장음표시 사용
441쪽
quolibet assirmatio & negatio,&de nullo istorsi ambo, aut cum discursu imperceptibili, ut si ab aequalibus aequalia de
mas, ea quae remanent sum aequalia. Et omne totum est maius sua parte,&similia quaesum itur in scienti js tanquam per se nota,& no probatur,sed ex illis positis tanquam per se notis, de vi illorum procedimus: deinde adprobandas conclusiones,ut late ostendit Philosophus in libro Posterior v. Eo idem pacto in activis sunt quaedam iura naturalia nobis nota
ex natura communi cum tens animalibus & ex natura pro proculusque hominis dure non videntur fieri nostra institu tione: sed ex illis, tanquam ex principiis. iura ciuitatum & le gitima tanquam coclusiones in speculatiuis prodire proflue
reque videntur: duplex enim ponitur intellectiva vis. Nauissidentari,& agere ΠUirest equidem virtutis atque potentiae. Ex quo coacti sunt philosophi ponere duas vires intellecti-uas, scilicet speculativa &activam.V erum ut in intellectu speculativo sunt ea princi: Im dixinnis quatrinnaradita in in te lintractario vitie rima clii lorari mimi pia ut eis ex ipsa natura sine vIIa probatione intellectus assentiri videatur: ut sunt illa, Omne honestum prosequendum, omne turpe fugiendum,pacta seruanda, non violandi legati: & similia a qui
cti principiis leges postea condunt. Uuare cum ita iliae, merito Philosophus ista principia naturalia dixit iusta cum suapte natura haerere cuique i ntellectui sano videantur sine cuiusquam doctrina. Verum utru in activis procedant effectus ex illis tanquam ex prius notis nobis sicut in speculativis, in praesentia omittamus, quia non per titiet ad hanc doctrinam. LEGITIMuM aute. ' Declarat Philosophus aliud mem sta Aristi ciuilis, dicendo quod iustum legitimum est, quod
antequam poneretur nihil referebat utrum hoc vel illo modo esset: postquam vero positum est, refert-Et videtur trifa- luriam Philosophus ostendere tale iustum ut si esset commune quod ad totam ciuitate pertineret,vel singulare quod ad unutantum hominem pertinet.& tertium quasi medium inter illa duo, quod ad aliquod membrum ciuitatis pertineret :& huiusmodi diuisio colligi potest ex Philosophi excplis quae ponit.Primu pertinere videtur ad comunem& omnem cinita
tem, ut redimi captiuos. Nam inter Lacedaemonios & Athe.
442쪽
nienses vigente bello, sancitu fuit ut captiui redimi possent
certo pretio, scilicet una mina.& hoc videtur pertinere ad te sitim u iustum coinune:& illud item de una capra,& no duo us ovibus, quod ponitur a Philosopho exempli causa, licet factumno inueniatur. Aliud est exemplii pertines ad unum. Bralidas rex Lacedaemonioru Dille dicitur,&multa beneficia in Amphipolitas cotulisse, ex quibus post morte illius in stituisse eam getem tradui sacra facere in memoria Brasidata ἔTer lium exemptu est de publicis decretis no ad totam rem publicam pertinetibus, sed ad aliquod membru ciuitatis ut ad mercatorii membrum vel alicuius alterius facultatis particu
I laris. svi DEN TvR autem quibusdam, J Hac in parte Philosophus csi velit remouere opinionem quorudam de iusto supradicto: primo ea affert,deinde refellit. dicebant enim illino esse bifariam diuidendu iustu eo pacto quo diuisit Philo
sophus,quia omne iustum ciuile erat legitimii, no aute natu
rate, ut Philosophus dicit: & arguebat hoc pacto, Illud quod
est naturale apud omnes homines est idem, & non mutatur: Sed iusta no sunt eadem nec eadem permanent apud omnes, sed omnia sunt mutabilia:ergo i i5 sunt naturalia. Nam lega 8 tino sunt apud omnes gentes tuti,&semper tuti. sv ERUM
hoc no ita sese habet. J Excludit & reprobat hanc opinione Philosophus,& primo videtur negare quod omnia naturalia sunt immutabilia: deinde quod omnia iusta sunt is mutabilia. Dicit enim quod no ita se habet simpliciter, sed aliqua ex parte:& primo negat quod omne quod costat natura, permaneat semper immutabile dicendo quod siqua sunt iusta immutabilia .no erut nisi diuina. Sed ea quae sunt apud homines li.
