장음표시 사용
461쪽
huiusnio di. Prima autem ratio Philosophi talis est, Is qui sua sponte facit iniustum, facit iniuriam: sed qui distribuit plus quam dignitas patiatur, facit sua spote iniustum ergo iniuriam:&non ille semper qui plus suscipit plusque habet: nam principium agendi esse videtur in distribuente. Notandum quod semper fieri videtur ut qui distribuit plus,agat iniuria. Fit etiam quandoque ut qui praeter dignitate habet plus adistribuente,iniuria agat.Veluti siquis distribuat sibi de alteri,& sibi praeter dignitate plus tribuat & hoc fit cuid euenit ut Midem sudistribuenς A accipiens. Vel etiam si accipiens ipse sedis ii ii tir iii mrri impar. simpliciter ergo distribuens plus
quam aequa sit facit iniuria. Accipietam quandoque,man autem semper facere videtur iniuriat&eo pacto quo diximus. f p RAE TE RE A si facere. JHaec est secunda ratio talis Ioa
ad idem probandu quod distribuens plus est ille qui facit in iuriam, no aute semper ille qui accipit: & praesupponit quotimodis sumitur facere,scilicet tripliciter inuenire videtur, scilicet aut non proprie sua sponte: vel sua stonte,&cum ele ctione.Nam dicimus ῖnanimatu aliquod occissere,ut lapide,& huiusmodi:& item animatum,ut seruum.Vtrunq; videtur esse instrtaietalis cause,sed alia inanimata, alia animata quae faciunt iniusta.Causa auteni principalis est illa in qua est principium agendi,&niouedi instrumentalis animata,ut seruus: inanimata, ut lapis . ex parte igitur agetis, de distribuetis plus quam decet erit iniuriam facere, non aute semper ex parte
habentis. Di NsvpER si iudicauit. J Tertia ratio qua dem ia3 probat asserendo distinctione quanda, 'ua etia supraattulimus,& huic loco potius accomodata esse videtur quam illi. Nam distribues potest tripliciter considerari,ut faciat, aut inuitus, aut sponte,aut electione. Primum fieri potest igno- ratione.Sed ignoratio est duolex aut iusti naturalis aut testi llegitimi.Tunc si ignoras haec ambo agit, non agit iniuriam, 3 scilicia per se sitivero alterii ignorauerit tunc alia sumiodi lilia res est iniuria aliquo modo no eu.Qu'dsi utruq; iustuco nosces egerit distributione iniquam,tuc manifeste facit
iniuria. NE c est iniustu.J Scilicet secudii leges. OALiv o I. primit.J Scilicet iustum naturale. D vs habet. J Nam si ios non habet plus eius rei quam dat: tame habet eius quod appetit, scilicet v et gratiae vel vindictae: & eo de modo plus habet,
462쪽
&est iniustus, acs haberet partem eius rei quam dat, puta a
ior grum vel aliquid aliud pro parte ipsius ut argentum. fAT qui putat homines. J Haec est tertia pars huius capituli, in qu
Philosophus adducit tres opiniones quae tunc florebat apud vulgus,& eas refellit. Prima erat, quod facile est esse iussu,&hoc quia facile est esse iniustum, cum in no bis sit positum facere iniuriam cum volumus,& item cum in nobis sit collocatum facere iusta: ergo utrianique erit facile. Hanc opinionem
reprobat Philosophus,quod licet in nostra potestate sitia
i cere iniuriam, tamen determinato quodam modo,&sic se , Se habentes non est facile:aut quia non habent habitu aut quial deficit materia iniuriandi ideo no sem p r est situm in nobi . 1os Eset facile.JId est facilius quam esse iustum . coLLo-1os C AT v R in ipsis non tamen semper. J Notandum quod in nobis est simpliciter collocatu esse iustos vel iniustos,& om lnino esse studiosos vel vitiosos. Sed si confideremus condi tiones quae requiruntur ad v traque opera, & ad generatio nem viiij vel virtutis, non videtur facile nee semper esse iii nobis ut agamus cum velimus. Multa enim sunt quae prohibere possi int nostras operationes. siue bonas siue malas, &opus est tempore in acqitisen d aeui imqtie habitum licet facilici sit vitissim evadere quam studiosum. Et ideo non re pugnat sibi,& ei quod antea dixit virtutes & vitia esse in nostra potestate,& operationes studiosas vel vitiosas:nam simpliciter loquendo ita est, sed loquendo cum hac additione qua nodiunci re talari quod non semper fit ut
