장음표시 사용
421쪽
tiarum, & referunt gratias bene meritis,& recompensatio nem inuicem pro benescijs, ut &ille rur1 us & coserre beneficia incipiat,&iter u reportare,& in his cosistit econtra passio no iuxta aequalitate,sed iuxta similitudine ration tibi visidas mihiopus tuum no reddas i tibi opus neu quia forsa n iaci
indiges illo, se redda aeu ualees illi.&sic patet quod econtra passio est iustum cor rectivum, Mn iuxta aequalitates tvidebantur intelligere Pythagorici. Nam quae Acietas et
commutatio ex aequalibus fieri potestZ Non enim ex duobus medicis fieri societas solet,& commutatio inter ea quae sunt eiusdem artis sed ex diuersis & inaequalibus cum rediguntur ad aequalitatem secundum similitudinem rationis. Nam cir- , iustitiam cominutatiuam semper quidem oportet esse ae-3 qualitatem rei ad rem, non tame actionis & passionis. quod simportat contra passum: sed in hoc oportet adhiberi pro portionalitate ut fiat aequalitas rerum, eo quod actio unius artificis maior es quam actio vel opus alterius.ut si faber dat sutori domum, non sutor reddat ei domum: nec si dati ei unam domum reddat unum calceum minoris pretii, sed 'calceus secundum similitudinem rationis, id est ut tot se, mantur calcei ut aequent pretium domus: & sic fiet recompensatio Sc retributio,& econtra passio iusti coinmutatiui, vinunc inferius ostendet Philosophus. fCONIUNCTIO autem.J Cum velit declarare Philosophus illam formulam similitudinis rationii secundum quam fit econtra pasilo iusta, sumit diuersos artifices,&diuersa opera, inter quae iusta coinmutatio fieri possit. Sumatur igitur quatuor elementa, A, B, C, D,& A sit faber,a sit sutor, C domus,D calceus: ponantur informa vel figura quadrati, ut primo A faber, & ex opposito per recta linea a sutor. Deinde sub A fabro per recta lineam sit C domus, eius opus:&sub B sutor ponatur D calceus oppositus domui per recta lineam : deinde intelligamus duos
diametros, unu ab A in D,alium ab B in C.ex qua colunctio
ne per diametrii statim apparebit iustu quod est ec5tra passo,& retributio ,& recopensatio secundum similitudinem rationum, hoc pacto,Vt cum faber sit praestantior artifex sit ut vj. quam sutor qui sit ut ii l.&opus quoque fabri , scilicet domus sit itis.&calceus h. tunc fiat coniunctio per diametria
hoc pacto: si fiant calcei aequales domui , ut sicut se habet B
422쪽
faber ad sutorem, ita domus ad calceum: sed faber ad suto
rem habet rationem duplam: ita etiam domus ad calceum. Vnde aequentur calcei cum domo secundum similitudinem rationis, ut tot calcei sumantur ut aequent domum: deinde fiat coniunctio pei'diametrum vel econtra passio quae erit si faber habebit aequivaletes calceos,&sutor domii: nam prius 's oportet viae qtientur res comutandae. deinde fiat ecotra pata sio,&comutatio per diametrii, quae erit iusta si opera aequata erunt, non secundu aequalitatem, ut unum ad una, veluti una domus ad unum calceum: sed si aequatae fuerint secund si similitudine rationis, ut tot sumantur calcei, ut aequent domum. 6, faber
Qua adaequatione facta secundum debitam proportionalitatem oritur iusta commutatio,&econtra passio,& uterque agit, & patitur & aiffert suscipit aequi ualens, id est agens agit quantum & quale,& patiens patitur tantum & tale, id est faber,qui est agens conseredo domum,& patiens suscipiendo calceos: & item sutor qui est agens conferendo calceos, de patiens suscipiendo domum,& uterque agit tantum & tale,qua latum de quale patitur, id est suscipit , dc sic etiam pati
423쪽
tur,quantum agit, & hoc in rebus operibusque diuersis, de
inter artifices diuersos inter quos cadit proprie commutatio , & huiusmodi conuentiones: non enim ex duobus me
dicis, sed ex medico &sutore,&fabro fit societas,ut appa ret in figura,& textu Philosophi. A D aequalitatem.JScilicet per diametrum. f v A P Ro- sPTER. omnia quorum est permutatio. JHaec est tertia pars shuius capituli, in qua Philosophus cum antea declarasset formulam rationum in qua fit econtra passio munc ostedit quo modo in permutationibus dicta formula poterit obseruari:& primo declarat ea omnia quoru est permutatio esse talia. ut inter se coparari possint. Non enim linea & lapis coparantur inter se nec permutari positat .Res aute quae permutatur, etsi sint variorum generum tamen propter indigentiam humanam c5parantur secundum comunem mensuram,quae est ex instituto &impositione hominu, no ex natura. Id autem est nummus qui rebus mensuram ponit, & extimationem.&propter hoc nummus in usum venit, ideo fit quodam modo medius nummus.Nam est inter res permutandas,quaru altera est maioris pretij, altera minoris . deinde per mensuram nummi illae resinaequales adaequalitatem redigutur. Ex quo si,ut nummus metiatur,quotnam calcei sint aequales domui. Mensurat enim domum,& item calceum,& sic numus aequabit quia tot calces addentur,ut aequales sint domui. su vo- son A M modo. Id est aliqua ex parte. Ob id ipsum, scilicet sit quaedam mensura. Notandu quod Philosophus dixit ea quae permutantur quoda modo comparari inter se:& dixit quodam modo,quia proprie ea dicuntur comparari inter se quae sunt eiusdem generis, vel potius eiusdem speciei. at illa quae