cet costent natura,tamen no semper permanet immutabilia: quare no est vera illa vestra propositio, quod omne naturale sit immutabile apud omnes. V idemus enim quod costat natura, ut manus dextera sit nobilio quias motus:tanien fieri potest ut quidam aeque viantur bene utra que manu ,& hoc potest esse apud omnes homines. Nam id quod contingit homini potest omni homini contingere:&sic patet quod illa quae sunt naturalia mouetur atque mutantur. Postea ostendit quod etiam illa minor propositio no est vera, scilicet quod omnia iusta sint mutabilia: nam quaedamsa mutabilia Propter varietate morti & hominu interdum
443쪽
uberrantium a recta ratione: versi naturalia iitra sunt eadem apud omnes gentes sanae metis &ea ratione qua homines: sicut dicimus elie quaeda itin pliciter I de natura sua fana. qnestamen alicui no sunt fana scilicet aegroto.& ite dulcia & huiusmodi. sed ut clarius ordo intelligatur, talis videtur esse processus:Sunt nonulli,dicit Philosolius,qui putat omnia tu sta esse legitima, no aute esse aliqua naturalia iusta:&assignathanc ratione, quod videt ea quae sunt naturalia no mutari, de ubique habere eande vim sicut ignis hic,&apud Persasausta vero mutari,& esse diuersa. N os autem dicimus primu quod hoc no est simpliciter veru, quod omne naturale & constans natura sit immutabile,& semper se habeat eo de modo, sed aliqua ex parte,& secundu quid est verum. Nam si diceremus ea quae sunt diuina firma elle &semper se habere eo de modo, haec concede la videntur.Verii de omnibus naturalibus per tinentibus ad homines no est concedendii, quia eoru aliqua semper se habet eodemodo, aliqua vero sunt mutabilia. Ex emplum primi, ut homo est animal rationale, & similia quae sunt in primo modo dicedi, per se, & semper se habent eodemodo. Exemplus adi: homo habet manu dextera aptiore quam sinistra,quod no semper est. fieri enim potest visitam 3 id exter: sic igitur cu quaeda naturalia sint mutabilia, & ali ter se habere possint, no erit mirii si etiam iusta naturalia nosemper se habent eo de modo. Dicamus igitur quod iustoruquaeda costant natura .qucda lege i& ex instituto . etsi etia an bo mutari possent,&aliter se habere. quod si quaeratur, cu iastum naturale & legitimii sit utruque mutabile quae erit differentia inter haecὶdicit quod ex hoc percipi poterit, scilicet, cuviderimus aliquod iustum esse comune pluribus gentibus vel omnibus, tunc dicemus liud iustum esse naturale. Cu vero videbimus aliquod aliud nA eslecssitione. sed tantii esse alicuius
ira a te. Irctoi met i sunt mensurae diuersae vini & tritici
diuersis inlocis:tunc dicemus illud iustum esse legitimii, id est ex lege &institutione, non autem ex natura. Quare no ob stat nostrae sententiae vestra obiectio, cum dicitis iustum non esse naturale, quia naturalia non post irat aliter se habere: iusta vero aliter atquealiter se habent cum ostenderimus quod etia naturalia quaedam aliter se habere possunt etsi ut plurimum se habeant eodem modo,& communiora sint quam ea
444쪽
' quae ex instituto fiunt:nam non solum iusta naturalia aliter se habere possunt,sed etia talis determinatio erit ad quaeda alia naturalia,& quae natura costant,sicut de amphidexteris dixi- .mus.Si quid vero est vG ubique ageta alia sitandis Iu-
rii quae sunt dulcia naturariti mei.
