장음표시 사용
381쪽
eipitur. Nam si est bona habitudo pisuin carnis , conse quens est ut mala habitudo sit raritas carnis. Tertius modus est ex causa essectiva,& interdii causae essectivae ex habitibus:&item ex his quae bonam habitudinem eniciunt corporis, ipsa bona habitudo. & reliqua in textu. Bene igitur allatae sunt descriptiones illa: iustitiae&iniustitiae, cum ex perce prione unius ha bitus cotrari j percipiatur alius habitus contrarius.Bene etiam explicauimus modos quibus cognosci tur habitus. N am ex habitu cognoscitur subiect ii, & causa aqua proficiscitur talis habitus: & ex sibiecto econtr a & causa cognoscitur talis habitus,ut dictum est. Notandum quod ex cognitione alterius contrarij emergit cognitio alterius,& hoc modo multi philosophi venabantur cognitione alte rius contrarij:ut si albedo est color disgregativus visus, nigredo erit color c regativus.& sic definitio contrarij non osteditur omnino,&proprie,sed innotescit aliquo modo. AT vero pleruque sequitur.JHaec est tertia pars huius ca- spituli ,in qua Philosophus posita descriptione iustitiae in genere, &in comuni,cum ipsa multifariam dicatur,diuidit eam in suas par tes subiectivas. Dicit aute in primis quod pleruq; fit ut si unum contrarioru dicitu multifaria,& alter u etiam, non est tamen hoc verum in omnibus sed in multis:& asserthoc ad propositum suum de iusto & iniusto,quorum utrunque multifaria dicitur,ex quo etiam iustitia & iniustitia nudiis modis dicetur: tamen hoc non videtur in ipsis valde manifestum, quia ea de quibus iustitia & iniustitia dicitur, non multu videtur inter se differre: sed latet aequivocatio in illis.
verunt assert exemptu eorum quae sunt aequivoca,& multipliciter dicuntur: tamen eoru aequivocatio est manifesta , quia ivalde sunt inter se diuersa atque distracta. Requivoca vero dicuntur,ut in Praedicamentis ostedit Philosophus, quoruin nomen comune est,ratio vero substantiae diuersa fecudum it lud nomen. Sed ea quorum aequivocatio manifesta apparet, sunt,ut clauis. Significat enim S instrumentu quo ostiu clauditur, &ossa quae sunt sub collo animalis:hoc etsi sit comune nomen, tame ratio substantiae manifestissime apparet esse diuersa. Notandu quod eoru quae dictitur multipliciter,quaedamanifeste disserat,quaeda latet. Quandoq; enim ea quae sunt sub eo de nomine, nabet rationem aliquo modo similem,&
382쪽
illa videntur aliquo modo propinquat se ni aute plura huius
modi quae dictitur pat timaequivoca,partim uni uoca: sicut est de anima quae dicitur vegetativa, sentitiua ,& rationalis: & comune est nome, & ratio quoquo modo 1imilis, licet prius de una quam de altera praedicetur.&dicatur, & sit diuersa spe
cies earvi quaeda vero sunt quae habet tantu comune nomen, ratione vero penitus distractant.& ista videtur esse aequiuo cacasu,ut canis qui dicitur aequilioce de marino,&coelesti,&terrestri cane,&in ijs facile patet aequi uocatio: in iustis vero& iniustis quae multifaria dicuntur,aequivocatio videtur lateoc re. L sv MAT v R igitur. J Nuc Philosophus incipit diuidere utilicia& iniustitiam: ex primo probat quod iustus multifariam dicitur hoc pacto ,Iniustus dicitur multi taria: at saepe fit ut quot motis dicitur unu oppo litorii tot dicatur dc alterum: ergo iustus qui est contrarius iniusto, dicetur multifaria. Etenim ex magis noto nobis id est iniusto, proeedit Philolo pluiS ad declaranda iustiun nobis minus notum: tunc vltra iniustus dicitur multifariam, scilicet duobus modis. Nam transgrestor legit,&is qui est pluris cupidus,qui etiam dici tur iniquus, iniustus appellatur : ergo iustus dicetur multipliciter scilicet seruator legit ,&quino est pluris cupidus,sed aequus. Praetet ea dicit quod tot modis dieitur iustii & iniustu, is eli operatio iusta& iniusta, quot modis dicitur iustus &inuistus: sed ista dictitur bifariam: ergo etia iustu & iniustum: quare iniusta erit transgressio legit,&cupiditas pluris, ut ita loquar. Similiter etiam iustitia & iniustitia dicetur bifariam per locum a coniugatis. f AT va iniquus. J Hoc non est tertium mebrum,sed est declarativum eius qui plus appetit.