permutantur sunt diuersarum rationum,& tamen coparan tur per communem mensuram quodam modo, deinde per
mutantur. Notandum quod Philosophus dicit quod nivnux est quodam modo medius,veluti dicitur iudex medius inter
illum qui habet plus, & illii qui habet minus,auferendo ab eos qui habet plus,& addendo illi qui habet minus.Verum iudex 'est res animata,numus inanimata .Praeterea res quae deferuntur ad iudicem erant antea aequae: postea facta iniuria fiunt iniquae,&orta inaequalitate curritur ad iudicem,& ille aequat
424쪽
V Nummus vero alio modo quia sumitur pro communi men
sura ad extimationem rerum permutandarum non ut me
diator iudex: sed ut communis mensura , ideo dicit quodam i modo. OPORTET igitur. J Declarat Philosophus quo
modo mensurantur res permutandae, ubi inter se quodammodo sunt comparabiles. Qualem enim faber rationem habet ad sutorem, tot calceos oportet conferre pro domo.
Quod si hoc pacto non fiat, nec permutatio sequi poterit,
nec econtra passio. At illud non fiet,scilicet ut tot calcei conferantur pro domo,nili adaequentur . Vnde oportet aliquo uno cuncta quae Permutantur mensurari. id autem erit indi gentia,& necesiitas quεdam in rebus huiusmodi. Nam illud metitur res permutandas, sine quo permutatio rerum fieri non potest: sed indigentia videtur esse huiusmodi:ergo indigentia videtur quaedam esse mensura rerum permutandarum. Verum ne quis obiiciat,quod etiam sine indigentia est nummus quo res permutantur: ideo addit ulterius Philosophus,quod nummus subit vicem indigentiae, quia fit quan
doque ut alter indigeat,alter'ion:& tunc nummus Introdu
citur,qui non natura constat, sed ex instituto & impolitione
hominum: unde etiam nonae sumpsisse,
id est a leste:& adeo collocatur in nostra potet tale,ut non solum ipsum inueniamus, sed etiam deponamus quandocunq; libet.Notandum quod ut dictum est,faber excedit sutorem,& opus fabri excedit opus sutoris adeo ut positis superioribus numeris habeant proportionalitatem geometricam du plam ut sicut se habet faber ad sutoremnia calceus ad domu, Fvel domus ad calceum: sed faber excedit sutorem in duplo, domus eodem pacto excedet s undum istam proportio ualitatem quae geometrica dicitur quae cadit hic cum ista co- parantur. Verum si permutatio fieret hoc pacto, no bene se haberet cum sit hic inaequalitas quae aequari debet per sinuli tudinem rationis,ut fiat econtra passio,ut sint duo calcei quiaequent domum:& sic faber & sutor erunt aequales. Nam animaduertendum diligeter quod cum illa comparantur antequam fiat permutatio, cum inquam comparatur hoc pacto, ut sicut se habet faber ad e N p roportio geometrica ex sua percipitur inaequalitas, quae o bseruanda non est cum fit permutatio sed redigeda ad requalitatem,
425쪽
ut opus minus aeuuetur cum maiore, v t quasi proportionali- illa geometrica reducatur ad arithmeticam, quae est illa quae attenditur in permutando,quia aequalitas rationis geo metrieae,quae est fabriad domum, & sutoris ad calceum, sit aequalitas rationis arithmeticae eiusdem quanti tatis,adaequa do multos calceos domui: & per hunc modum fit permutatio & retributio congrua,ex qua bene constabit ciuitas: quae retributio &coniunctio fit per diametros rerum ad personas. Nam po natur ex una parte persona cu sua re vel opere, ex altera parte persona alia cum silare. Hae res vel opera ad personas stat inter se sicut anguli quatuor: nec potest deduci res ad personam nisi per lineam diametralem ab angulo rei ad angulum personae.quare talis permutatio &coiunmo fit per diametrum ,ut apparet. Sed non attenditur hic persona rum dignitas, quia nouvidentur altera alteram excedere, nisi ratione operis, sed sufficit ut aequentur opera inter se,& fiat permutatio secudum similitudinem arithmeticam. ER1r uigitur. J Declarat Philosophus quomodo fiat contra passio recte in permutationibus rerum per communem mesuram, id est per nummum quem dixit subire vicem indigentiae. Sumantur elementa A,B,C, D,&A sit agricola vj.& B sutor iij.& c alimentum iiij.