장음표시 사용
431쪽
tem,passio: eodem pacto iniustitiaunam operationem facit, scilicet iniuriam,quae est una & eadem, tamen diuersas habet rationes.nam si agit iniuriam, est qui patitur,& econtra,& utinab agente dicitur actio, & ut ad patientem dicitur passior& sic est excessiis& defectus, ob diuersos respectus, ut patet. Da iustitia igitur. t Concludit Philosophus epilogando breuiter ea quae dicta sunt de iustitia ,& iusto,& iniusto.
De iniuria,iusto ciuili,herili,& oeconomico.
Um autem fieri pinit, ut iniuriam ussiam cssciat, cir nondii fit ipse iniustus: qualesnam iniurias qui lam sciens unaquas iniustia
--tia iam est iniustM,fur, inqua, uel adulter, uel latros An hoc modo nihil intererit s Etenim fieri pori test ut qui iam coeat cum inuliere scies cura qua coit. sed non ob electionis principium, sed ob affectum. Alis iniuis riam quidem agit,sed iniust s non est . ueluti neque furfuratus est tamen. neque adulter,adulterium tamen recit. Creodem de caeteris modo. Quomodo igitur ese habet ad scii um iustum repagio, dictum est antea portet autem non latere, iustum quod nunc quaeritur, id esse, quod estifimp ter iustum. ipsumcinquum iustum ciuile .Hoc alitatem est inter socios uig uti it sufficientia liberorum ataeque tapalium, authim catumerallanum consistens,
assim numero. Ovumn qui in hoc non scinter eos ciui 68
Ie iustum non est, sed quoddam iustum ex per similitudiis nem quandam. u saeuita est iustum, quibtis α β po iitur lex. Lex autem ijs poni solet, in quibus est iniustitia. 69 Iudicium etaim dijudicatio est iusti atque iniusti. In quibus T. vero est inuistitia, in ijs est etiam iniurianiscere. sed non in omnibus est iniustitia, in quibus est iniuriam scire.
432쪽
395 ETHICORVM Hoc autem est plus quidem ex inpliciter bonis, minus autem ex simpliciter mala sibi tribuere. Idcirco non finitamus hominem dominari. sed rationem. quia sibi psi i iscit, ex fit tyrannus. Magi iratus autem custos est iusti: γδ quod si iusti, er aequi. Aia quia nihil sibi psi plus tribuisendam esse censet,s est iustus ex inpliciter enim bono plua fibi non tribuit, nisi comparatione rutionum sit adi m accommodat- ideo alis, non b psi laborat Atisque ob idipsum, alienum bonum inquiunt iustitiam esse, I γ' sicut Er antea diximus. Merces ergo quaedam tribuenda est ipsi honos inquam praenuum .sed quibus haec non pq sufficii f. ij fiunt t*ranni Merile autem, patern s iura
' stam non idem, sed his est smie. Non est enim iniustitia ad sua simpliciter . id aute quod pinidetur, et filius quano diu sit paruus, Criton separatus, ut pars ipsius est patris.