quasi dicat Philo sophus qui plus appetit, id est iniquus. Notandum quod fit sicut supra diximus,u t ab altero contrario i rum cognoscatur alterii,& hoc non indifferenter, sed qua l An grui est sicilinet alterci, sicut hic fit ubi iniustitia est notior iustitia,& iniustu iusto,& iniustus iusto.Nam vitia magis cognoscii tur cum habeant latitudinem,& yluribus ac pluribus modis fiant & comittantur.Virtutes aute conlistut in pucto,& inedio indivisibili,&difficile est mediu attingere. Quare
ςx magis noto processit Philosophus ad declaradum minus notum nobis. praeterea bene posuit huc ordine etiam ut per hominem iustum declarat operatione, & per operationem
383쪽
habitum. Dcv M autem iniustus.JHoc loco declarat philo- 3sophus inebra diuitionis allatae,& dicit cum iniustus sit is qui
pluris est cupidus,no dicetur cupidus absolute omniu bonorum, sed eoru quae dicuntur fortunae bona & exter na, ut diuitiae ,honores,& huiusmodi: at Ista dici videtur simpliciter,&de se bona:at n5 semper alicui sunt bona,vt probo viro sunt
bona,tanqua instrumeta ad exercitationes v Irtu tuum probo
vero mala propter abusioneni illoru, & addit ulterius quod homines ea bona quae de se talia esse videtur,petui,sibiq; adesse precantur de ipsis ruum nihil cogitates,nec secum reputate, quod in pernitiem eo rii se vertere possint. Multi enim,
ut in principio inquit,ob diuitias periere: quare precari de bemus quod ea quae sunt simpliciter bona,sint etia nobis bonan expetere, ut adsint nobis ea quae nobis semper & abso lute sint bona vi sunt bona interna. Notandu quod diuitiae i& alia huiusmodi externaquae hic diculur simpliciter bona, b proprie nec bona nec mala dici possunt: tame si alterutrum 1 dicendu sit, bona potius appellatur quam mala. veru diuersificatur secundu usum. sed quantum ad hoc propositu spectat bonu bifalia capere possumus, aut vere proprie bonii quod est perfectio hominis aut bonuvi instrumetum: hoe secudo modo dicere possumus de externis quod sunt bona quibus
utimur tanqua instrumetis ad exercendas operationesvirtutum. Verii ut ad propositu redeamus, cupidus pluris dicitur ille qui sibi plus de bonis externis expetit, quam sit ginti m.