&D calceus ij.Vt igitur se habet agricola adsutorem:ita alimentum ad calceum. verum cum horum alterum excedat alterum,haec aequanda sunt secundum similitudinem rationum cum permutatio fiet:quod nisi adaequetur,tunc apparet quod permutatio esset iniusta,& inaequalis, dc altera persona haberet utrosque excessiis.Veluti agricola vel faber qui est alterum extremum, haberet utrunq; exces sum si fieret permutatio ut se habent inter se secundum proportionalitatem geometricam, hoc pacto haberet utrunq; excessum, scilicet excellentiam artis qua excedit sutorem: ponatur enim quod excedat in duplo.& item haberet excessum operis,quia haberet tantum quatum valeret, & excederet in duplo,ita ut si daret opus ut quatuor haberet tot quot face irent octo. Nam sicut persona excedit persona: sic quod reciabit excederet id quod dat,sed excedit in duplo: sic res in preis hio debet excedere in duplo si permutatio fieret hac geometatrica ratione ubi atteditur dignitas personarum.& sic altera persona haberet utrosq; excessus. Sic enim requireret pro
426쪽
portionalitas geometrica: ut quod agricola ad sutorem, ita opus sutoris ad agricolae opus:sed no est ea seruanda inper- ι
mutatione rerum ubi attenditur aequalitas operuim.&sc e ponunt nonulli. Quidam vero reterunt virosq; excessiis ad
excessiam & defectu, id est plus & minus, hoc pacto,quia agricola haberet unu calceum,id est minus, & habebit plus in eo quod excedit sutore dignitate artis,posito quod sit dignior. Item sutor minus in eo quod exceditur dignitate artis habe bit plus, quia habebit alimentum quod est pluris pretij. 3 so PORTET autem. J Quasi reducenda est talis proportio
ad simili tudine rationis arithmetica,ut no attendatur digni tas personarii,sed opera eorum aequada sunt,ut agricola habeat tot calceos, quot valet triticum ad alimentum suum.
HABENT ipsi sua.J Scilicet quado quisque habet tantum
quantu dedit:& sic poterit costare 1 ocietas,& fieri potest co-
mutatio congrua,& numus erit mensura quxdam ex qua posue natur extimatio rebus v o D aute indigentia cotinet.J Declarat Philosophus quomodo indigetia videtur cotinere omnia ista in permutationibus,scilicet ut fiat,& quid est mensura, & quomodo nummus subit vicem indigentiae. Probat quod indigelia videtur continere omnia ista humana hoc pa isto, Id quo uno& quasi solo permutationes rerii fieri possunt,continet res omnes humanas: sed indigetia videtur esse huiusmodi . ergo &c. Maior nota, quia fiunt permutationes irerum,&id sine quo non potest fieri permutatio inter homines,videtur continere res humanas. Nam si fiat permutatio, possunt couenire homines,&fit pagus &ciuitas,& coetus hominum . Minor declaratur,quia nisi esset indigentia,no esset ipermutatio.Is enim qui non indiget non permutat. Et dixit ad probandu hanc minorem,quod si uterq; indigeat certe fit permutatio: si alter talum,fiet etia permutatio: quod si neu ter,no fit permutatio. Verii ad declaradum eam parte in qua dixit, si alter tantum indigeat fit permutatio alia sunt clara per se affert exeplum, dicendo quod fiet hoc num o intercedente qui subit vicem indiget laetiiturae alio in tempore,quianum us est tanqua vas: sed opor tet v t n unius sit talis ut id pos- , sit efiicere. Nam si numus no esset in usu vel esset adulterinus non fieret permutatio,quia tuc subiret vicem indigetiae. Haec cum ita sint, Philosophus videtur afferre obiectione&eam soluere,
427쪽
soluere. dictum est enim indigentiam no semper esse, & ideo
oportere nummum intercedere, qui cum subeat vicem indi gentiae,sii uiliter erit denuino, quiavariatur & n5 semper est, Hec semper valet idem,ut experietia patet: ergo non semper erit permutatio. Hanc obiectionem 1 oluit concededo ipsum numum habere mutationem: tamen magis persistere , id est pretium eius quam reliquar u rerum.& subdit quod propterea oportet res ipsas esse pretio definitas, quae permutandae sunt:& sic erit semper permutatio,quia niimusvidetur aequare res humanas ad hoc ut semper seri possit permutatio :&facit l, uc discursum,quod nec societas esset sine permutatio ne, nec permutatio sine aequalitate, neq; aequalitas sine comuni mensura quae videtur esse nummus. Dicit etiam ulterius quod sunt aliquae res quae de natura sua non possitiit mensu rari communi mensura in permutatione,& ista videtur mensurari per indigentiam: ex quo videtur esse aliquid oporte re,quo mensurari omnia possint quae permutantur: at id est nummi, ut ostendit exemplo Philosophus per designationem & descriptionem.Si enim sint permutandae lectica & domus,permutari non positat nisi mensurentur comunimensura qua imponatur pretium eis. Haec autem erit nummus.