Tamen alicui non sunt ut gustui corrupto, & hoc non est ex natura mellis sed ex corruptione illius: eode pacto iusta natula alia de se no haberent hanc varietatem,si homines essent o- s 'mnes ut esse deberent, sequendo ratione ducem. sv NvM V o D Q v E aute iustorum.J Quia Philosophus in praecedentibus loquedo de iustitia saepe usus est vocabulis & terminis qui videtur habere magnam similitudine inter se,ut aperte cognoscatur quid unumquodque significat ult assignare propriam significationem cuiusque,& videntur dicterre s cundum uniuersale& particulare. Primo igitur declarando 1 1 lagat illici filii a di illi ilis 11nestisse miluus uniuersabilivi colendus est dein itiitos oratores Alegaros esse debere, depositum esse reddendum,&similia. Ista igitur uniuersalia sunt sub quibus cadui sua singularia quae sunt plura: & tamen unumquodque illorum subit rationem uniuersalis ea ratione qua iustu est. DIATEREST autem inter iniuriam. JPo- init nunc Philosophus differentia inter istos quatuor term is nos, scilicet inter iniuria, &iniustum,& inter ius atq; iustum: & ostendit quisu iustum&iniustum est in uniuersale,&ante
quam agatur.&hoc est contra nonnullos qui sumunt ius a tequam agatur.Iustum igitur est tutos dimittere legatos,de potitu reddere: hoc cum agitur nunc apud istos vel illos dicitur ius. Ita ut omne ius praesupponat iustu,non autem ec5tra. Iustu enim redacti in ta opus est ius. Initalium qumue natura quod est cotra iustum naturale, vel iniustu ex instituto quod est contra iustum ex instituto. Iniustum, inquam,est uniuersale, ut comittere adulteri v. Cum vero agitur,est iniuria:vel cuactum est,iniuria dicitur. Sic igitur iustu est antequam fiat. vi reddere depositu, vel punire maleficia est iustu: posteaquam factum est dicitur ius.Verum dicit Philosophus quodutimur hoc modo dictai pro omni iusto actu. Noniiqua pro emedatione iniuriae,cu dicimus quod iudex fecit ius quado emendauit aliquod maleficiti. Alio modo omnelustu actu id est om ne opus iussu dicitur ius,ut in distributione vel comutatione: unde
445쪽
unde apud Graecos posuit duo nomina Philosophus, scilicet δεκmaesarea er δικπιωμα, apud Latinos vero no sunt.Ideo apparet magna colaso in textu. Sic igitur habemus quod iniustum est uniuersale&antequa fiat: iniuria vero ipsum iam actunt. Eodem pacto iustu antequa fiat: Ius vero cu est factu. Verum hoc communius dicitur pro quocunq; actu iusto:ius autem vocatur correctio iniuriae: communius enim dicitur δικαωπραγμα, quod videtur coprehedere quemcuq; actum iustum siue sit iustitiae distributivae siue correctivae:ιικαιωμα vero videtur comprehendere & significare correctionem tantum iniuriae, quod videtur esse cuiusdam partis iustitiae operatio,& non cuiuscunque iustitiae actus& operatio.
