장음표시 사용
411쪽
trui amisit oculii habet damnum cum amiserit oculi como ditates. At damnum refertur ad lucrum: ergo si passio dicetur damnum,aAio dicetur lucrum, ut patet. Γ NIHIL enim re 3sfert. J respectu personarum,scilicet. vii Tu R illis.J Perso 3σnis in eadem arcualitate. Passio atque actio est una & eadem o , res, &ista tota actio atque passio diuisa est in partes inaequa les, destrespicit agentem dicitur actio, ut vero patiente patasio: ut in libro Physicorum ostendit Philosophus. AvFEREN Do lucrum.JQuia amisit oculum punito il- 3 lo S iudice qui effodit. videtur quodammodo oculum re-lcepisse. Notandum quod hoc iustum eorrectivum consisti in arithmetica proportionalitate, quia non respicit perso nas, sed tantum inaequalitatem rei, scilicet qua res rem exri . cedit alteram,& reducit ad aequalitatem. At vero iustum dirstributivum personarum habet rationem eo modo quo supra diximus.
Q v A R E aequum.J Affert Philosophus ex supradictis 3s
unam sententiam, scilicet quod iustum hoc est medium inter damnum, & lucrum: & eam probat duabus rationibus. Prima ,aequum huius correctivae iustitiae est mediu inter daninum & lucrum: at iustum correctivum est aequum : ergo est medium inter damnum & lucrum. Secunda ratio , Iudex est medium inter plus & minus, quorum alterum est lucrum,al rerum damnum: at iudex est quodammodo iustum tali iustitia,quia Iustum est medium inter lucrum & damnum rergo iustum correctivum est medium, & caetera. Patet ratio,
quia iudex est medium quoddam inter plus & minus: & cum
nascitur controuersia,statim currit ad iudicem, tanquam ad quoddam medium,&ammatum iustum quod aequatinaequa
liter se habentia ac si esset una lincia in partes diuisa inaequales: tunc si auferatur a maiore, & addatur minori, dicet Q - .lemus quod 'terque illorum habet rem suam, id est ae ilitatem,Sideo taleiustum videtur consistere in eo ut quasi aliquod totum diuidatur in partes aequales. Vnde & nomen sumpsisse videtur. Nam apud Graecos a dici videtur verso x in v quasi duatim & diui sim, ut ita loquar. Graece enim φτο otii νομHIM Aικαρμ δει δίχα. Ex his patet quod iustum correctivum est medium inter plus& minus, & lucrum & damnum secundum pro-
412쪽
portionalitatem arithmeticam, sua natura, id effia uitani suam naturam: quia quando fitcontranaturam non est vere
iudex, nec proprie appellandus iudex. t AEQ v v M autem medium est.J Haec est secunda pars huius capituit,in qua Phialo sophus ostendit quo pacto inuenitur medium talo initi e correctiliae,quod est inter plus & minus secundum similitudinem arithmeticam. hoc autem declarat similitudine quadam afferedo lineas, quarum exemplo istud medium innotescere possit. Dicit ergo quod si sint duo aequalia, puta viij.& viij.l &ab altero auferatur una pars, ut duo pa aut addi pol test alteri viij a ut non. ii addatur,tunc fient x.& excedet alte.ῆrum diminutum quod remansit vj. ih duabus partibus, id est bis duobus.Quod ii essent ablata ei,& no addita alteri in una tantum parte & dualitate,alterum diminutum,id est sex excederet . quod cu sit ei addita superat medium una parte, id est dualitate,medium vero excedit illud diminutu in altera dualitate. Quare auctum excedet diminutu in duabus partibus& dualitatibus cum sit x.& illud vj.& sic erut inaequalia.quod si Velimus ad aequalitatem mediumque redigere,tuc auferen da est pars illa qua excedens superat medium, id est una dualitas,& addenda ei quod tali parte & dual tale deficit a m dio,& sic fiet aequatio,&mediuinuenietur. Sed ut clariusinia telli atur sumantur lineae. sint tres lineae aequales, quarsi una appulletur AB, altera CD,&alia EF,& CD sit media ad quam iudex tanquam signum respiciens, superiorem lineam didit nutam ,ad inferiorem austun,id est excessu in & defectunt ad aequalitate reducere debet. Auferatur ergo a prima linea Asvna pars,scilicet A G, & addatur tertiae quae dicitur E p, &media relinquatur intacta. Et illa pars quae additur sit M E. Ex his imuitur quod linea aucta quae vocatur H EP superet li-
ea liminutam vocata G B in duabus partibus, scilicet unatiae vici
quae vicitur H E,alia quae vocatur Ε κ,&estaequalis priori parti . Mediam vero lineam C D quae permansit intacta superat in una tantu parte, scilicet eam quam habuit ex diminuta linea. Cum ergo excedens linea excedat inferiorem in duabus partibus aequalibus, & medium in una:iudex cum voluerit redigere ad aequalitatem respiciens mediam auferet ab excedente illam partem qua mediam excedit, & addet inferiori:&sie set aequalitas&adaequaxuo,ut in figura patet.