Se uero nemo uult laedere. quapropter non est ad ipsi niniustitia. Neque ergo iustum, neque iniustum ciuile. E stenim lege, atque in his est in quibus lex esse potest. insiquidem ij sun quibus inest ae litas imperandi atque pa- rendi. Idcirco magis ades ora iustam esse uidetur, quam
ad filios, er ea quae pinidentur . Hoc enim est rei ali
ris iustum. uerum ex hoc aliud est a ciuili . . . --
6s v M autem fieri possit ut iniuria quispiam.J Hic est e-
cundus trastatuat uius libri in qim ollendit quia iit iu rastum ciuile. Nam antea Philosephus diuisit iustitiam in suas partes,&eas declarauit: &iustum similiter quod prosciscitur ab utrisque.&videbatur expleui si totam materiam de iustitia& iniustitia: sed cum iustum multifariam dicatur est enim iustum ei uile . &aliud duod habet similitudinem ciuilis,& cum alia multa dubitari postent de iniuria quae fit ideo nunc affert hunc secundum tractatum, ut ostendat quid a pro I ijUG2gae ciuile. & appellat iustum ciuile illud quod postea
433쪽
postea diuiditur in naturale, dc legitimum & continet etiam distributivum, S commutatiuum: de quibus antea loquutus est. Diuiditur hic tractatus inquatuor capitula. In primo ostedit quid sit iustum ciuile, &in quibus conlisti t,& in quibus no consistit. In secundo diuidit ipsum. In tertio soluit dubitatio nem antea motam. In quarto mouet quadam dubitationem de iniuria, & eam soluit. Primum capitulum diuiditur in tres partes, quae suis locis patebiit. In prima igitur parte Philosophus mouet dubitatione, quam etia in tertio capitulo latius
soluet. Dicit ergo, Cu fieri possit ut quis iniuria faciat,& nosit iniustus, quaerendum est quaenam sint illae iniuriae quibus homo dicatur iniustus. Sunt nonnulli qui hunc locum sic ex ponunt,Cum a nobis dictum sit antea quid sit iustum&iniustum, & iustum sit quod ille qui facit iniuriam sit iniustus: tamen cum fieri posse videatur ut aliquis iniuriam faciat, & nosit statim appellandus iniustus,quaenam erunt iniuriae ex quibus homo iniustus dicatur secundum unam quanque speciem iniustitiae ξ veluti fur secundum speciem iniustitiae quae est de furto, vel ut moechus secundum speciem iniustitiae quae est in moechando,quaenam illae erunt Z Omnes enim isti habitus vitiosi videntur posse reduci ad iniustitiam quae est tota vitiosi tas. quaenam igitur erunt, postea soluit interrogando prius,&dicedo, An nihil interesse videtur inter haec ξDeinde declarat exemplo, & dicit quod si quis coeat cum muliere non eligendo id cuantecedeti deliberatione, sed motus aliqua per turbatione animi, iniuriam quidem facit: sed nondum est ap pellandus iniustus. sicuti etiam fur qui furatur no furetur, sed:
propter aliquam animi perturbationein, cum non antecesserit deliberatio . Furtum quidem fecit, non tamen semper &statim est appellandus fur qui furatur : sed ij qui sic furatur ut
fures:&moechi qui moechantur per electionem, & secudiami habitum. Et sic discurrendo per unam quanque speciem i niustitiae, qui iniuriantur ut iniurientur per se,&no per accides, aut propter allu finem, iniusti dicedi videntur secundu una- quanque speciem iniustitiae, secundum quam talem operationem producunt cum electione Nerum expositio propria huius textus,& accommodata menti Philosophi talis esse vide tur,quam nucasserimus,ut clarius intelligatur Philosophus.
Mouet dubitatione Philosophus,& dicit interogando quod
434쪽
cum fieri possit ut aliquis faciat iniuriam,& nondum sit initi