si Nivs Tvs autem.J Cum iniustus libi plus bonorii exterin snorum expetat quam coueniens sit, statim sequitur quod etiaminus malorum externor u,ut minus habere pauper talis,minus tributorum&similium : itaq; no semper dicitur iniustus plus appetens, sed etiam minus interdum appetens: tamen communiter dicitur appetens pluris,quia reuertitur pene in idem cum dicitur appetens plus bonorum, S minus maiorvi, quia aptatens minus malo tam videtur esse plus boni appotem,cum minus malum habeat aliquo modo rationem boni inquantum est eligibile. In duobus enim malis, ut inquit Cicero cum fugiendis maius sit: minimum est eligendum. ex quo fit,ut minus appetens mali, sit plus appetens boni: &ideo erit pluris cupidus quam aequu 1it: ergo & iniquus etiam transgressbr legum, nam iniquitas comprehendit omnem
384쪽
iniustitiam & improbitatem.Itaq; omnis iniustus siue sit plus
siue minus appetens, est iniquus,&tra ressor legum.Sed notandum quod Philosophus dicit interius quod est iniustitia quae est transgressio legum, & nihil disteri a tota vitiositate, nisi ratione. Nam iniustitia dicitur ad alium : tota vitiositasa eipsum,ut patebit inferius. est etiam alia particularis iniustitia,quae non est tota vitiositas,sed species viiij. Cum isitur Philosophus dicit quod plus appetens est iniquus: possumus dicere quod est iniustus ille particularis, ut iniquus compre-.hendat plus & minus appetens: ut iniustus particulari potest etiam dici est iniquus iid est trasgresso lagum, ut iniquus ex tendat se ad plura,id est ad omne genus improbitatis, ita ut omnis plus appetens sit iniquus &transgrestor legum,no autem econtra, quia possunt esse aliae species improbitatis,&rransgressionis legis,quae non erit imustitia illa particularisio quae est pars viiij,& pars iniustitiae totius. Cv Ni autem l gum transgressor. J Haec est quarta pars huius capituli.In qua Philosophus declarat iustitiam quae dicitur tota virtus,& le galis siue legitima.& primo determinat de iusto tali, quia nobises otius deinde de iustitia: probat autem quod omnia legitima sunt quodammodo iusta. Illa omnia quae sunt instituta & determinata a legibus sunt quodammodo iusta: sed omnia legitima instituuntur a legibus: ergo sunt quodammodo iusta. Notandum quod Philosophus dicit quintasnodo: quia
alia iii leo itiatu invidotiir iustum hialc citiuau quod alij ciuitati non este propter differentiam reruinpubi. &gubernationum. Nam in Republ. quaeritur aequalitas 1ecudum liber talem,in crubernatione optimatum secudum virtutem. Post
haec sietis hil sciplius quod leges de omnibus dictant coniectanteS communem utilitatem prouidendo in omnibus: &Videtur tangere tres status subernandi ciuitates,scilicet rempubis imatata maearchias in omnibus leges prouidet tribuendo poenas,& praemia,vel secundumvirtutentvel merita, vel alio modo. Haec cum ita sint, dicit Philosophus,nos uno modo dicimus iusta ea quae esticiunt & conseruantiali citatem ciuilem iubent enim leges eiquae sunt viri foriis &temperati :& sic in alijs virtutibus respectu ciuilis societatis
ut ipsa fiat ,&conseruetur quoad fieri possit felix. & diei: quod illa lex est bor quae recte de cosulte posita: quae autem
385쪽
temere mala esse videtur. Plato vero dicebat non esse eas appellandas leges,quae improbae essent. Notandum quod om nes operationes quae pertinent ad unamquanq; virtutem,sa ciunt& conseruant talem virtutem. Γx virtutibus autem&operationibus secundum virtute emergit ipsa felicitas:qua recum leges determinent de omnibus quae faciunt & conseruant felicitatem humana,ista autem sunt operationes secundum virtutem, constat omnia legitima esse iusta. Propositum enim ipsarum legum in omnium Iegumlatorum, &gubernatorum ciuitatum esse debet felicitas munis,&ciuilis societamquoad fieri potest,ut sicut medico sanitas, ita guber natoribus ciuitatum,& conditoribus legum suor u ciuium salus&ielicitas proposita sit. OHAEc igitur iustitia perfecta. J ΩDeclarauit superius Philosophus de iusto legitimo quod est nobis notius: nunc de ipsa iustitia legitima dicendo quod est