De triplici nocumento,quod aliis irrogatur. CAPvT VIII. Vin autem iusta mi, cr iniusta ea quiae dixi Si
mus: mitrium quidem quo iam Dii, σias
agit,cum ea suaθote agit. sed caem inuitus, non iniuriam it,nes ivi agit. Agit enim ea quibus accidit ut mi iusta aut uniusta. Iniuria aule alsium actio tunc est,cum a Jonte agetest. tunc enim uituperatur, π simul tunc iniuria est. Quare erit quid tau
stum quidem,sed nondio riturias non astonie agete sit factum .Equide id astonie agente feri dico quemadmoα 81dam cr prias est dictum quod qui iam isse situm siles
agit π no ignorans peg, quem,nes qRe,nes gratia curatus: ut que pulsat,σ quo, Cr gratia cuius. Crinuquodsilarum neque psi accidens nes ui .utsi qui iam ui mois vens manum alterias ipsum pulet. Sponte enim ipse tam
sua non pesset:quippe cum non sis snse iura. Fieri etiam potest ut qui pulsatur fit pater. ipse aute sciat quide illum
homine esse,uel aliquem eorum qstioiant, ignoret autem esse patre. Idem dicendu est cr de eo gratia cuius agitur,er circa totum etiam actuam'. QRod igitur igno lur,aut C s
446쪽
qio ET HIC OR VII noti ignoratur quidem, non est autem in ipso fit sed uisit,id omne agitur ab inuito. Et eorum enim quae nobis naturumpet licomplura scientes agimus, atq; patimure, quorum nihil aut nostrasponte,aut tinuitis' nobis ut serinescere,aut mori. Est autem in iniustu ac iustis, n liter
id quod per accides dicimus . Nams qui iam deposito minuitus, Cr ob timorem reddiderit: non est dicedum hunc ruit , t ius agere nis per accidens. Similiter est siceni σ egm iniuriam cere uis iniusta per accides ageis et L.-ιν β re, qui cogitur,atque inuitas non reddit depositum. Eorum Ponte agimus alia electione agimus, alia sine I clectione.Ea cum electione agimus,quae antece is deliberi ratio . Ea sine electione, quae non antece r deliberatio laesost insocietatibus triplex: tucsunt camignoratione peccata, cu qui1piam egerit,aut circa quem, aut quo aut quo,aut gratia cuius agere no putavit. Nam aut non percutere,aut non hoc,aut non h: Gaut non gratia huiusce putauit. sed accidit id cuius gratia non putaravit, Et non ut uulneraret, sed ut pungeret, aut non quem, aut non modo hoc. alaue cum extra rationem ' laso, infortunturm est. cum non ex arationem, ne tamen viatio peccat .Eten reccat quidem qui Fia acu in i oest principia cause aduersu uero fortuna utitur,cum est 8s foris. Praesut sciens quidem , sed non deli eratione praeimssa qui iam laedit,iniuria est.cuius generis ea sunt
uniuersa quae per iram efficiuntur, aliasque animi perturobationesn Em Ario uel natura hominibuη a cidunt.Ηaec enim iniuriae suest. Atq; ij qui ob haec nocent ac peccant, iniuriam Fidem aciunt: tamen nondum ob haec ipsasunt iniusti uel praui. non enim nocent ob pr 85 uitatem Red cura nocet quiς , lectionesniustus est atque
447쪽
MBER QVINTV s. qumat . Quapropter perrecte ea quae prosei mirer ab 87
ira, non diludicantur ex prouidentia fieri. Non enim is incipit qui hcit ira: sed is qui prouocauit ad iram. Praeaeterea non fit in talibws controuersia si sectum sit necne: ista si iure fith m . Ira nanque ob apparentem oriri tinia siustitiam solet. Non enim de clo perιnde atque in comes merciis contendunt, ubi necesse est alterum improba m esse si non id sciat obliuione .sed de re conuenientes, iure 'an iniuria foecta disceptant. O ni aute ficit insidias, nom88 ignorat. Quare alter putat iniuriam pati, alter non putat. nod si elictione nocuerit iniuriumsci Atque his iam iniuriis est inust , qui iniuriam scit, cum coparationem 89
rationum aut aequalitatem Dasgreditur. Pari modo iustus soetium est cum ius agit electione. ius autem agit si sollam fialponte agit JEorum autem quae ab inuitta liunt, alia sunt
nenia digna, alia noti sunt uenia digna Nam ea quae non solum ignorantes, sed ob ianorantiam etiam iaciunt, ignoscenda sunt Sed ea quae sciunt non ob ignorationem, sed ignorantcs quidem ob asstctum non naturalem, neque humanum,non sunt uenia digna.