413쪽
Asr autem hoc. J o Cum antea Philosophus visus sit declaraiare medium secundum arithmeticam pro popitionalitatem quod ver σsatur circa easdem res: lnunc vero ostendit,
tur circa res diuersa rum artium,scilicet secundum proportionalitatem,& simia litudinem arithmeticam . Probatur: si hoc pacto non inueniretur. medium in rebus diuersarum artium , tunc de struerentur ipse artes. Consequens absurdum, ergo & an tecedens . Patet ratio, quia artium alia est praestantior alia,& opu pKeclarius facit. quod si inter opera non fieret adaequatio, deficerent profecto artes, quia praeclarior arti sex nollet permutare suum opus praeclarius cum alterius
artificis opere viliore: nisi agens, id est ille qui habet opus quo alius indiget ageret quantum & quale patiens , id est ille qui indiget tali operet patςretur, id est susciperet tantum & tale. Notandum quod Philosophus per agens intelligit eum artificem qui habet aliquod opus quo alius indi get: per patiens intelligit eum qui indiget eo,&suscipit ta te opus. Itaque in permutatione operum quae fiunt in arti bus, fit ut uterque possit esse & agens & patiens diuersis r spectibus. sit faber & sutor: opus fabri sit domus , sutoris calceus. Faber igitur iacit domum qua ipse non indiget, &sic dicetur agens. Vt autem indiget calceo, dicetur patiens. eodem modo sutor. commutatio igitur cum nil inter duas personas, & utraque dat & suscipit, ex quo utraque videtur esse agens & patiens diuersis respectibus, ut dictum est nicit praeterea Philosophus, & utitur js terminis, icilicet tantum & tale, quantum & quale e quia cum fiant varia orera, oportet i in permutando redigantur ad aliquam aequali talem: v eucramum opus non sit ita perfectum sicut aliud, oportet ut accipiantur tot illius generis,ut adaequent per fectionem alterius :& sic unum opus euadat tantum qua tum alterum,& etiam tale.
414쪽
t f NOMINA autem haec. J Declarat Philo1ophus ori ginem istorum nominum , scilicet damni & lucri. & dicit quod haec nomina 1unt orta ex ijs contractibus quos faciunt homines sponte sua,ubi proprie dicitur lucrum & damnum, pollea transsata sunt talia nomina per similitudinesti quan- am ad commercia quae sunt i nullis hominibus, in quibus non conceditur tale lucrum a legibus . cum fiat in damnum& laesionem alterius, & ideo ad aequalitatem redigi debet, quod fit cum quispiam aequum & prius & posterius habet, id est quod erat prius antequam inferretur laesio, &est poste rius cum ad aequalitatem rediguntur contrahentes,& in pristinam formam restituuntur quoad fieri potest. Et visus est Philosophus loqui in hac parte iustitiae comutatiuae de com mercijs quae inuitis 1 int, ut iuriiura , adulteri9m,verberatio: in sequenti capitulo videtur loqui de voluntariis. r Rivs. J Aequum quod erat prius antequam malefi cium fieret, & i naequalitas. spos TER Ivs. J Scilicet quod redactum est ad aequalitatem a lege vel iudice postea quam factuin est illud maleficium , ita ut in ordine prius sit aequum, quia unusquisque sua habet, deinde orta est inaequalitas ob maleficium ab altera parte commissum in damnum alterius: praeterea posterius est aequum, cum illa inaequalitas redigitur ad aequalitatem . Dubitatio oriri videtur , quia dictum est iustitiam consistere in medio ipsius rei: &si hoc est, tunc diffinitio virtutis aias' na Ψ non videretur ei competere , cum sit mediocritas coiisiitens in medio rationis, ut antea patuit. Hanc dubit tionein, ut arbitror,soluere possumus distinguendo demedio , quod duplex esse videtur: unum scilicet rationis de terminatum a recta ratione, ut non excedat neque deficiat:
alterum rei i cuius effectrix est ipsa iustitia. In medio primo moJo sumpto consis Ut omnis virtus, & etiam ipsa iustitia. Et sic competet ei diffinitio virtutis assignata, tamen non obstat duin sit etiam medium rei inquantuni elim est est istrix. Est igitur ut medio rationis secundum essentiam
suam: est praeterea medii imati inquautum est eiusaeffectrix, aut secundum similitudinem rationum gera metricam indistribuendo,aut arithmeticam incommutando.