quaian, & quoties velimus agamus & cum facilitate. Non enini facile est habitum acquirere praesertim habitu virtutis. Do IMILi quoque modo. J Secunda opinio eorum qui dicebant quod facile est cognoscere res iustas &iniustas,& ex hoc arguebant facile esse iustas operationes exercere, hoc alio:Id quodiacile percipitur facile potest fieri: sed res iuinae facile percipiuntur,ergo facile possunt fieri . . rationem probabat ex eo quod iusta docetur a legibus &iurisperitis, quorum dicta percipere no est difficile nec magna sapientia:&exc5sequenti non esse rem magna nec dissicile iustas operationes producere. Hoc aute refellit Philosophus,dicendo quod licet facile sit percipere iusta, quia facile percipiritur leges&praecepta ita risconsulto ru,tamen illa quae dictiturio illis
463쪽
tis locis sunt iusta, no per se, sed per accidensmon enim iustu inscripto est per se iustum, sed quod respicit voluntatem , dc principi u sponte agendi. Quare etsi facile sit percipercaustu
ut scriptu, tamen non est facile id agere gu cim: u sicut fieri debent iusta, id est secundu illas conditiones quae requirun tur ad iustas operationes:sed estdifficilius quam scire ea quae sunt sanai n medicina. Accomodat enim hanc dii bitatione ad medicina,in qua no est difficile scire ea quae sunt sana: sed uti ipsis ut oportet ad facienda sanitate, tanta est difficultas,quanta est medicu euader e. Facile est enim scire quod helleborum purgat tale humore,ianae uti illo ut o patini,& Mado Oportet ad sanitate faciendam est valde difficile. facile est ergo cognoscere res iustas materialiter. Sed uti illis ut oportet, dci quado,&quomodo, difficile. l caRTo modo.J Scilicet per melectione, de seruatis conditionibus quae reqiiirutur ad virtutem, &quas praescribit recta ratio. Lollida uteipsum .' AD Ofer tertia sententia quorunda dicentiu no minus iusto quam iniusto facile esse iniuriam iacere alij, nec minus ad exi perti nere. Nam dicat esse in nostra potestate esse iustum vel iniustum. C u igitur ista sint posita in nostra potestate, inquiui, facilia factu sunt: ergo videtur quod iustus csi vult facere potest iniusta uuia i esse scit iusta,& iniusta, cu scietia sit contrariora
hoc pacto: non aute eo ut iniustus sciat iusta:& ratio est,quia Per rectu cognoscimus obliqvu, no aute econtra: quia rectues iudex sui& obliqui,no autem ec5tra: ergo iustus sciet tu sta,&iniusta. e culta sint, patet quod iustus potest iacere res iniustas melius quam iniustus, quia melius illa cognostit. ' & probant hoc exeptis,ut vitiando uxore aliena vel pulsan do, &similibus, ut patet in textu. Hoc refellit Philosophus,&dicit quod iustus no potest agere res iniustas, & quod hoc est impossibile,quia iniuste vel timide agere, no est haec facere nisi materialiter,&per accides: sed iniuste vel timid a 'ere sic seli r an se id est sic &hoc pacto dispositum& habentem imu- stitiam vel timiditatem ad quod requiritur ut habeat electione. iniustus vero no habet electione iniuste agendi: ergo non aget iniuste niti per accidens &quati materialiter, sicut dare lpotionem non est mederi nisi materialiter : sic ergo vitiare uxorein cui id am est iniustum materialiter. Quod si fat ah
