus habet: qui mitriam patitur,mirinus. In malis autem conira. boni nanque rationem subit 31 minus malum ad matis malum: minlis enim mal- , in
gis quam maius est expetibile. At quod expetitur, num est: Cr quod magis,maliis .Haec igitur una species iusti.
C o M M E N T. Cv M autem iustus vir sit iniquus.'Hoc est tertium e pita et tulum , in quo Philolaphus sumit alterum membrum particularis iustitiae superius diuisae,scilicet iustitiam di stributivam,&eam declarat. Diuiditur in duas partes. In prima ostendit iustum distributivum esse medium ,& secundum aliquam proportionem vel similitudinem rationis. In secuda declarat secudum quam similitudinem rationis sit mediii,&secundum quam proportionem. In prima igitur probat
Philosophus quod iustum distributivumestmedium, hoc pa-
398쪽
cto,omne aequum videtur esse mediunused iustum distribu tiuum est aequum: ergo iustum distributivum est medium. Patet maior, quia aequum est medium inter inaequalia, id est inter plus & minus.Minor quoque a contrario ostenditur,quia iniustum est iniquum: ergo iustum erit aequum. Contrariorum enim contraria sunt consequentia. Patet ergo quod iustum distributivum est medium. A T Q. v E hoc est ipsum aequum.J Nunc ostendit Philo sophus quod tale medium est secundum proportionem & si militudinem rationis. Primo autem videtur praesupponere duo ictu orum primum est Quod omne aequum est in duobus minimis. nam aequum est ad aliquid: ergo oportet esse saltem inter Arici, stilicet illud quod dicitur aequale & illud ad quod
dicitur aequale esse: si i simit Alattiar alieni simile. & sic requirit saltem dim minini rumici roriri in o & ex hoc Philosophus videtur inferre secundum praesuppositum , scitiet quod cum aequum sit in duobus minimis, iustum quoque erit in duobus minimis:&quod iustum est medium,&est aequum, dicitur ad aliquid ex quibusdam. Ex quo sequitur quod iustusit in quatuor minimis, quia iustu est etia relativit, &inquan tum iustum requirit etiam duos terminos sicut aequum. iustum igitu rIt med -& relativum: cum sit medium ponetur inter duo extrema, scilicet inlaua, quorum Nntim est plus, aliud minus: qua vero est aequum ,consistit in liuobus inter quae est relatio. uuare ut est aequii, est inter duo: ut vero est iustianiae stad aliquid,id est respicit personas. sic igihtur est ad aliquid & quibus, id est ad personas S in rebus quael tribuunturisic ergo est medium in quatuor minimis. Dicitur autem in quatuor minimis, ut puto, quia iustitia,ut ostendet, est secundum similitudinem rationis, uuae ad minus in quatuor terminis mi nimis geri solet.His praehuppositis Philoso--phus probat quod iusium distributivum est medium aliqua similitudine rationum, hoc pacto, Illud iustum quod c5sistit saltem in quatuor minimis, quorum unum se ita habet ad alterum,sicut reliquum ad reliquum, est medium secundum aliquam proportionem &similitudine rationis: sed iustum di stributivum est huiusmodi: ergo iustum distributivum est medium secundum aliquam proportionem,& similitudinem rationis. Maior patet, quia illud iustum quod coinit in quatuor
399쪽
terminis , quorum primum se habet ad secundum, sicut ter tium ad quartum consistit in aliqua sim utredine rationis.Minor patet ex praesuppositis,qusa diximus quod iusthm distri
busivum est aequum: ergo requirit duos terminos, postea est is iustum ad aliquid , ex quo requirit duos ali os terminos, & sic erunt quatuor termini, scilicet duae personae, & duae res qui bus terminabitur proportio nalitas & similitudo rationis in qua consis it iustum distributivum. 1 D ita esse.JProbat idem alia ratione quaesumitur ex par 26
te dionitatis.& ex lententia omni a lamma nisi qua dicunt instu distr1butiuu oportere fieri secundum dignitatem persona