415쪽
De repassione,numo,& indigentia.
Idetur autem nonnulas Cr ipsa repactio fitti
f ,repasionem esse dicebant Veru vir: Iz et, Σκpa 'o' nec ad distribuituum iussinn, nec ad emendatiae
gistratam geo cris perci terit quepi uir, noti iacet eum reperculi. Et si M.
uiolam eum qui magistratum gerit, percusserit,is non Aid quor inultus qui Ihiam ηrci
tini coheruatur si mae nt,quod ius iam Ieruitias ei e uidetur .ant retribui 1io
b boni ,quod nis set, actus dandi beneficium p no fit, di
ut ciuitates sconserua turMn obremGr Gratiarsim templum in ciuitate media conduint ut retrib itiellicitur, ioci Domus vicim est. Nam is qui suscepit Obnmniἡ
cto Sit Aedificator quida a Sutor utite
416쪽
38o ET HIC ORVM tur a sutore accipere opus istisis, er ipsum illi suam dare oportet.Si igitur primust id iustum quod comparationerationu est aeqvu,deinde repasio fuerit,erit quod dicitur. ii nanus,non erit aequum neque constabit societas. Nihil enim prohibet usiis ops alteri imopere praestibili s esse.
samee fgitur Maequa tem redigantur oportet.Est aut hoc Cr in caetern artibus.Eten: m e medio tollerentur, nisi Mens ageret, er quantum Cr quale, Cr pauens pateretur
hoc, m ni in e irile. Non enimduobus ex medicis pis cietqued ex meaico a is agricola, er ex diue s omaenaeo,uin equalibi s. uerum hi redigantu aequalitatem oporta. Quapropter ea. N Bisorii esti m ti ./.εμ- o intersese comparabilis d5 bella riet pro quoBin usim hominora uenit, . st quodammodo meta rura. metitur xiiii Q ηβ μ eer nimii Marsim. quolnam calcei domui uel uictui sunt aequalest Ophie odest aedissetvr XJ sutorein, tot pro domo, vel
mulatio,neque Acietas . hoc autem noli erit, si non aec
es erat , aut non finaliter, troii erit pernis talio aueon , temerit. Numus autem ex instituto L sest ui pro. Et propterea nomen hoc habet, quod non
ρ γ γ gricol*, id sit σαο ituris ad agricolae που .. Oportet in Duram comparati nigratira Ed serta com I S permutare uoluerint. Sitniam a seni eri inuexceμ
417쪽
LIBER QUINTVS. Ssi . fus habebit utrosque. Sed cum habent sua, c aequales er Asocij suae t quia haec aequesitas in ipse feri potest. Atque in . - 8 . sit agricola quidem a, er alimentum c: sutor autem b,σ -
opa s ipsius quod inaequalitate iam est redactum, d. QIJd. .