' stus,quo modo facta erit; illa iniuria,ex qua homo sit iniustus secundum unamquanque speciem iniustitiae ξ & ponit exempla: veluti iniusti,ut fur, vel adulter,vel latro: postea interro gando dicit,an improbanda est haec dubitatio 3 quasi dubita uimus recte an nihil interest, utrum aliquis faciat iniuriam ex habitu aut subita dispositione,aut aliqua perturbatione animi: sed quomodocunq; quis faciat iniuriam iniustus est postea soluit, quod qui non facit iniuriam ex electione no est appellandus iniustus: sicut non est dicendus fiar, qui non furatur per electione, & habitum, sed aliqua subita dispositione aut perturbatione compulsus. Sed in omni iniustitia permultum interestu trum perturbatione aliqua animi,quae plerunq; breuis est,&ad tempus,an consulto & cogitato fiat iniuria. 66 v o Mono igitur.J Hac in parte Philosophus auget hoc dictum,& redigit nos ad memoriam eoru quae dicta sunt de econtra pastione. Diximus enim quomodo ecotra passio se habet ad iustum, quia non est simpliciter iustum,& omne tu stum,& non est quod nunc quaeritur scilicet ciuile &simpliciter iustum. Notandum quod Philosophus mouet dubitatio nem in soluit breuiter,& ea dimittit ut inde resumat. Quare
facit hoc 3 quia posset aliquis dubitare de quo iusto loquatur
eum sint plura, scilieet dominicum,ceconomicum,ut inferius patebit. Quapropter interponit hanc declarationem dicen
do quod tu quod quaeritur non est nisi ciuile iustum, quod est ut inferius declarabitur: n5 enim est repassiim. Nam dictum est de eo prius quale sit,&quomodo se habet ad iustu,&ideo v sequitur. OO PORTET autem non latere. J Hac in parte se, cunda capituli Philosophus ostendit quid est illud iustum ciuile de quo loquitur ,& declarat quod ciuile iustum est illud
quod est in societate hu manae vitae,& est causa talis societatis,&eius conservatrix sufficiens ut conseruetur reipublicae libertas,aut distributiva secund si similitudinem rationum, scilicet geometricam , aut commutativa secundum numerum,
id est secundum proportionalitatem arithmeticam. Sciendum quost iustum multifariam dicitur,scilicet iustum simpliciter,& hoc est ciuile: aliud item per comparationem dicitur tale,scilicet iustum rei familiaris de quo non loquitur. ideo dixit,non oportet nos latere id iustum de quo loquimur, scilicet
435쪽
licet ciuile esse. Q v A R a in quibus. J Declarat philoso- ς e.
phus ubi,dc in quibus non est tale iustum ciuile,& ostendit no quod eit in his quibus non est communis societas vitae talis, ut sit sufficiens inter liberos &aequales: unde innuit quod iustu familiaterson est huiusmodi. Nam inter patrem & filium dominum & seruum, virum & uxorem non est iustum simplici
ter & ciuile,sed quoddam iustum, quod per similitudinem dicitur. Di N ijs enim est iustum. J Ostendit Philosophus in i,s quibus sit iustum ciuile, S declarat quod est inter liberos & γaequales: non autem inter patrem dc filium, dominum & ser lium, virum & uxorem. Probatur: In illis in ovibus non datu r lex seruanda no est iustii simpliciter & ci uile.at patri & filio, seruo&domino,viro&vxori non imponitur lex ser- .uanda: ergo inter eos no erit ciuile iustu. Ratio patet: quibus
enim datur lex obseruanda, in his potest esse iniustitia pro prie:& in quibus est iniustitia,in illis fit iniuria. & propterea
datur lex,quia no possint proprie facere iniuriam,lex prohibet dc punit: iniustitia vero videtur esse proprie inter aequales,& appellantur aequales etiam illi qui sunt caeteris dignio res, dumodo sit seruata proportio dignitatis, de sint pares liber tate: undeno sinunt alique esse tyrannum,ut inquit infra. sed pariter legibus obedire volui. Leou enim,ut inquit Cicero serui facti sit usui liberi esse possimus. Inter aequales igitur Oilit iniustitia quado aequales no habent aequa. Si inter donii nu&seruit, non est aequalitas. Est enim seri ius pars domi ni
hoc pacto Yt instrumentum quo Ad Aammar A Ornit se bilinc ἰri libro Politicoru: nec etiam inter patre & filiv. nec inter viru&vxore ea aeuualitas etsi aliquo modo esse videatur .ut inter
eos cadat iustitia aut iniustitia talis,sed per similitudine quandam. sis quibus aute iniustitia. JId est in quibus est habitus iniustitiae in illis semper cuiniuriantur est iniustitia: sed in qui
bus est iniuria,scilicet quando iniuriantur no in omnibusne