perfecta virtus non limpliciter &absolute, sed ad alisi, ut pa tebit inferius:&item est tota virtus, unde percipe omni u virtutu praeclarissima esse videtur, & neq; Hesperus neq; Luci fer ita mirabilis,ut Lyripides inquit.Hesperus&Lucifer ea dem est stella,scilicet veneris,& in ortu dicitur Lucifer,quia praecedit sole:in occasuHesperus quia sequitur. Affert postea aliam auctoritatem Theognidis poetae qui dixit iustitia continere in se omnes virtutes. Duo igitur proposuisse videtur: unum quod iustitia est perfecta virtus ito absolute. sed in usu ad alietui Item quod ipsa est totavirtus cum contineat omnes
virtutes. ATQ v e perfecta. J Probat illud primu Philoso riplius quod proposuit,hoc pacto:illavirtus qua potest studiosus uti non solum ad se sed ad alium est virili maximo persecta: sed iustitia legitima est huiusmodi: ergo est perfecta virtus. patet ratio quia virtus perficit habetetmquod si ultra hoc studiosus potest uti tali virtute ad alium erit profecto illa virtusvalde perfecta, quia additur virtuti id quod est difficile,ses licet bene operari ad alium, quia potest quis facilius se bene
gubernare quam seipsum.&alios.&propterea benedictis mest a Biante,quod magistratusvirum Ostendet.& hanc sententiam laudat Philosophus, quia magistratus est administratio quaedam ad alium id est ad comune bonii in societate ciuili l os id autem ipsum.' Ex supradictis infert virum obortu, scilicet quod ex eo quod virtus est ad alium, non dicitur bo
386쪽
num habentis bonum: sed alienum,cun espiciat bonum alterius & humanae atque ciuilis societatis bonum, ex quo perfecta & praeclara virtus esse videtur iustitia: in qua vi inquit Cicero pledor est virtuti, niaximus:ex qua vir I boni nomi 13 nantur. LPEss Ibius igitur. JAffert aliud obortu liue cor retarium ex supradictis ad idem propolitum. Nam si ille est optimus qui non tantum ad seipsum,sed ad alios virtute utitur: econuerso ille erit deterrimus qui & ad seipsum, & ad alios utitur prauitate, & est quasi pr obatio sentetiae siue ab opposito. Et notandum est quod Philosophus loquitur hic de
activis, nam speculativa virtus excellentior est quam activarlicet tantum habentem perficiat. Excedit enim nobilitate, uti patebit in sexto. OHAEc igitur iustitia.' Probiu quod iustitia legitima est perfecta virtus: nunc declarat secudum quod pro Asuit tacilicet quod est tota virtus,cuius probatio ex su pradictis colligi potest, ut concludedo dicatur quod illa viristus ad quam pertinet uti qualibet virtute est tota virtus: sed iustitia legitima est huiusmodi: ergo iustitia legitima est tota is Virtus. fu v I D autem interest. J Ha in parte Philosophus
videtur remouere obiectione quae oriri potuisset ex dictis. Nam potuisset aliquis dicere: si iustitia est tota virtus, superflue videtur Philosophus eam afferre praeter enumeratas virtutes. Dicit ergo Philosophus quod differentia quae est inter virtutem totam, &ipsam iustitiam,patet ex dictis. Diximus enim quod est tota virtus no simpliciter ,& absolute: sed cum hac exceptione, visi totasirtus alium. Itaque sunt idem
re , differunt autem ratione. Nam si capiantur omnes enuislmeratae virtutes, & cum ipsis etiam iustitia particularis tunc dicemus quod hoc aggregatum est tota vir tus,sumendo eam absolute. Verum si sumatur quoci earumsue huius agῖ rega- ti usus ad alium, tuc illa eadem tota virtus hoc modo 1 umpta dicetur iustitia. Dubitatur circa ea quae dixit Philosophus, quod iustitia legitima est tota virtus. Nam variae fuerunt de ea opiniones. O uidam enim dixerunt hanc esse virtute quadam distinaetin ab alijs, sicut est fortitudo,teperantia,& aliae inter se virtutes distinctae veluti quaeda species virtutis. P robant hoc pacto: Illa sunt diuersa, & distinguuntur quorum sibiecta sunt diuersa: sed subiectum in quo est iustitia,est voluntas, ut illi aiunt:appetitus vero est iubiectu in quo est tein poran