Sumatur igitur unciae x.& domus,& lectica,& dicamus quod lectica valet unam,domus vero quinque uncias: & sic domus erit dimidia: lectica vero decima pars unciarii. Quare quinquies sumenda est lectica,ut sit aequalis cum domo: quinque igitur lecticae adaequant domum. & hoc pacto res mensurari
dicuntur nummo. Numnuis autem ex suppositione venit in
usum, & ex instituto. Nam si nummus non haberet talem mensuram, non esset in v su : at eam habet quam imponit sibi ratio 3c experientia hominum: si vero non habet, tolli tur. Dicit post haec Philosophus, quod ante inuentionem nummi erat permutatio rerum, & indigentia mensurabat res,& pretium mutabatur ut requirebat indigentia: ut quinque lecticas pro domo permutassent, quia mensurassent labores domus cum lectica, & sic vidissent quod valebat quinaue. unde stulta differentia est si permutentur quinque le- icae,an pretium quinque lecticarum. ex quibus patet,quid
sit iustum & iniustum: & ex hoc apparebit quid sit iustitia& iniustitia.
428쪽
s fax suppositione.J Quia non fit a natura, sed ex lege& instituto hominum. Osi T domus. JOstendit quomodo
cum nummus intercedit fit mensuratio,& imponitur pretium ut permutatio fiat. Notandum quod inter res perm tandas cadit nummus ex institutione hominum: sed res quae sint diuersorum generum & rationum non videntur mensurari posse ex parte naturae, quia mensura debet esse degenere eorum quae mensurantur: ut quantitas continua mens ratur qliantitate continua non discreta. Nam si res per mensuram debent mensurari ,habere debent illam mesuram quae sit pars illarum rerum. Quare nummus ipse medius cadit inter res meia1urandas propter Indigentiam: quia imponitur pretium alteri rei, & sic etiam alteri, & in nummo & pretio conueniunt, & hoc pacto ex instituto est nummus quodam-18 modo mensura. L HIs autem hoc pacto determinatis. JHaec est quarta pars huius capituli , in qua Philosophus posteaquam in superioribus declarauit quomodo iustuin est in dium : nunc ostedit quomodo iustitia quae est habitus sit mediocritas vel medium. Et primo ostendit quo pacto operatio iustitiae sit medium: deinde quo pacto ipsa iustitia sit me . dium: praeterea qualis habitus est iustitia: postea qualis habitus est iniustitia: postremo epilogat supradicta. Urobat igitur in primis hoc pacto: Plus habere & minus habere est agere & pati iniuriam: at iuste agere est medium inter plus habere & minus:ergo agere iusta est medium inter agere iniuriam,
429쪽
riam, & pati. Maior nota ex antedictis cu inquit supra, Qui enim plus sibi tribuit quam alteri, iniuriam facit. Minor patet de se: ergo dcc. si v ST t T i Aaute non eo de modo.J Decla rat nunc Philosophus quomodo iustitia est medium. Non enim est medium eo pacto quo dictum est in allijs virtutibus: nam in alijs virtus erat media inter duo vitia opposita, quae sunt habitus:iustitia vero est ipsius med ij, scilicet iusti quod est
mater plus S minus: & sic est in medio duorsi extremor ii quorum alter u est plus, ali er u minus. Notandu quod iustitiae opponitur unu tantum vitium, scilicet iniuntia, quae subit vice duorum non vitior a vel vitiosorum habituti: sed extremorum, quorum alterii est vitium,scilicet plus babere.& intelligo plus habere non solum plus de bonis, sed etiam cum habetur minus de malis:& sic igitur plus habere erit in vitio .Alterum vero minime, id est ipsum minus habere. Ratio est autem cur unum tantumvitium, scilicet iniustitia opponitur iustitiae,& ipsa non est media inter duo vitia: quia aliarum virtutum extrema vi puta audacia,& timiditas diuersis operationibus committuntur,&contrariis.Vnica autem operatione
