장음표시 사용
401쪽
quid est similitudo rationum, dicendo quod est aequalitas ra
tionum, ut hinc habeat iustitiam esse adsequationem resultaritem ex similitudine rationum. secundum affert quo A smilitudo rationis consistit salte in quatuor minimis,id est admi nus in quatuor terminis. Potest etiam habere plures, quinq; ssex,uel octo, dece,ut sicut se habet hoc ad soc, α noc adhoc,&sie deinde: ita illud ad illud. veru in paucioribus quam qua
tuor constare non potest sinailitudo rationum .& hoc etiam
probat Philosophus hoc pacto, Similitudo rationum disiuncta consistit saltem inquatuor minimis, id est ad minus qua
tuor terminis. Eodem pacto similitudo rationum continua. At praeter ista non inuenitur alia similitudo rationu: ergo omnis similitudo consistit in quatuor terminis ad minus. Patet
ratio per sufficietem diuisionem, & utraque probari potest. Disiuncta similitudo rationum quam isti discontinuam sicut
discretam appellant, dicitur illa quae habet omnes terminos disiunctos hoc pacto, ut sicut se habet A ad B, ita C ad D. Haec dicitur disiuncta, quia no est aliquis terminus communis: sed omnes isti quatuor sint distincti & seiucti,ut in numeris, hoc pacto,sicut se habet quatuor ad duo, ita duodecim ad sex. In hac manifeste patet quod sunt quatuor termini. Continua vero est illa quae videtur consistere in tribus: tamen consistit inquatuor,quia unus terminus repetitur bis,ut ostendit Philosophus hoc pacto, sicut se habet A ad B, ita B ad C. vel hoc pacto ,sicut se habet duodecim ad sex,ita sex ad tres. Patet ergo quod in quatuor consistit terminis ista similitudo rationum, quae dicitur continua, quia unus est ibi communiS terminus, scilicet ille qui repetitur bis, &sic probatum est quod omnis similitudo rationum est in quatuor terminis. Notandum quod ad hoc propositum numerus bifariam dicitur: omitto
autem nuc numerum quem isti a Ppellant numerantem. id est anima rationale. Numerus igitur bifaria sumitur, aut formalis, aut materialis. Formalis numerus est abstractus ab omni materia secundum rationem suam: dicitur autem constare ex unitatibus absolutis,nec applicatis alicui rei,& dicitur cumulatio vel congregatio, siue copositio unitatum: sic enim Plato numerum diffiniuit.talis est numerus circa quem versatur
arithmetica,ut ostendit Philosophus in libro Posteriorum.
considerat enim arithmeticus numerum ut numerus est ab solute,
402쪽
solute,& no ut est in tabulis ac talibus rebus, sed abstractum,&secundum suam rationem formalem. Materialis autem numerus est qui numeratur: quamuis per hunc etiam numera, mus et ut per quinque digitos possum numerare quaelibet quinque,& videtur numerus materialiter oriri ex diuisione continui. Verum cum similitudo rationum cosistat in viris Que tamen primo & principaliter consistit in numero abstracto . cudario in renus numeratis: & hoc ex ordine naturae. respectu autem nostri primo limilitudo rationum videtur esse .i l eon ussere iii rebus numeratis. Philosophus igitur at
tulit illud praesuppositum, quod non solum in numeris est similitudo ratio num absolute, sed etiam in rebus numeratis. quibus,scilicet personis.&ea quae, scilicet res. v T itaq; se habet A terminusJ Cum velit declarare Philosophus qualis est ista similitudo rationii in qua colistit iustum distributivum, Primo ostendit eam quomodo fit: deinde ostendit eam esse eometricam: postea declarat quod est geometrica disiu tha. Dicendum quod iniustum oppositum iusto distributivo exorbitat,& est alienum a tali proportionalitate siue similitudine rationum geometrica. Probat igitur in primis hanc sententia, quod iustum distributivum consistit in ea proportionalitate quae est aen ualitas rationu h oc pacto,scilicet quod consistit in quatuor terminis: quorum sicut se habet primus
ad secudum ita tertius ad uuartum d romiscue,& mutato orῖine, sicut primus ad tertium, ita secundus ad quartum: Scrursus sicut primus ad secundum, & tertius ad quartum,ita se habet primus cum tertio simul hoc totum:ad secundum cum quarto simul. Sententia haec est. Sumantur quatuor termini,
scilicet duae res,& duae personae, sit Achilles dignitatis & meriti ut xij. Aiax ut vj.sint res duae, scilicet una pretis ut viij. altera ut quatuor,tunc sicut se habet Achilles qui est xij,ad Aiacem vj, est enim ratio duplar ita se habet res viij, ad rem iiij. est enim ratio dupla .vel ijsdem statibus terminis promiscue hoc pacto, Sicut se habet Achilles ut xij.ad rem viij, ita se habet Aiax vj ad rem iiij. est enim proportio sexquialtera, vel similitudo rationum sexquialtera: ex duabus enim illis rationibus primo fit proportio dupla, & item ex duabus alijs fixproportio sexquialtera.