habente iniustitiamerit etiam iniuria, scilicet si agatura abente
464쪽
bente talem dispositionem ut fit: sed iustus non habet talem
dispositionem, nec iniustitiam: ergono aget ista ut iniuriam, ut si habeat rem cu uxore vicini per ignorantiam existimans
elle suam. Ob id ipsum,scilicet quia putant facile esse scire ii sta,& iniusta,& ideo facile esse euadere iustos & iniustos cum II 3 volumus. lsi C s ου habentem.J Vel sponteagentem vel cum electione & habitu. Hic igitur loqui videtur Philosori phus de iniuria quae fit cum electione. IIvSTΑ ΑvTEM ita ijs. JHaec est quarta pars huius capituli, in qua ostendit in quibus bonis dici debeant esse iusta de quibus loquutus est, de ad quos pectineat ista iustitia, tam distributiva, qualia comulativa.& dicit quod haec iusta sunt in his qui sunt parucipes bonorum simpliciter. & quia simpliciter bona multifariam di
cutur ideo addit & expla nat de quibus bonis loquatur. Nam proprie simpliciter bona, sunt bona animi, ut virtutes: diuitiae vero dicuntur simpliciter bona, quia sunt semper bona apud probum homine,& sanae mentis: &ideo dictitur bona simpliciter,quia vir bonus semper utitur recte diuitiis, &honoribus,& alijs generis eiusdem. Verum declarat de quibus bonis loquatur cum dicit habet autem exuperationem&de- festionem.Bona vero animi no suscipiunt excessunt nec defectum, quia virtus cosistit in medio indivisibili. Quare ista interna bona non auferunt ab extern nec distributitur ut externa, ideo bene adiunxit,de illis quae suscipiunt excessiun &defectu. Post haec ostendit Philosophus quibus personis com P in illai . Nam si iustum competit his qui habet & ve
fantur circa haec bona externa, no competet forsitan diis, id est substatiis separatis.&addere videtur fortasse,propter Platonem qui in illis dixit esse vi rtutes quod Philosopho non videtur placere, quia virtus videtur esse sedatio verturbatio num: quare ubi non est perturbatio non ponetur virtus. At Videtin . absurdum ponere in substantijs separatis affectus &Perturbationes. Quare tales virtutes,& iusta non competenteis.verum adducere rationem Platonis, & ostendere de quibus virtutibus loquebatur,& quomodo,no videtur esse prae
uentis temporis Cum igitur hominibus talia iusta competat
dicit Philosophus, no tamen omnibus, quia Prauis 2 ins Dbilibus non sunt talia bona distribuenda, nec iniquo quicquadari debet, quia esset sibi instr umetum ad vitia. Restant ergo ut stu
465쪽
ut studiosis & paratis exercere operationes studiosas talia eo petent iusta.quorum alter est magis vel minus studiosus.&talibus ista bona urenda & distribuenda competent usq; ad aliquem terminum. Nam tales sunt medij inter substantias separatas quibus non competunt humana bona: & inter iniquos&improbos homines,&insanabiles quibus nulla talia sunt tribueda,quia peruerterent& abuteretur. fMVIBVSDAM Iis vero. J Hoc refertur ad substantias separatas ad quas non esset excesilis talium bonorum, id est no possemus excedere in tribuendo secundum coditionem earum. deficeremus enim,& omnia nostra bona deficerent ab merito & dignitate ea rum:quia longe plura & maiora bona conuenirent eis quam sint ea quae a nobis tribui possint, quamuis ista nullo modo competant eis. quibusdam, scilicet hominibus aliquo modomidiosis. hoc est humanum, scilicet iustum.