387쪽
erantia,& caetera:ergo istae virtutes erunt distinetar inter se eum habea ni distincta subiecta in quibus sunt. Verunt si quis
diceret quod haec est praestantior cotra eos ergo est tota: novalet consequentia, cum homo sit praestantius animal,quam equus,& tamen non est totum animal .Haec opinio n5 videtur vera,& respondendum ad eorum argumentum hoc modo. Cum enim die linquorum subiecta sunt diuersa, ea etiam diuersa sunt:concedo,si accipiatur unu particulare subiectu: sed accipio quandam potentiam communem ipsius animi in qua conueniunt appetitus de voluntas:&in illa potetia comis
muni dico hac virtutem esse veluti habitum aggregatum exeunctis virtutibus in eo subiecto&in ea potetia, quae appellari potest voluntas adepta: uniuntur enim inter se per ipsas virtutes ,cum appetitus irrationalis de se fit per obedien tiam rationalis,& unitur cum voluntate,& in illa potentia dicere possumus quod est iustitia legitima,que est totavirtus ad altu. nam illud aggregatum omniumvirtutu si sumatur ut est perfectio habensis ad seipsum. dicetur tota virtus: sin vero ut est ad alium,dicetur iustitia legitima. Praeterea sunt alii qui etiaalia ratione compulsi dixerunt iustitiam hac non esse totam virtutem,& arguebant hoc pacto Si iustitia est tota virtus: iniustitia erit tota vitiositas ut ita loquar. Et qui haberet talem iniustitiam haberet totam vitiositatem & omnia vitia in se: quod non videtur posse fieri. quomodo enim habebit simul auaritiam 3c prodigalitatem , audaciam &timiditatem,&huiusmodi, quae ine em simul esse no possunt 8 qua re nemo poterit esse vitiosus secundum talem iniustitiam. Horum quoq; opinio non videtur esse vera licet ipsi suis otionibus magis appropinquent sentetiae Philosophi. Dicendu igitur primum,tota virtus ut perfectio quaeda potest esse inviso stu/ioso: quia simul sumptae possunt esse in eo decum non contrarientur inter se. Quod si omnia vitia non possitnt esse simul in eode, non sequitur quod non possint esse virtutes. Illud enim est ex ratione vel coditione vitiorum, quae ita inter se contrariantur ut simul se eopatino possint. Malu enini,ut
inquit antea Philosophus, seipsum destri rit. Quare eritvitiositas tota eoru vitiorum quae simul psse possunt. Philosophus itaq; hanc opinione habere videtur quod homo habeat potentias & aptitudines secundu quas omnes virtutes suscipere possit.
388쪽
uossit. Verum cum istae potentiae sint particulares,habebit
unaquaeque suam virtutem tanquam in sua sede collocatam, uuae erit perfectio talis potentiae. Redundare autem postea videtur quaedam potentia communis quasi quidam nodus ab illis virtutibus compactus,& in tali potetia erit aggregatum omnium istarum virtutum tanquam quoddam totum ex virtutibus simul sumptis constitutum. Non enim anima dicitur secundum unam partem vel potentiam esse perfecta: cum acitem omnes partes vel potentiae sunt perfectae, oritur quod dam totum ex illis persectionibus simul sumptis,& haec est tota virtus, quae ob suam perfectionem cum cxtenditur acialium aliquod nome habere debet. sit A .sed melius est ri vo cetur iustitia legitima,quia leges iubet omnia opera virtutis fieri,& etiam ad alium,& ad comune bonum ciuitatis:& Ideo
appelletur iustitia secundum leges.Nam,ut videbimus paulo post, alia est iustitia particularis quae est una species irtutis,&differt ab hac ut apparebit. haec sufficiunt pro declaratione. sed de subiecto iustitiae alio loco dicendum erit.
Quid iustitia particularis,& quotuplex.