403쪽
RGAia. Ex hac igitur figura possitntillae duae proportiones deprehendi. fit etia ut sicut persona veluti Achilles se habet ad personam,id est Aiacem,& r es ad rem,ita totum ad totum ut res, vi persona simul ad rem & personam simul sumptam: puta sicut se habet Achilles xij, ad Aiacem vj,& res octo ad rem quatuor,est enim ratio dupla:ita se habet Achilles duodecim cum re sua octo,ad Aiacem sex cum re sua quatuor, est enim proportio vel ratio dupla. unum enim totum continet xx, aliud vero x, ut ex figura percipi potest, & promiscue se habet Achilles duodecim ad rem octo, ut Aiax sex ad rem quatuor, ita se habet Achilles duodecim, & Aiax sex: continet enim hoc totum xviij. ad rem octo,& rem quatuor,continet duodecim.nam est proportionalitas sexquialtera.
404쪽
Exhae etiam laura percipi potest proportio dupla,& sex- quia era.Et item totius ad totum,& dupla & sexquialtera. Plus Antecedens Proportio sexquialtera Antecedens stotum
proportio ad totusexqui altera Proportio sexquialtera Minus ηConsequens
Notandu pro maiore declaratione quod in genere tres sunt similitudines rationu,scilicet geometrica,arithmetica, musica,&ad has omnes aliae tanquasd capi eductitur.Geome i trica proportio, aut similitudo ratio vel conti ulla esse po test vel disiuncta. Cotinua hoc modo, sumantur tres terminili .H & iiij tuc sicut se habet noue ad sex, ita sex ad quatuor. Fec est proportionalitas I metricasiue similitudo, ubi si uillis est excedendi ratἰo: est etIam cotinua, quia unus termi minus,
405쪽
nus, scilicet sex repetitur bis: est etiam sexquialtera, cuia maior numerus continet in inorem cum dimidio eiusdem. Disiuncte hoc pacto, sumantur xij.vj. viij. iiis . tunc sicut se habent xij. ad sex, ita octo ad quatuor, est enim similitudo geometrica disiuncta dupla. Similis est enim excedendi tio dupla,& nullus terminus repetitur bis. Arithmetica vero sinulitudo rationum,mii continua,aut disiun ta: continua, sumantur vii l. vj. iii . quare ut octo ad sex, ita sex ad quatuor. Verum viis, excedit vj, in ii,& vj excedit iiij, in totidem: & differt a geometrica cotinua,quia ibi est similitudo. sex luialtera,&ibi attenditur quod simi lis sit ratio, hic vero quod iit i lem excellus quanticitatis. sicut enim octo excedit in quantitate ij. ipsum vi: ita in eadem qualitateat, excedit iiij I eru proportio sinulis non est. Na octo ad vi. habet rationem sexquialtera. &vj ad iiii, habet rationem sexquialteran ex quo cum rationea sint dissimiles, no potest esse pro-l geometrica:sed cum excessus in quantitate sint sunt
es, ideo est arithmetica proportio ubi quantitas atteditur. Disiuncta quoque fieri potest arithmetica hoc pacto: sicut se habet xii, ad viij ita vi, ad ij:&hic etia apparet excessus similis quantitatis,&est disiuncta,quia nullus terminus repetiturbis, ut inaniseste apparet. Est&alia, id est tertia quae dicitur musica,quae oritur tribus terminis positis inter se, ita quod sicut se habet primus ad tertium lase habet excessus primi, quo excidit secundu ad excessum ij, quo ex it tertiti. sumatur vj iiij dj. tuc ultra ut se habent vj, ad duo: sic excessus quovi, excidit iij ad excessum quo iij, excedunt ij. at vj.ad ij,ha