do sese habet, aequitus quidem ex bonitas ad hiustitiam, aequum aute er bonam ad iustum. Nam considerantibus neque simpliciter idem, nesse gen re diuersum esse uidetur. Atq; interdumJ uu ii P --- Sonu, viri s talem. QuareCr ad alia laudates transis firmim pro bono, ipsam aequius declarantes melius esse. Interdum ratione sequentibus absurdum uidetur, si aequuer bonus sit quid praeter iustu laudabile sit. nam aut iustam non est studio m. aut aequum cr bonuras aliud si a iusto . aut idem sunt, si utrumque est studiosum Haec igitur dubitatio ob ea re quae diis seipso aequo er bono. Recte autem aliquo mono lepe vaPent iaci omnia, Cr nihil prorsus ipsi' adlis satur. Nam aequii Cr iis bonum iustum est,er est aliquo iusto melius: erno vi aliis quod aliud genus melius est ipso iusto. Idem est ergo tuis stomy
466쪽
slsim,ui aequum Cr bonum. Et utrumq, quide est studiois sum praestabilius tamen est ipsi aequu er bonum. Fit autem haec dubitatio,qu E Mn cybonu iustum nutrix no non autem lige si Rhenaino Iegitimi iusti causa autem est,quia lex quidem omnis uniuersalis est ieri autem non potest, ut de quibusdam uniuersaliter recte dicatur. In qui 'bus igitur u niuersaliter quidem dicere necesse est,fieri autem no potest ut recte dicatur: in que lex id accipit quod fit
pleruisque, non ignorans peccatum. Et est nihilominus re enim non est in lege, nec in legislatore, sed in ipsa rei natura. Continuo nans rerum earum quae subactionem cadunt, teria talis est. Cum igitur lex quidem iniuersaliter loquitur, in his aute praeter uniuersale quip piam accidit, tum recte sese habet, ut ea parte qua legulaes tor olimsit atque peccauit absolute locutus, emendetur defectus. Quod Cr ipse legislator si adesset, hoc modo dixi set ex fisciuisset, iubentem legem tulisset. Q napropteri u stum quidem est er prae stabilius aliquo iusto, non tamen 'rei simpliciter iusto .sed eo quod peccat, propterea quod mi 11 pliciter dictum est. Atque haec est natura ipsius aequi Cr boni: emendatio legis ea ex parte qua deficit ob iuniuersa, le. Haec enim est causa, CT ut non omnia mi lege.quia de H3 quibusdam imposibile est ponere legem. Quare decreto est opu3. indefinitae nans rei, indesinita er regula est Acut er aedificationis Lesbiae plumbea norma. Ad lapidis
λιψ enim figuram mutatur,er non manet. Cr decretam ad res
ψ ipse mili modo . diit igitur quid est aequum Cr bonu, es; iustum, cr cyo iusto prae stabilias. Ex quo etiam
' ' ' patet er quisni fit homo bonus cir aequu3. est enim is quitii A 5biu, iψ ζligit sitque ogit, Gr qui non exacte iustum in deita E l. riorem Oxcq siillir partem, sed imminuit, tametsi lege adis
467쪽
tutricem ad illud habet. Cr habitus hic aequitus er bonitatas est . quae quidem iustitia quaedam est,er no alius quψα recquam habitus.
Da r N C s p s autem dicendum videtur. J Hic est ter ristius tractatus & secunda pars principalis huius libri, in qua Philosophus docet de bonitate,& aequitate, ct quonam pacto bonum & aequum se habet ad iustum, ridetur enim ess e iustum duoddam. Ouare ad eundem pertinet considerare de bono&aequo ad quem pertinet considerare de iusto. Continet autem hic tractatus unum capitulum secundum nonnullos. Quidam vero,& forsitan melius dicunt continere duo capitula,& subijciunt ei secundum capitulia, quod illi alis dicunt esse tractatum. Quare isti faciunt unum tractatum continentem duo capitula: illi duos tractatus,& unum- quenq; unu capitulit continente. Quicquid sit,quia non multum refert.primum capitula diuiditur in duas partes. In pri tama proponit inquirendo & dubitando quid sit bonum & aequum . In secunda soluit dubitationes, & ostendit quid sit