CVM autem iusta sint & iniusta. 4 Hoc est tertium capi- SI
tillum huius secudi tractatus in qu oluit dubitationem motam in primo capitulo scilicet secuduni quani iniuriam quis sit pro ecie inius sit sedi uni imaius aliquis sit proprie iustus. Diuiditur autem iii quatuor partes qitie suis locis patebunt. Dicit ergo in primis quod omnia squae fiunt sponte, sunt ius vel iniuria: qine vero fiunt inuite non Aieuntur esse ius vel iniuria, nisi per accidens. Accidit enim ut haec sint iusta vel iniusta. Notandum quod ex dictis depositum, iuS,quia non egi t per l
448쪽
nec sponte sua, tamen egit iustu per accidens, quia illud quod est iustum opus,&potest esse iussi ab aliquo fiat sponte. Eo dem modo, si quis inuite retinet depositum no dicetur sacere iniuriam: tamen facit id quod est opus iniustum no per se,sed per accidens,&potest esse iniuriali fiat sponte. Notandum praeterea Quod istud per se&per accidens soluit omne dubiliationem quae oriri potest non solum in ijs, sed etiam in ope irationibus aliarum virtutu. Nam si quis egerit operationem ciemperantiae,si per se, temperans: si per accidens, no proprie 81 temperans dici potest. DEQ ut D EM ida sponte agente.J Declarat Philosophus id quod sponte, & id quod inuite fit. quae respondere videntur & consonare cum i is quae in tertio libro latissime dicta sunt,&est necessariunt hoc loco tange re,& haec ad 4πlarationeni eor a quae dicta sunt, & insequentium quae dicetur. Id igitur fit sp5te,dicit Philosophus, quod
aliquis agit in sua potestate constitutus ciens Ornne circun- stamia eo rid iriori 3ς roseat sit is , scili L 11 m,qiris qla Asso,& reliqua:&addit quod oportet sponte agentem non solum scire illa singulari dicta, sed scire etiam illa per se & no per accidens:& item oportet qqod no agat alietua vi compulsus. Vidimus enim in tertio quod spotaneo opponitur no spontaneum,quod est aut per ignorantiam aut per vim. Declarae primo hoc secundum membrum, dicendo quod si quis compulsus alterius manu percutiat aliquem, is non sponte agere videtur. Item declarat aliud membrum,scilicet quomodo di
se, ut si quis pulset patrem quem non cognoscit illum ut patrem, sed ut hominem.&addit ulterius Philosophus quod id io dignoratur, aut suod non est litum in potetate a entis videtur fieri ab inuito: ex duo deprehenditur quod ad hoc ut fiant aliqua noltra sponteuao sussicit evi tale vi ssiatur. Nam senescere,&augeri & mori quantiis sciantur,tamen non dibeuntur fieri sponte: sed requiritur praeter ea ut illa res sit in nostra potestate collocata, nobis fieri possit. Posthaee Philosophus accommodat supra dictas distinctiones iustast&iniustas iuri&iniuriae, ut patet in textu exemplo depositi quod retinetur, mion redditur. N otandum quod bene ad duxit Philosophus declarationein de eo quod fit sponte algnon sponte: quia sine hac distinctione non videtur constare
449쪽
illa virtus, & hoc praesertim videtur competere iustitiae. Eo Rubi autem quae sponte agimus. J Haee est secuda pars huius capituli, in qua postea quam supr a inuestigauit quid sit iniuria,&docuit quando aliquid iustum vel iniustum agitur non inuite,sed spontia nunc inquirit & declarat quaenam sintillae iniuriae ex quibus proprie aliquis dicatur iniustius: quia pluribus modis sponte agitur,&in hoc consistit solutio dubitationis motae in primo capitulo huius secundi tractatus. Assert autem primo diuisione utilem ad ea quae dicturus est, dicendo quod eorum quae fiunt a nobis sp5te, alia fiunt cum electionealia sine electione: unde non valet, hoc est factum
sponte: ergo cum electione. sed bene econtra:hoc est factum cum electione, ergo sponte,cum sponte agere sit magis uniuersale.Nam sponte agere competit etiam brutis, ut in tertio vidimus: agere vero cum electione solum competit habentibus voluntatem & rationem. Quare ubicunque est electio, ibi voluntas: & ubiculas; voluntas, ibi principium sp te agendit sid non econtra . ut antea patuit. DC v M igitur 1