hent ratio ne triplam.Ter enim ipsum cotinet : sicvj,cu excedat iij,& iij excedit ij in unitate ergo habebunt excessus ad
excessum tripla ratione. Ternarius enim ad unitatem habet ratione tripla, quia ternarius numerus unitate continet ter,& talis videtur esse similitudo musica. sed primo similitudo
rationu videtur c5petere geometricae: deinde musicae: tertio& remote magis arithmeticae. Ver u ut ad geometrica reuertamur triplex progressio vel colunctio fieri videbatur hoc pacto, Sicut se habet primu ad secundu ita tertiti ad quartu. vel ut rebus & personis accomodemus sicut se habet persona ad persona,ita res adre. Ite promiscue sicut se habet per sona ad rem, ita persona ad rem. Ite totius ad totum,sicut se
406쪽
habet persona ad personam & res ad rem ita Persona & persona simul lad rem,& re simul, & promiscue sicut se habet persona ad rem, & persona ad rem: ita per i ona, & res simul, ad personam & rem simul. Verum nemo moleste ferat, si i j ter mini saepius repetuntur. Fit enim ut apertius patefiat in his locis sententia Philosophi.'l T A L E M autem rationum. JDeclarat autem Philosophus quod talis similitudo rationum in qua consistit iustum distributivum est oeometrica,
non autem arithmetica nec niusica, hoc pacto: Illa similitudo rationum,quae ita habet, ut primum ad secudum, ita tertium quartum ,& item ut primum ad secundum,& tertium ad quartum, sic primum cum tertio adsecudum cssi luano, estge0, metrica: sed ista quam supra attulimus,& in qua diximus consistere iustum distributivum est huiusmodi: ergo &c. Talem scilicet in qua diximus consistere iustum distributivum. 3o DNON est autem.J Affert aliam sententiam Philoso: , scilicet quod illa similitudo in qua coiistit iustu distributivit,
est disiuncta, non autem c5tinua probatur,illa similitudo est disiuncta in qua non sumitur unus terminus c5munis: at ista similitudo inqua consistit iustum distributivit no habet conimunem terminunt ergo est disiunctia,&non continua. Maior patet. Minor declaratur a Philosopho, quippe cui, id est persona: & quod, id est res ipsa quae distribuitur, non concurrunt ut possint fieri unus terminus. Sic igitur suinmo ordine habemus a Philosopho primo quod iustum distributivum consistit in aliqua simi litudine rationum. Sec udo quod in fi- . militudine geometrica. Tertio quod in geometrica disiucta 3I vel discreta,ut aiunt. si Nivs Tu M autem. J Nunc declarat Philosophus iniustum oppositum aberrasea tali similitudine rationis, aut in plus aut in minus: ut superioribus exeptis ostendi potest. Nam si iustum distributi tu consistit ut Achil les xi l. habeat praemium viij.& Aiax vl. habeat praemium iiij. profecto iniustum erit si x.tribuantur Achilli, duo Aiaci, vel econtra:quomodocunque enim aberrat a medio secundum talem similitudinem rationu vel in plus, vel in minus oritur 32 ipsum iniustu. Dies malis iniustus habet minus. J Qui patituriuiuria habet plus,sed videtur iniustus habere plus de bono: quia minus malu videtur subire rationem bψni, inquantu est
407쪽
eligibile magis,ut ait philosophus. fvs A species iusti.J scilicet distributivi. iustu igitur Astribi iuuit coiistit in silmilitudine rationii geometrica disiucta, siue discreta, ut isti appellat De itisto commutativo. CAPvT II 1 I.