cessario est habitus iniustitiae,quia potest fieri iniustitia etiam ab aliquo qui non habet habitum. sed ob aliquam animi per turbationem , ut supra dictum est. si Dci Rco non sini- 'mus.' Ex supradictis Philosophus infert tria oborta, id est tria correlaria.Primum est,quod cuinter liberos fit iustitit Iud ciuile, statim sequitur quod non sinunt aliquem esse tyrannii & hominem dominari pro suo arbitrio, quia plus de
436쪽
' commodis sibi tribueret & minus de inco modis: sed rationem dc legeni dominari volunt,quod pollicetur magistra tus,&princeps qui custodes iusti sunt,& esse debet. Quod si
iusti sunt custodes,& etiam aequi custodes erunt. Est enim proprium munus niagistratus,vi inquit Cicero , intelligere se perere personam ciuitatis, debereque eius dignitatem &decus sustinere seruare leges dura describere ea fidei suae co- missa meminisse &c. Notandum quod interest inter homi-
H in 'vorram homine Homo enim est imperfectus,&persicitur per virtutes:&cum est perfectus,tunc est vere homo. Fit etiam nonnunquain ut homines aliqui surripiant magii stratus,&cum sint improbi & imperfecti ,evadant tyranni: ideo non sinimus hominem domi nati, sed ratione,id est ho
' minem vere habentem rationem,id est utentem illa,& viue-tem nridiam illam. Est enim animata ratio verus homo,
1 &studiosus. DAT v v E quia nihil. Haec est secunda sente-tia orta ex supradictis,id est secundum correlarium, scilicet quod princeps, & magistratus,& iustus gubernator non censet sibi Elus quam caeteris tribuendum. O portet enim ipsum de se esse iustum, proportione seruata vi no sibi plus tribuat nisi secundum similitudinem rationum geometricam,Vnde&alteri laborat. Quare bene dictum est quod magistratus virum ostendit cum ad alium sit iustitia, & ad bonum alienum atque commune,ut antea patuit. Notandum quod principis & magistratus officium est, ut empub .gubernet scuti gubernator nauium ita ut omnes sint salui qui in illa sunt. at e Gernator hoc facere non potest nisi habeat gubernandi artem. Sic princeps per virtutom quae est in ipso gubernat omnes & utitur virtutibus ad alium,& ad commune bonunt quod indicat maximam perfectione. Vnde usus ad altu non solum est huius iusti tiae quae est pars virtutis sed etiam totius virtutis: quam ea ratione qua est ad alium & commune bo num leo itima iustitiam diximus. Vnde 3c dissicillima virtus,& ideo praeclarissima dicitur esse iustitia cu operari ad alios, i&aequalitatem seruare dissicile sit atque ideo valde praecla-Vum. Difficile est,inquit Cicero, cum praestare omnibus culpseris ornare aeqilitatem.qtiae est iustitiae maxime propria.
Ex quo fit neque disceptatione vinci se, nec ullo publico ac legitimo iure patiantur.existuntque in repub. plerunque largitore
437쪽
gitores&factiosi, ut opes quam maximas consequantur,& sint vi potius superiores, quam iustitia pares:sed quo diffici lius, hoc praeclarius.haec inde ossicijs. MERCEs ergo 73 quaedam. J Tertium est correlanum, scilicet quod debetur praemium iusto bene gubernanti rempubl. scilicet honos &gloria. Postquam enim adeptus est virtutes,& confert se ad rempub.& incipit operari ad alios secundum habitum virtutum quem in se habet: tunc debetur ei a ciuibus,& a repub. honos & gloria : sed ij qui talibus honoribus non quieicut, cum nulla ciues habeat pretemium maius quod dare possint, euadent tyranni, quoad per eos fieri poterit. s H E R i L E 7 autem. JHaec est tertia pars huius capituli,in qua determinat de iusto quod per similitudinem dicitur ,& est triplex, scilicet inter patrem& filium, dominum & seruum, virum&vxorem. Sed hoc ultimum appellat Philosophus rei familiaris iustum. Verum si paterfamilias referatur ad filium&ad seruum&vxorem, quia idem potest esse pater,&dominus,& vir,omnia illa poterim Muci rei familiaris iusta.Verude illo ultimo quod appellat rei familiaris iustiani,dicit phialosophus quod habet maiorem similitudinem cum ciuili: licet non sit idem Asiaternum meride habet etiam aliquam similitudinem, sed tamen sunt idem. Quod autem inter hos non sit tale iustum probatur, In quibus non est iniustitia, in illis non est iustum ciuile:at inter domipum de seruum, patrem&filium non est proprie iniustitia: ergo non erit iustuciuile. Patet ratio, Nullius est iniuria ad seipsum, nec ad sua:
sed seruus est aliquid domini dum possidetur,&filius aliquid
patriS: quare non erit inter hos iniustitia: quia nemo sibi in iuriam facit,nec suis:at seruus est possessio animata domini, filius vero est aliquid patris. Item inter virum & uxore non est aequalitas, nec ergo iniustitia proprie dicta. Veruntamen ubi est maior squalitas,ibi maior similitudo iusti ciuilis. Et cum vir,&vxor sint magis aequales quam pater & filius, aut dominus & seruus: ideo dicit Philosophus,quod iustum inter virum &vxorem, quod appellat familiare, est magissimile ciuili iusto quam illorum iusta: no tamen est id de quo loquitur. Notandum quod inter eos videtur esse iustum ciuile,inter qlios est aequalitas vicissi in imperandi atque Paren S.In repub. enim non semper sunt ijdem imperantes, sed est
438쪽
vicissitudo quaedam citaequalitate ut alii nuc pareant, nucimperent secundum testes: 1ed dominus semper imperat seruis, seruus semper obedit: dc sic inter eos no est aequalitas, nec ex consequeti ciuileius. Pater etia semper est pater,&filius sem per est filius: ideo no est aequalitas. Verum inter vir u&vxo F rem etia in non est proprie aequalitas,etsi maior esse videaturt quam inter patre& fili si, & herum & seruit. Na ut vir est paterfamilias,sic illa materfamilias,& una cum viro rem familiare guber nare videtur. Nam vir extra,vxor ea quae sunt doini curare debet S conseruare. Quare videtur ob haec habe ire quandam aequalitate: attamen sunt inaequales, quia vir non insubit vicem matrisfamilias, nec illa econi ra viri officium in quantum est. uxo r: praeterea si quae leges sunt vir imponit eas uxori .sic igitur patet quod no proprie est inter virii & uxo rem ciuile iustum.
De iusto naturali, & legitimo.
I silis autem iusti aliud est naturale, aliud legiis simit naturale quis od ibi
que vinnabet eandem, Cr non quia uiuetur vel non videtur. Legit ton autem quod ipriincipio quide nihil resis ic an aliter habeat. cum ueae ro piniti luerit,resti trinale est, Mina captiuos redimi, uel capram dijs, sed non duas ves mactare: er etiam ea quae diangulis lege iubentur. ut lacra BrasMomcere, cirγγ qire publicis decretionstituuntur. Videntur autem quiae busdam omni Asia elle Iropterea quod omne quod natura constat, immobile est, Cr vim eandem habet ubiq;.ficut ignis hic, cr apud Persas urit: iusta autem moueri vident. R Rerum hoc no ita sese habet, sed aliquo modo. Ati apud deos quidem gliusilla modo forsitan est quod in sese ha
be puci nos aure est quide aliquid elium natura co stans, mutabile. ver lina omne.Attatae aliud est natura, aliud nonalu
439쪽
inra. Patet autem quidnam eoru quae posuri er aliter se habere natura constat, Cr quid non ed lege ac instituisto, δε ambo mutari militer possunt. Et ad caetera eadem accomodabitur definitio . Dextera natis mari s validior est talia natura. Et tamen feri potest, ut omnes euadant opti ad utendu manu sinistra perinde ac dextra. Iusta aurit mea quae ex instituto mi es ob utiliorem milia sit tmensuris. Non enim omnibus in locis aequales sunt uini, -i triticis mesurae sed ubi quidem emunt,maiores fiuit: ubi γ alitem uendisint,minores.Simili modo σea quae no natura ratissumt,sed humana iusta: non eadem sunt ubiq . Nam ines rei'ublicae,sed una tantum ubiq secundiam naturam ipsa optima. Vnumquodque autem iustoriam, ex legitimo 79rti, ut uniuersale sese habet ad fingula. etenim ea quae agui sunt inciri, una quodque autem illorum est unum. tum lixiversale. Interest autem inter iniuriam er inae Solinuna: cet inter ius tutam. Iniustum enim est natura, uel instituto. Id aute ipsum cum actum Aerit iniuria est. antea uero quam sit actuis nullo modo est muria,sed inae iustu . parι modo er i s. Uqcatur autem magis iusti
actio ipsum comure: ius autem iniuriae emendatio. Quae ὰλκαμα.