bcinum & aequum. Dicit igitur in primis proponendo suam intentionem quod considerandum est deinceps de bonitate & aequitate, quomodo se habet ad iustitiam, nam videtur nunc esse idem cum iustitia in genere, nunc vero diuersa, id est non esse simpliciter idem: quare dubitatur & inci pit Philosophus arguere pro utra ue parte. Primum, quod aequum & bonum non videtur esse idem quod iustum duabus rationibus. Prima, Illud quod magis laudari solet quam iustum, videtur esse aliud a iusto: sed bonum & aequum est huiusmodi: ergo est aliud a iusto. Secunda, Cum accipimus aliquid pro bono, & significans idem cum bono, videmur sumere aliud a iusto. At aequum & bonum est huiusmodi: ergo videntur esse idem inter se,& aliud a iusto. Deinde arguit pro opposita parte, ostendendo quod aequum & bonum idem esse videtur, hoc pacto: Si aequum & bonum non esset idem cum iusto, alterum eorum non est studiosum &dignum laude: consequens falsum, ergo & antecedens. Nani absurdum esset dicere quod iustum non sit studiosum& dignum laude,&sic etiam de aequo& bono. Quare utraq; er ut studiosa,
468쪽
HS aequum & bonum magis quam iustum hominem. LREcTE autem aliquo modo s Haec est secunda pars huius capituli, in qua soluit dubitatione, & affert causam eiusdem. Dicit ergo quod ista quae opposito modo dicuntur de bono & aequo &iusto recte se habent,& non sibi aduersantur ut apparent.Naetsi bonus aeqim sit cuiusdam iusti corremuit,atq; ex eo me Tlius quo da iusto: no tame ob hoc est genere diuersum a iusto. Multa enim sunt quoru alterii est perfectius altero Iam enige sunt genere.Vt equus & homo idesunt in genere animalis,ut tanque enim est animal,& tamen homo est longe perfectiusquam equus. Affert deinde rationem dubitationis, quae ex eo videtur emergere: quia bonum & aequii est iustum quod Divbnon id quod emanat a lege. sed ab emendatione legis & 1uris legitimi:ideo aliquo modo est iustum quod subordinari yidetur ad uaturale:aliquo modo non est iustum , quia non est legitimum, sed emendativum eius.quare cum utraque sint studiosa: praestabilius est bonum &aequum. Probatur, Omne emendatiuum & emendatio est melior eo quod emendatur,& corrigitur. A t bonum & aequum est huiusmodi respectu tu isti legitimi: ergo est melius iusto legitimo, non tamen estine lius omni iusto ut infra patebit.ideo dicit. DALi vo iusto&c.4 Sunt idem, no tamen itinplici ter, sed aliquo modo.NO tandum quod praeter iustitiam est bonitas & aequitas quidam habunς etiam nertectivus antini no uir&cum n5 transeat limites iusti tamen est perfectior aliquo iusto, ut inferius latius apparebit. Oc Aus A autem est. J Assignat causam cur bonu& aequum sit emendatio legis quia lex v niuersul iter fertur ,&euenit interdum aliquid quod non filii dictum a legissatore
Iro ob naturam rerum a endarum, suae non est permanens, sed
variatur. Quare ubi lex deficit & omittit, indiget emedatione&supplemento.Unde fit ut oriatur bonu & aequis. Ea igi- tur quae non possunt aliter se habere, uniuersaliter proseiril possunt cum sint firma atque stabilia. Ea aute quae aliter pota sunt atque aliter se habere, no possunt eo paci o uniuersaliter proferri. Lex ergo profert uniuersaliter res agendas: quae clisint mutabiles,opus est emedatione, quae nihil aliud est quam
aequitas & bonitas: & tunc potest probari quod iustum legitimum indiget interdum emendatione,hoc pacto, Illud tu
469쪽
Iemper est utile ut serueturandistet interdum emendatione: sed iustum legitimum est huiusmodi, ergo iustum legitimum indiget interdum emendatione. Patet ratio, quia iustum debet e1le ob commune bonum societatis ciuilis,&eoructui simul viuere debent. Sed iustum legitimum uelicit aliquando, nec omnibus casibus prouidet, nec semper est utile ut seruetur. V eluti si lex poenam capitis ponat , ii quis peregrinus muros ciuitatis alcend erit. venerunt hostes ad oppugnandam urbem, ascendit peregrinus, & tutatus est ciuitatem lex illa et ii non sit mala, tamen in eo casu cui non prouidit, quia est uniuersaliter probata, non videtur esse seruanda: quia videretur aduersari iusto naturaliquod iubet ut bene facienti gratia habeatur. Quare oportet ut aliquando legitimum iustum emendetur. Nam si adesset legi stator idem diceret, scilicet quod talis non est puniendus. DALI Q v o iusto. JScilicet eo quod emendatur. N otadum i r quod ea quae sint, multifariam considerari poss int: sed ad