ipsi ii asta distentiam co- εἰ sine declarat. cum emana i
tuo, aut aliter,non si permuta tio scut i, eius quis. ε -- piam indiget quod habet ipse ut uini,pro quo dui ire tria - 'ticum exportandum. Oportet igitκr haec redigi ad aequuae o
ceat enim oportet hunc Grenti accipere. Patitur igitur
i ς . Non enim sempeΥ aequale potest . attamen gis Ru persistere solet. ISirco demitae sint pret ores omnes oportet. c enim erit permutatio semper. se erit, iocietas erit. Num s igitur ut mensura, res illa metiendo, digit ad aequalitatem. Elenim neque societ ς- x a feri nequit, ut ea quae adeo di erunt,coueniant com muni mensura. attamen indigentiae ratior satisfieri poα
test.Vnam quid igitur esse oportet,atq; hoc Iuppo α
iione . quapropter numus uocatur. Hic enim 'it id omnia μimensura conueniant: mensurantur enim omnia n o. Sit ue
domu quidem a. unciae autem decem b: erlectica coctois μνα La, pcitur in c. Alpa quidem dimidi: si ipsius bH pretiora domus quiris vinciae iit,aut aequale c atite,id est lectica, si pars decima inius b. Patet igitur quot lecticae domui sura aequales, μη tum quinq;. Hoc alite modo permutauella erat antea quam fiet mimus . nihil enim interest siue Lecticae
418쪽
8 His aute determinatta,consta iuris actione mediam maer- haec esse,agere,inquam,ac pati murram, Ititeruemin estia s9 plus hab Gaheru ranus. Iustitia aute non eodem mcnla
Dboea aepiciniustitia aute extremoru Et iustitia quidem
-- μ est quaiustus icitus a tuus, ione iussi apsi distribuitim Ripse Gallum cu j ad alium . non hoc pacto
ui commodi quidem olus sibi tribuat, Cr proximo mιn Gin Vm ρος Uyt Oed fusi, quod ex comparatione - - - - - rationum emergit, cir alij finali modo ad alium . iniustitia Q alitem cotraria iniusti. Hoc autem est excesus er de fictus commodi uel incommodi,cotra comparatione r in t L. quapropter iniustilia exuperatio est, Cr defectus, quia est si* exuperationis Cr destIMAn se quide exuperationis eius quod est simpliciter comodum, Cr dorctus eius quod est incommodam. In alijs autem in toto quidem; naliter,eius prost quod a copetratione rationum exorbicit,ut conasi ψ ugeri iuria autem minor quidem est iniuriam pati,inaior autem iniuria facere. De iustitia igitur ac iniustitia, qgar infit utriusque natura,siit dictu ni hoc modo. Simialiter cr de iusto uniuersaliter,atque iniusto.
rIDE TvR autem nonnullis & ipsa repassio . t Hoe f est quintum capitulum huius primi tractatus, in quo V Philosephus auert opinione Pythagoreorum de iii ta stitia,&eam refellit, & simul ostendit quomodo iustum sit medium:diuiditur autem inquatuor partes quae suis locis patebunt. In prima igitur afferendo sententiam Pythagoreo rum .dicit quod videtur quibus lain iustum lioli aliquod sedia simpliciter omne iustiam esse repastum vel econtra passioneni. Hanc sententiam reprobat Philosophus ho: pacto, Id quod
419쪽
quod non accomodatur nee iusto distributivo, nec eorrectivo, sed discordat ab utroque,non est iustum ut illi dicebam: sed econtra passio m huius modi quia non acconio latur ii stodistributivo,nec correctiuo,sed discordat eo modo quo illi ponunt. ergo econtra passio non est iustum. Maior patet, μ' quia duae sunt species iustitiae, ut vidimus. una distributiva, Mia correctiva, unde&iuitum duplex. scilicet distributivit, ct correcti uiam. Id igitur quod discorda i ab viroq; non erit iustum. Minorem probat Philosophus, & primo quod dia scordat a iusto distributiuo: quia seri non potest ut quis ea dem patiatur qui cotulit inieisspnb: Esi quispiam patriam seruauerit,quid ecotra patietur vel suscipiet a republ.ut par gratia reseratur ZProbat ulterius quod non accommodatur vel potius discordat econtraPassio iusto correctivo. Nam
feri potest ut quispiam percusset it hominem in magistratu