Estat autem id iustion quod fit in emendanis 3 dis comercijs, tam ijs quae sua Ootesciunt V .hom mes,quam usquae mutus ipsis opici tur. Hoc aute aliam habet ecie a priore. 'iust enim distributinu eora quae coinuntasunt ii dicta a C semper coparatione rationii cosistit. nanis e pecunijs publicis distribuito fui: eadem erit ratione quam habet inae ter sese e quae in rempublic sunt collata. cr iniustam quod huic opponitur,id est quod a coparatione ration exorbitat. I u lim aute quod est in comercse, est quidem
bus prauo detraxerit, an prauus probo. ness adulteria Πprobus,an prauus comisera sed ad diserentia nocumenae . itaex relicit cintil. utitur ut aequalibus, si hic initiria 3σficii ste patitur: σs hic nocuit,isse est D s. Quare in iustum hoc cum iit iniquum, iudex aequare conaliartiam 'cu hic quide ire imo percu set, aut occidit: pa sis atque diui R arte, Guὰρ
quis,sed ad aequalitatem auferendo lucrum damni resteae 37ctu redigere nititur iudex. Dicuntur en haec in taliabus, absolute dicendo .atque quanquam haec nomina quia Thusdam accomodari no esse uidentur, ut ei quipercustit, lucri , ei quipas s est, damnu:cum tamen mesurata ferii pusio, hoc damni , illud lucru uocatur. Quare aequa 38 quidem inter plus cr minu mediii est. Lucrum aute ais damni plus fuηt, er minus . contrario modo, pli boni minus muli lucrum. contrariam aulem damnam,quom
408쪽
iustum. Onare iustum emedatiuum,medium est inter datamnvm er lucrum. Quapropter er cura controuersam habent,ad iudicem ipsum confugiunt. Ire autem ad iudiis c ,est ire ad ipsum iustum. Iudex enim ut iustum est ani matam suapte natura. quaerunt iudicem mediu. Et immμ ιλ. cant nonnulli ' mediatorem, ut ipsum iustum assecuturi, si medium iustum confessantur. Medium ergo quoddam
ipsum iustis . siquid in cr iudex medium est. Iudexi autem ad aequalitatem redigit.Et perinde atque fi linea indues inaequales partes diuisa, id quo maior pars dimidiuexcedit abstulerit,minoris addiderit parti .cumq; tota diuisum fuerit duis in partes tu quales, tum suum aiunt, in nabere, cura aequina acceperint Aequum autem medium
' es inter mutus er nun--ilmelica comparalibi ierationum. Nam si ni duo aequalia; er ablatura ab ultero ais L quantamuis partem addideris alteri,nubus duabus exceae
μειαι δί- una sola parte excederet. Excedit ergo medium una. σκαιον ,eτι ipsam medium excedit id a quo est ablatio ficta, una Hoc
λ ἰ 'μ ergo cognoscemus er quidnam aiurrendum ab eo si qui p Hiath quid adde ultam te uininius habet. Id quo medium excedit,addendumst et qui minus habet. id , T uuiem austrendum a maximo est,quo exceditur medium.' Sint aequales lineae tres,a, b,c,d,e,fatque ab a b, pars austratur a g, eraddatur ipsi liaeae e Is sis istah e. Qii is re iota linea hes excedit g b lineam parte b e, ex parte eh. Excedit ergo mediam c d s aget h paris, fit anim
409쪽
LIBER QUINTVs. 37squam, Cr lucrum ex ijs contractibus quos fias nimis t
ciunt homines tracta sunt. Qui enim emendo, vendendo,
ceteras agendo quae lege cocessa sunt plus habent quam suam, ij lucrari: qui mi iris quam in principio, damnum pati dicuntur. Sed qui nes plus, neque minus habent,sed .su persem usu mi, ij se sua inquiunt habere, ex neis
que damnum pati,nec lucrari. Quare iustini medium est, i
R as τ AT autem id iustum.JHoeest quartum capitulum 3 huius tractatus sis quo Paulosophus poli quam tu