impossibile est agere audaciam & timiditatem quae sunt ex cenus dc defectus fortitudinis,quae duo sunt vitia,& differunt inter sere dc ratione. Iniustitia vero una & eadem res conficit unica operatione plus & minus, id est excessiim& defectu, qui sunt idem re,differunt latum ratione. Nam qui aufert, &plus habet, & alicui aufert sunt enim ista relativa cui vero
aufertur,minus habet. Itaque una & eadem ablatio facit plus habere eum qui aufert,& minus eum cui aufertur. & sic iniustitia unum re conficit u trunque ext remit: quae extrema differunt inter se ratione tantum prout suberit rationes pluris, de minoris,&excessus,&defectus, quia licet sit eadem res iniustitia , tamen alia est eius ratio ut est plus,alia ut est minus. Sic igitur apparet quomodo Rustitia no consistit in medio duorum habituum vitiosorum qui sunt excessiis &des emis,sicut consistunt aliae virtutes sed distribuendo aut contutando res sine proportionalitate facit in rebus talem excessum atq; de
fectum: similiter & iustitia est effectiva medij, 'uia adaequando res facit illud quod est medium in rebus, este aequum inter
homines inter quos distributitur aut commutantur tales res: tamen regulat etiam affectum & appetitu hominu: & quan
430쪽
l uis omnes dicant iustitiani esse in voluntate ut in subiecto, forsitan non esset absurdum collocare eam in appetitu inso uantu moderatur ipsum & regulat a plus appetedo. ET
iustitia quidem. JHac in parte Philosophus docet qualis habitus est ipsa iustitia,dicendo quod iustitia est, qua iustus dici
tur esse talis ut agat electione, & tibi, & aliis aeque tribuat, id est non solum sibi ad alios,sed etiam alijs ad alios. & videtur iexplicare definitionem siue descriptionem iustitiae,quae vids tur magis competere iustitiae distribui tuae. Haec enim praestatior altera esse videtur. Definitio aute talis est, quod iustitia est habitus quo iustus electione agit, non tribuendo sibi, &caeteris plus,& minus, sed aeque. Alia autem pars addi potest quae pertinebit ad correctivam, scilicet quae redigit personas quarum altera iniuriam perpessa est, & res permittendas ad 'aequalitatem: & hoc pacto videtur complecti ambas partes 61 iustitiae. Di NIusTIT 1 A aure est contra. t Declarat nuc Philosophus qualis habitus est iniustitia, & dicit quod est econ tra,scilicet qua vir iniustus agit per electione iniuste, excessus &defessiis tribuendo praeter similitudinem rationum.
Haec est contraria definitio ipsi iustitiae, & ideo iniustitia dicitur esse excessiis & defectus, quia plus & minus distribuit,& commodorum S incommodorum: sed opposito modo. Item cum caeteris distribuit, dat plus & minus:& non semperdat uni&idem plus,sed nunc uni, nuc alteri,&indissereter.
Et potest sic definiri, quomodo est habitus,quem habens operatur electione iniusta sibi plus quam alijs tribuendo, &alijs non aeque,&quo non rediguntur personae&res per-61 mutadae ad aequalitate. Ex v P ERAT ION I s &defectio
63 nis. J Et hoc fit duo bis modis, aut ad se,aut ad alios. svERvM6 id.J scilicet iniustu tale. O M i NOR quidem est iniuria pati, JIlle qui habet minus dicitur pati: ille vero qui habet plus dicitur facere iniuria. & sic visus est Philosophus coparare extrema iustitiae inter 1e, sicut sipra in alijs.Notandu quod ut alias dictum fuit sicut est de motu & omni actione:sic de operatione iustitiae esse videtur.at motuserit idem inter terminum a quo&terminii ad quem,& tamen diuersis nominibus ob diuersos respectus nuncupatur, veluti doctrina vel potius doctio,ut ita loquar, ea de est operatio inter eum qui discit,& qui docet: sedytesta doctore, dicetur actio: ut est ad disce