vero Cr quotlpecies uniuscuiusque ipsorum sunt, ex circa quae uersantur,considerandum est postea. 'h μ
Civiιε autem iustum diuiditur. J Hoe est secundum
capitulum huius tractatus in quo Philosophus distincto iusto ciuili a paterno, herili&M uilla: nunc illud resumit&diuidit in suas partes.Hoc aute capituluin duas partes diuiditur quae suis locis patebui. In prima igitur parte Philosophus affert diuitione iusti ciuilis, dicedo u, quodda est naturale quoddam legitimu.Naturali tribuit duas coditiones: una ex parte sui effectus, scilicet quod habetubiq; eande vim, C 2
440쪽
id est idem efficit apud omnes gentes. Alia sumitur ex parte causae suae: quia non est ex nostra institutione ex eo quod videtur aut non videtur nobis: sed consistit quodammodo ex parte naturae. Notandu quod non videtur esse discrepantia inter Philosophu&iurisconsultos in declaratione iusti naturalis, quamuis Philosophus iustum diuidat:illi ius.& melius Philosophus: quia iustiun est uniuersale: ius particulare cum applicatur particulari res. Conueniunt autem in declaratione rei hoc pacto, quia iurisperiti diuidunt ius bifariam: primo, scilicet in naturale,& ius gentium:& naturale est apud illos coniunctio maris & foeminae, & procreatio, & educatio iliberorum:ius autem gentiu appellant quod estapud omnes geres: lieut est pacta seruare,legatos tutos esse,&similia.Phi-siosophus vero ista duo appellat naturalia, quia sicut nos non videmur esse causa eflectrix nostrauistitutioneiusti quod narrara constat: similiter nec eius quod inubique gentium.Nam/duplex videtur esse natura in homine: una qua conuenit cuni caeteris animalibus alia qua conuenit tantum cum caeteris holminibus. Nam homo procreat sicut alia animalia, & educat procreata,&haec competunt homini ex parte naturae communis cum alijs animalibus. Cu vero habeat aliam naturam, qua differt ab aliis animalibus, comunicat tamen cu omnibus
alijs hominibus: iura quae inde nascunt ab illis dictatur iura gentiu , sicut legatos tutos esse: ut Cicero inquit,no prohi- I pere aquam profluente, pati ab igne igne capere: si quis velit consilium deliberanti dare, quae sunt his utilia qui accipiunt,
danti non molesta. sic igitur ista duo iura uno nomine complectitur Philosophus,iustum naturale appellans,ideo in re non videtur discrepare a iurisperitis. N otandum quod praeter ista duo iura quae Philosophus nomine naturalis comprehendit,&item legitimui sunt apud eum iusta ciuilia, quia ser- uantur in ciuitatibus &communi vitae societate. Veru intelo iligendum ulterius quod sicuti fit in speculativis quantum adi hoc propositu spectat ita etiam in activis: sed i n speculativisi; quaedam sunt ut principia, Quaedam ex principijs procedetia, id est conclusiones: sic in activis quaedam sunt tanqua principia, quaedam ab illis profluentia. at in speculatiuis principia
quaedam sint per se nota.& statin cognitis terminis percipiuntur lumine intellectus Mentis sine ullo discursu, ut de