constitutum: tunc site no patietur eadem, immo luet poenas,& plus patietur,veru secundum nos debeat eadem pati.Item in magistratu costitutus si percusserit alique priuatum: tunc , iste non eadem econtra patietur ,quod debebat fieri per vestrum iustum . quare patet his exmplis quod econtra passio vestra discordat a iusto etiam commutatiuo vel correctivo. Affert etiam ulterius ad suum propositu ostenden tu, quod magna interest utrum quispiam sponte an inuitus agat. Si autem iustum esset econtra passio,tunc quomodocunque age i et aliquid & inferret, sena per econtra pateretur eadem: atqui inui tus fecerit non punitur a legibus: ergo absurdum est iustum esse econtra passionem.&sic maledicebant Pythagorici,quod iustum simpliciter nihil aliud est quam econtra passionem, & adeo credebant hoc, ut dicerent iustum Rhadaianaanti, no esse nisi tale, accommodantes Hesiodi carmen,qui dixit quod si quis patietur ea litae egit. tunc recte iustum fit. n Is CREPAT. J Scilicet a iusto ustributivo&correctivo sis eo modo quo diximus. Notandum quod sicut dicit Philosophus, Pythagorici diffinierunt iustum eccantra passionem. TNam iustum ut omnes asserunt, est aequalitas quaedam id est vult ut person vel es restigantur ad aequalitatem. Pythagorici vero errarunt in hoc quod accomodant ccontra passionem omni iusto.& non benefecisse videtur sic simpliciter Jesine distinctione ulla distini edo iustum, tamen accomodatur
420쪽
econtra passio alicui iusto: nam videtur habere locum in ali
qua parte iustitiae commutatiuae scilicet praesertim in ea uuae versatur circa comm cia voluntaria quae fiunt incommuni
societate,ut apparebit. Dubitatur quia Psiilosophus videtur ' sibi repugnare. Nam superius dixit in iusto correctivo quod iudex re icit iniurias,&non conditionem personarum,&ideo dixit illud iustum consistere in arithmetica proportio- nalitate quae no respicit qualitatem personarum. Hic autem dicit,& affert exemplum in iustitia correctitia ubi atteditur dignitas,&qualitas personarum: ut si quis percusserit virum in magistratu c5stiti itum, non solum repatitur econtra,sed ., ς etiam magis punitur. Dicendum ad hanc dubitatione quodi, Philosoptius loquitur ibi de ijs quae communiter eueniunt. Praeterea videtur ibi accipere priuatas personas.at siquis percusserit virum in magistratu constitutum,non punitur quia personam illam tanquam priuatam percusserit, sed quia videtur percussisse rempub. cum ille publicam personam ge-46 rat, ut apparetexeplo allato. Γs Eo in societatibus.JHaec est secuda pars huius capituli, in qua Philosophus reprobata sententia Pythagoricorum,nunc ostedit quod iustum istud Pythagoricorum , id est econyra passio , verificatur in ali, qua parte iustitiae correctivae, scilicet in ea quae consistit in commerciis hominum: deinde declarat formam iuxta quam dicetur quod iustum est econtra passio. Probat igitur primo illoc pacto: Id quod in commutado secundum similitudinem
rationis,& non iuxta aequalitatem continet,&conseruat ciuitatem,est iustum correctivum commerciorum. At ec5tra
passio est huiusmodi: ergo econtra passio est iustum correctivum. Patet ratio ex ipso Philosopho qui dicit quod econtra passio est iustum correctivum .non autem simpliciteriu-num,ut volebant Pylsaetorici.& secundum aequalitatem rat
culum pro oculo, vel manum pro manu. Verum si dixis-lsent vel intellexissent ecotra passionem secundu similitudi-Snem rationis vinos ponimus,non errassent: quia ciuitas cO-J sertiatur eum fit retributio & repensio secundum similitu-' dinem rationis,ut siq iis intulerit malum,reportet secudum similitudinem rationis malum a lege: si bonum, etiam reportet bonum & gratiam. unde & teplum Gratiarum in ciuita-. xibus condere solent,ad quod respici ita meminerunt gra-