laesio sit. J Asseri Philosophus diuisonem quandam laesio num quae fiunt in actionibus humanis quae est triplex . Vna, quae fit ab inuito: alia quae fit a sponte agente: tertia quae fit ab eligente. & per hanc diuisionem ostendit quod aliquis per
accidens agat operationem iniustam, non tamen erit ini
stus. Nam ille qui agit inuitus,ea ratione nec iustus dicendus est, nec iniustus: sed fieri potest ut quis agat rem iniustam in uitiis: ergo ille noinrit iniustus. Affert post haec distinctionem Philosophus eorum quae fiunt a nobis inuitis, ponendo 1 duplicem gradum. Nam quaedam fiunt ultra rationem &opinionem,&talia non dicuntur peccata, sed infortunatae lae siones: quaedam vero non extra rationem peccantur, de haec dicuntur quidem peccata, cum principium agendi & poten tia sit in auctore peccati: non tamen dicuntur facta cum vitatio, ut patet in textu Philosophi. Sed ut melius intelligatura eius ordo procedendi, Aristoteles cumvelit declarare quis sits vir iustus & iniustus primo inquirit quis sit iniustus. Hoc cognito a cotrario cognoscetur iustus. Sed cum iniustus sit qui
facit iniuriam secundum quendam modum nocendi, videndum est quot modis noceri potest,ut alijs sepositis relinqua xur is nocendi modus seeudum quem fiat iniuria,ex qua pro prio
450쪽
prie dicatur iniustus: & ideo attulit superiorem distinctio,
as nem quam declarare incoepit,& nunc sequetur. Dcv M au , tem sciens. J Prima&superior laetio non est iniuria licet sit iniusta actio: nunc vero ostendit fieri Posse i nimiam non tame ite erit iniustus. Vnde non sequitur:hic egit intuitam, ergo est iniustus, etia si sponte egerit: quia requiritur ut agat cum electione & deliberatione praecedenti. quod ii quis per iram vel aliam huius nodi laeserit perturbationem,iniuriam quidem facere poterit: non tamen statim sequitur quod sit homo iniustus. Notandum quod PhilosophuS dicit pertu
bationes atque affeEtiis, qui necessario, vel natura homini bus insunt: necessario inelle dicuntur talia , ut fames. sitis,&huiutinodi: natura veco, ut timorem, iram ,& ii nulla. Nam
si quis propter famem intolerabilem agat aliquid iniuiastum dicetur fecille iniuriam, non tamen appellabuui iniustus. Idem dicetur de ira, metu, misericordia, & limitibus: suarum perturbationum aliqua motus si quis agat aliquid, .mon habet tempuS deliberallui: quod si haberet tortasse non egi nec talem i muriam . ex quibus patet, quod aliquis agere iniuriam potest sponte & sciens, tame non erit iniustus, quia non videatur nocere ob prauitatem,ut inquit Philosophus.
25 l , SD c v M nocet quis. J Hac in parte Philosophus ostendit quando aliquis S per quam iniuriam factam dicitur in iustus,&ostendit hoc pacto, is qui agit iniuriam per princi pium coniunctam causae iniustitiareu iniustus. At is qui agit iniuriam cum electione & deliberatio ne antecedenti est huiusmodi: ergo talis erit iniustus. Ex his soluta est dubitatio' superius allata, scilicet quaena sint ille iniuriae ex quibus aliquis dicatur iniustus,quam Philosophus in hunc locu distulisIe videtur propter inultas dubitationes de iure &iniuria quae intercedebant quas soluere oportuit, & multas distinctiones afferre declarando de quo iusto intendat, videlicet de ciuili, & quomodo diuidatur in naturale & legitimum,& quomodo se habet tanquam uniuersale ad singula,&reliqua: quibus solutis S declaratis, venit per distinato nes pulcherrimas ad declarandum &soluendum ob quas iniurias quis dicatur iniustiis. nam non ob ea quae fiunt ab inuitis nec ob ea quae fiunt sponte sine electione sed tantum ob eas iniurias quae fiunt ab aliquo, electione & deliberatione praece denti.