rum quibus fit distributio,ita ut qui maiorem habet dignita tem,plus habealla ui minus habita ita ac ista est aliqua Gmilitudo rationis. quare ex hac communi opinione iustum distributivum cosistet in aliqua proportionalitate & similitudine rationis: sed quanquam omnes in hoc conuenire videatur , non tamen consentiunt , quaenam sit illa dignitas secun
dum quam debet fieri distributio,vel honorum,vel pecunia rum,&aliorum quae diuidi inter ciues possunt. Sed quidam dicunt libertatem,ut populares:alij opulentiam,vi potentes: alij vero virtute,ut in ciuitatibus quas optimates gubernant. Atque ex iis habemus ouod iustum distributivum est medium secundum aliquam proportionalitatem, &similitudinem rationis. DE T quibus. J scilicet rebus ubi est aequalitas eorum 1 quae distribuuntur. Et όlla,scilicet quibus distribuentur,id est personae quibus fit distributio . Notandum pro declaratio-m snpradictorum quAdsimilitudo rationis est aequalitas rationum , Quam isti Dro Dortionem vel proportionalitatem vocant. Continet autem duas rationes, ratio autem est salistem in duobus, similitudo vero rationis in duabus rationi bus. Exemplum primi,Inter duo & quatuor est ratio, & re spectus quidam quantitatis qui dicitur ratio cluplar similitet
inter III. & vi. est ratio dupla. Verum similitudo ratio . nis continet saltem duas rationes, & quatuor terminos. Exemplum huius secundi: sicut secundum ad quatuor, ita tertium ad sextum . Sunt enim hic duae rationes , ex qui . hiis r sultat proportionalitat suae similitudo rationis, duas habens rationes, ut diximus, & quatuor. Notandum praeterea quod aequum duobus modis accipi potest .vno modo a vi nec
400쪽
ut nec superet nec su2eretur alio modo ut superet quidem, sed tamen seruet aequalitatem respectu personarum quibus distribuitur. Videtur ergo iniusto distributivo cadere possen utrunque aecuum. Nam si sint persone paris dignitatis, ne V cessario seruabitur ibi aequalitas rerum distribuendarum, ita ut id quod dabitur, non superabit, nec superabitur. Consistit etiam in aequalitate rerum: quarum altera superat,&altera superatur: tamen seruatur aequalitas respectu personarum,veluti si Achilli detur & Aiaci, & Achilles saperet Aia cem in decimo,si dabuntur eis aequa secundum quantitatem, non seruabitur iustum: seci quanto Achilles superat in dignita tale,tanto id quod ei additur superare debet. Cum ergo di pliciter sumatur aequum vel aequale, dixit Philosophus quod si non sint aequi scilicet in dignitate & meritis, non aequa habebunt, scilicet in quantitate, quia plus digno & plus mereti plus etiam debetur. Quod si hoc pacto no seruetur aequum, extemplo,dicit Philosophus,nascuntur pugnae,&discordiae& querelae, scilicet quando aequi in dignitate habeant non aequa in dignitate:aut econtra,non aequi indignitatehabent 28 aequa in qualitate. I vs Tu M igitur in similitudine. JHaec est secunda pars huius capituli,in qua Philosophus posteaquam declarauit quod iustum distributivum cosistit in aliqua pro portionalitate vel similitudine rationis: nunc ostendit qualis sit ista similitudo,afferendo duo . primum quod similitudo rationis consistit non solum in numero simpliciter Sabsolute accepto, qui dicitur constare ex unitatibus abstractis a
rebus,sed etiam in numero rerum numeratarum. exemplum
numeri primo modo sumpti, est ut iiij.v.x. exemplum secudi modi, ut quatuor digiti vel quinque pedes, ut sunt etia ni mi,personae,& alia similia.& hoc affert Philosophusui hine habeat quod proportio siue similitudo rationis consistit etiain rebus,&personis, ex quo innotescat quod iustitia cosistit
in adaequatione secundum talem proportionalitatem quam inferius declarabit.Notandum quod similitudo rationum, cum autem dico similitudinem rationia,intersistit in numeris,& per se ex consequenti,& ratione ipsius numeri funda
tur in rebus numeratis. bene ergo Phila sophus accepit non solum numerum separatum, sed etiam res numeratas in qui
bus dicit consistere similitudine rationis. Declarat ulterius