hoc propositum,quaedam sunt perpetua nec mensurantur vllo tempore, nec prius habet atque posterius,sed aeterna sunt ut deus,& ea quae sunt in mente diuina:quaeda vero sunt pro ducta ab eo,& haec si accipiantur in uniuersali secuti si iam rationem formalem videntur esse perpetua, ut sunt quidita tes rerum,qtiae non possunt aliter seliabere:&talia videntur firma.& sequi naturam productoris,non tamen eadem per-febione qua Jeus eorum auctor .Quare diminuta videntur
rum si acci piantur in singulari, tunc singularium quaedam videntur esse perpetua,quaedam non. Nam coelum secundum hunc Philosophum semper manet,ut in libro de Coelo dicere videtur.V sum perpetuitas coeli magnopere differt adiuuina,quia diuina una atque ea de simul, nec est ibi aliqua mena
sura aut motus. Coelum vero tepore niens iratur cu mouea a
tur in loco. Est enim tempus mensura motus secundit prius atq; posterius ut ait Philosophus in libro Physicoru, ex quo videtur secundum motum habere imperfectionem nam motiis est actus imperfectus. Verum ea singularia quae sunt a co- cauo lunae ad centrum tiar rae de animabus humanis, Sc substanti js no ii loquor quae perpetuae sunt & a perpetuo aucto xe productae,& non composite ullo pacto ex materia ea
470쪽
inquam singularia magnopere permutantur si secundum potentiam suam sumantur: sin vero secundum communem or
dinem, producendi plerunq; sunt eodem modo mam ut plurimum homo nascitur cum quinque digitis. Sed dicimus saepe permutari,quia quotidie quaedam generantur, quaedam cor rumpuntur: unde mundus iste inferior generabilis,& corruptibilis appellari solet. Verum ea quae aguntur a nobis maiorem etiam suscipiunt varietatem,&ideo cuivi ex velit uniuersaliter prouidereno potest in his quae aliter atque aliter se habetit,adeo ut id quod iustum uno tempore videtur & est,alio tempore esset iniustum. Talis est conditio rerum agibilium, quae ex opere nostri intellectus dependet,& hinc orta esse videtur bonitas &aequitas legis correctiva.quare praeclare noster Cicero, Incidunt saepe tempora cum ea quae maxime videntur digna iusto homine, eoque quem virum bonum dicimus,commutantur fiuntque contraria,ut non reddere depositum,etiam nec furioso facere promissum , quaeque pertinet ad veritatem, & ad fidem no seruare sit iustum. Referri enim decet ad ea quae posui in primo fundamenta iustitiae.Primum ne cui noceatur, deinde ut communi utilitati seruiatur. Notandum igitur, v t ad nostr si propositum redeamus.quod fie- ri potest emedatio legis dupliciter. primo modo cum aliqua lex non est bona nec utilis ciuitati,& tunc fit emendatio tol l lendo eam, legemque mutando, quod pertinet ad condito rem legum:alia est emendatio legis, qua non tollitur lex, sed emendatur,quia loquitur uniuersaliter de quibusdam, de quibus necessario oportet fieri emendationem non adhaerendo scripto legis,sed & intentioni legisatoris. prima emendatio legis non est aequitas & bonitas, sed pertinet ad legissatorent: secunda vero pertinet ad bonum & aequum quod corrigere debet,& supplere ei in particulari, quod lex in uniuersali no
& supplere ei in particulari, quod lex itetigit: sed omisit in eo quae defecit, non nuta lex non fuerit recta accepit enim id quod plerunque fieri solet,quia no potuit accipere id quod semper fieri solet ob naturam &conditionem rerum quae aguntur a nobis, quae variantur & mutantur.&ideo oportet ut bonitas &aequitas suppleat ex quo aliquo iusto praeclarior dicitur cuius est correctiva.
AT vE haec est natura.J Hac in parte Philosophus d scribit ipsum bonum & aequum, quod est emendatio legis in ea par