: Vaerimu3 autem eam iustilium, quae virtutis est pars. est enim quaedam,ul diximus. Et item iniustitiam eam, quae pars viiij qui dam est Ese autem hanc iniustitium,hoc indicat signora. qui nanque caeteris uiiijs operatur, iniuriam quiae demscit: ut no pim capiti ut qui clγpeum limiditate prooiecit aut qui conuitia ob iracundium dixit,aut qui non aio tulit ob illiberalitritem per pecuinius opem. At cum quilinpiam saepe plim capit, nullo tum eiusmodi uilio is opertatum nec etiam uniuerss,aliqua autem prauime. uituperais
nitu enim illum, atque ob iniustitiam. Est ergo alia quaeis dum iniustitia, ut pars totius iniustitiae quaedam. iniuis
pum itidem quoddam,ut pars tollim iniusti.quod quidemi est praeter legem. Praetereas quidam lucradi cutis cli
389쪽
adulteritari,atque pecuniis accipit. quidam e rogat dumis numq; patitur ob cupiditatem hic quide intemperans poὰ tius quam pluris auidus,iste autem iniustus,sed non intemperans esse uidebitur. Patet ergo talem illum uideri,quia lucratur. Insuper aliae quidem omnes iniuriae,ad aliquod 18 semper uitium rediguntur. vis comiserit qui iam adidis , teri ,ad late perantiam se deseruerit in acie socium,ad ididatenis pulsauerit quempiam, ad iracudiam.sed sei lucratus tuerit ad nutam Aiam prauitate,quam ad riiniu pitium ipsam refertur. Quare peroicum est praeter ωα I9 ι ,aliam esse quandam laiustitiam ut partem uniuocam: quia definitio genere est in eodem. ambae nas id pogunt uisiit ad alium.Vera haec quidem circa honore versatur, vel pecunias,uel silutem, uel si quo uno nomine coplecti haec uniuersa posu-s: er circa uoluptatem quae si a Iut . cro. illa uero circa omnia es,in quibus studiosus uersaturis Iustitias igitur esse plures: er aliam quandam esse praeter ipsum tota uirtutem,perspicium iam euasit. Sed quaenam i er qualis,su amas deinceps oportet.Determinatu est rotistis iniustum quide esse quod est cotra Ieges, cr quod est tiniquu. Iustum aure quod est legit v, Cr quod est aequa. Iniustitia igitur antea dicta est, a qua proficiscitur id iniustum quod contra leges dicimus ese At cum iniquum Cr ii iniustum quod cotra leges est,non eadem nised Otterm uti ἀμοῦ
ad alterum sese habeat ut pars ad totum nam iniquam oα derisu mmne,iniustum quod cotra leges mustam autem quod con Graeco coua leges non omne, iniquum .plus nans omne quum: Hi , quae inlum outem non omne,plus Iniustum etiam er iniustit*ης buctita,non eade sunt,sed diuersa ab istis. Cr haec sunt ut paris tes,ita ut tori. Haec enim iniustitia, totius est iniustitiae
pars: er iustitia iustitiae initi modo. Quare de iustitia ψ
390쪽
τα/τcy, quae quidem est pars, Cr de iniustilia similiter est dicetiis de iusto etiam Cr iniusto 'Ea igitur ivllitiaqii e. perinde atque tota uirtus es' ordinata, ex ea iniustitia quae aduersatur illi, quarti ultera uirtutis,altera viij totius ad
Ohii, is ad hu attinet,patet quonam 1it modo deliniendu. Etenim, is i i sit, pleraq, legitima ea re sunt,quae a tota uirtute aguntur. sedauerum Lex enim iubet iniuscuiusque virtutis uiuere ratione, eralteri,M to uel niuiiij cuiusuis uiuere modo . necnon legitima quae ad
is si publicam periisent disciplinam,ea sunt quae uirtutem tora ' im effecte pos t. Sed de fimgulorum disciplis , qκ . φῆ quide uir bonus est absolute, ut fit ciuilis an ad aliam sicultatem pertimeas,deternanabitur postea. Non esi enim et idem fortasse uirum esse bonum, er ciuem bonum. Iustiis diae autem eius quae est pars,er ei quod ad ipsum attinet iusti,una quidemspecies est ea quae in distributione consistit,aut honoras,aut pecumiarum, aut caeterarum rerum
quae inter eos diuidi possunt, qui in eadem ciuilisocietate versantur.in his enim fit, ut qui iam Cr non aequum hais beat ad alit , er etiam aequum. Alia aute ea,quae incommerciis est hominum emendantis . cuius sunt duae partes. commerciorum nas quaedam sua sponi ciui homines,qiuedam inuitis ipsis esciuntur.Et ea quidem quaestoriae sciunt talia sunt: ueditio, emptio, mutuatio,vadimonium, Iocatio,depositio,mercede coductio .atq; propterea ote haec feri dicuntur, quod principium ipsum sponte procedit ac agitur. Ea uero quae inuitis honunibus sunt,quaedariandestina sunt ut Artum,adulterium,ueneficium,lenocteinium seruoris seductio, caedes cum dolo fissum testiae
montium.Quaedam uiolenta: ut verberatio,vincula,mors, rapinae,membrorum captis,conuitium conlamelia.