perius diuitu iustitiam particularem in duas partes,scilicet in distributivam & correctitiam csimerciorum,& etiam distributivam quae versatur circa munera publica distribuenda pluribus declarauit: nunc docet de altero membro id est de iustitia correctiva comerciorum. Dividitur autem in duas partes. In prima ostenZit quod haec iustitia est medium secun , dum proportionalitatemarithmeticam,& quod est medium ' . tuter lucrum & damnum. In secunda ostendit quonam pacto , ea sit medium secundu talem proportionalitatem arithmeticam. In prima autem parte narrat philosoplius prinui quod 'est una alia species iustitiae diuersa a distributiva deelatat ;quid ad illam pertinet,ut ostendat quid interest inter correctivam & distributivam,deinde quid pertinet ad illam corre clavam. ex quo etiam patet utriusque disterentia. Post haec affert sentetiam quadam de iusto tali correctivo, scilicet quod istud iustiun est medium inter damnum & lucrum. & hunc ordinem in prima parte teruare videtur ut patebit, Dicit igitur in primis quod est alia species iustitiae diuersa a prima, cum cc sistat in correctione commerciorum: haec autem duplici ter fieri possunt,aut inuitis nobis, ut supra ostendit, & nunc tangit, & tale iustum non consistit in similitudine rationum , , geometrica quae seruatur in iusto distributivo cum res communes distribuuntur. Nam si fiat distributio iuste ex pecunia publica, seruabitur proportionalitas geometrica, ut qui co-A ε 3
410쪽
tulit plus, etiam plus ei tribuatur, & minus ei qui contulit minus,ut superioribus exeptis patere potest. At correctiva non seruat talem proportionalitatem,sed eam quam nunc ostendet. At iustum id . declarat quod istud iustuin quod est quod- dam aequu non simpliciter, sed quoddam, istud inquam cones sistis: proportionalitate adthmetica. Probatur, V bi aequum
non respicit rationem personarii, sed solum qualitate damni α lucri,profecto ibi aequii mustum in arithmetica consistit, non autem in geo metrica. A t aeqv si & iustum correcti tu non
respicit qui litaῖς persqna , sed quantitatem damni & Iu- 'cri: ergo tale iustum correctauum consistit in similitudine rationii arithmeticae. Maior est clara. Nam in geometrica proportionalitate,& distributiva iustitia,attendutur res,& personae,& in hac arithmelica &correctiva respicitur quatitas excessus,qua excedit una pars aliam, vel numerus numerum, ut adaequatio fiat secundum arithmeticam proportionZMia, norem videtur probare Philosophus exemplis:cu enim cor- riguntur commercia hominum, qui corrigit non conside rat qualitatem personarum : sed quantitatem rerum circa
quas factum est comercium, scilicet damnunt, qua quantitate: superat lucrum, & redigit & lucrum & damnu adaequalitate. Item affert aliud exemptu: visi sit percutiens &percussiis veli interficiens & interfectus, non respicit personas iudex, sed damnum inter pulsationem actitiam & passivam, quod in-naequalitas dicitur,quam iudex per hac specie iustitiae ad aequa llitate redigit non respiciendo personas nisi per accidens eue. Diat. vis quis pultauerit constitutum in magistratu, punietur maiori poena quam si priuatum pul sauerit, & in tali casu re spicietur persona: sed per accides sit, ut inferius patebit. Post haec Philosophus pro declaratione minoris remoues cauit lationem quandam. Nam potuisset dicere aliquis, tu appellas lucrum si quis pulsauerit,& damnii si pulsatus fuerit: at iii his rebus non dici debet lucrum vel damnum, sed in pecunijs potivi,&similibus rebus. Ad hoc respondet Philosophus quod nonnullis videtur quod non possit dici: ego tamen ostendo quomodo possit dici utendo istis terminis simpliciter. Nam i antequam fuerit mesurata actio vel passio, & inaequalitas, nol videtur esse ibi lucrum vel damnum: sed cum menturata fuerit, statini videtur ibi esse damnum & lucrum, & posse dici ivt. qui