장음표시 사용
471쪽
ea parte qua omissum est propter uniuersalitatem legis in aliquo particulari,cui opus est indefinita regula & decretis: si cui videtur esse plumbea 'uaedam regula in Lesbo . Nam in illa regione sunt lapἰdes venementer duri, ita ut no facile a trectari possint, nec incidendo accommodari ad aliquam determinatam mesuram. Vt si quis vellet reducere multos lapides pro aliquo aedificio construendo, non potest constituere firmam regulam,ad quam possit eos lapides reducere tanquam ad coimunem mesuram. Quare utebantur regula plumbea, quae posita super illos lapides flecteretur p r in rantia illorum lapidum, re sic designare poterant aliquam mensuram clam qua coniungi postet lapis, & qineri alius eius deformae quoad fieri poterat. Vt igitur quot sunt formae vgriae illorum lapidum,tot sunt flexiones illius plubeae regulae & men surae:ita etia quot sunt particularia quae indigent correctio
ne in lege,tot erunt decreta. rorum orati ian calatalaxta
lex quod ad aliquid particula respectat, quae decreta sint in determinata pro varietate rerum particularium:&ideo non manet idem decretu ad plura particularia, sed quodlibet de cretum accommodatur suo particulari pro arbitrio. & deliberatione quae procedit a iure vela iusto naturali quod est
in mete boni &aequi viri,qui praeest tali iudicio:& hoc est bo
determinatae & incertae. I v o iusto. J Scilicet legitimo, 11 quod deficit ob conditionem rerum agibilium. DEx Q vo Iaspatet. J Declarat concludendo ex praedictis quod bonus &equus vir qui talia eligit atq; agit,& non exacte,iustu in peio
rem exequitur partem &c.R. eliqua vi patet in textu. unde Cicero, Existunt etiam saepe iniuriae calumnia quadam,& nimis eallida &malitiosa iuris interpretatione. Ex quo illud, Sum imum ius, sunma iniuria,factum est iam tritum sermone prouerbium. 1 HABITus etiam is.J Hic afferri potest quaedam 11s descriptio aequitatis hoc pacto: quod aequitas & bonitas est
iustitia quaeda,&habitus in animo ex electioiae emendativus eorum quo omittunt ,& in quibus desciunt leges, quia sunt uniuersaliter latae Talem verobabitum in se habens vir bonus &aequus appellari potest. Notandum quod quantum ad hoc propositum spectat sicut fit in spectitatiuis. sic in activis sed in speculatiuis scientiis ita fit quod unaquaeque scientia
472쪽
habet terminos suos, ultra quos egredi no licet,&habet principia sua quae non debent probari ab artifice scientiae illius: probantur autem ab artifice superioris scientiae.eodem modo fit in virtutibus,&praesertim in ipsa iustitia de qua loquimur. Nam iustitia legitima procedit ex principijs suis,& videxur ea praesupponere tanquam nota,& probata. Ea aute sunt quae iure naturali continetur,in quibus iundatur leges, &instituta quia sent talia,ut cognitis eoru terminis, & quid ipsa significent,sine probatione uniuscuiusque sanae mentis facile assentiretur.Quare legumlatores prae sapponunt illa principia iusti naturaUs: deinde faciunt tanquam conclusiones ex principijs instituta leges stas correspondentes illis. Cum vero accidit aliquis defectus ex conditione rerum quae fiunt, &mutantur, quem non comprehendit lex uniuersaliter lata, tunc cum legislator non adsit, accedit vir bonus,& aequus,&quasimbit per sanam legislatoris,&Qpplet decreti, vel alio modo,&est quasi iustum quoddam naturale animatu emen
occidere: quae uero non iubet, uent. Praeterea clim qui rapium contra legem Ddit non Iacesitus, tum is iniuriam1ponte scit. Sponte aule is mitriumscit, qui scit ex et cui scit, ex modium quo scit. At qui seipsum ob iram occidit ponte id quod lex non perinlitit,contra legenustio 118 cit rectam. iniuriam ergoscit hed cui iam qResos An ciuii ii, non fibkpsis nam sua patitur stonte. nemo vero sponte iniuriam patitur. Ovnpropter er ciuitas mulinat. institutus ignominia quaedam aduersus eum quis bi
473쪽
LIBER QVINTVS. Α3 eaferi non potest ut fibqpsi quisquam iniuriam sicut ea
ratione qua mutas est qui soli muriam sicit non Θρω- α omnino enuntiosus. Hic enim differt ab illo. homo nans mutas est modoquodam cpraum, ut ipse timidus: non ut totam habens prauitate. Quaere nec hac iniustitia biis uoipse quisquam iniuriam scit. nam ide unul ablatu ut alia ιquo,ac eidem additu esset. quod feri nequit. Sed semper inter pilares ustium atque iniustaem esse necesse est .Praeα terea qui muria ficit sponte agitim electione , Erprior. qui nanque lases, idem uic in cit,iniuriam secere non Isiuidetur. ipse autem simul eade patiturilla QMcit. Praeo I3ῖ 3ter sua sponte quiliam muriam pateretur: m per sine i33 isingulis murils,iniuriam scit nemo. At nemo adulteriu sua cum uxore comittit. nemo parietem cofodit suum .nem mo ressuus furatur. Omnitio autem hoc bi inguri uiu U sriamβcere soluitur definitione inuria patiendis a nais USqhedonte patitur muria nemo. At vero constat uiri queprausim eleficere,inquam, muriam atq, pati. Alterumenon est plus, alterum minus habere medio . Quod quia dem perinde sese habet atq; in medicina quidem, quod ad sanitatem. in exercendi alieni arte, quod ad habitudinem corporis bonam coducit Peius tamen est muriam secere. UT Hoc enim cu uitio est,atq; vituperaturi uitiauel persto 138 simpliciter uel prope. Non enim omne quod on I39
te sit,cum iniustitia est.sed pati iniuriam ne uitio, inae iustitia est Pati igitur iniurium per se quidem minus est H*mal ,per accidens autem nihil prohibet maius esse in lam. A t non curae est arti . sed dolorem lateris maiorem
morbum,quini pedis ofensionem esse dicit. Q nunquam feri potest nonunquam contra per accidens f euenerit ut qui id offenso pede caperetur ab hoste, er trucidaretur.
474쪽
438 ETHIco RVM u oiri At qui per iranslationem atque malitudinem est iussim, Ni Vi non sibi ad seipsum, sed suorim quibusdam. Non omne
141 autem iustam, sed herile,uel rei finitiaris. His enim ratio 144 nibus distat ea pars animae quae ratione habet, ea lina e te trationis est expers. Ad quas in icientibus, ad Imi 46 Non ilia esse videtur: propterea quod in his est pai τ ti aliquid contra sus appetitiones. Vt igitur est quid iuristum magistratum gerenti, Cr quibus ipse praeest: 1ic σhis etiam esse uidetur. Sed de iustitia quide,caeteriis morum uirtutibus hoc sit modo delerminatum.
ιγ Letum diximus. JHic est quartus tractatus,&Itertia pars principalis huius libri secudum nonullos. At
1 seeundum alios est secudum capitulum huius tertii tractatus: sed quicquid sit Philosophus docet in eo de iustitia
metaohorice dicta .Nam iustitia, & iniustitia, dicuntur authroprie vi mi aestat inter diuersos homines: aut improprie,
ri sum unius hominis ad seipsum. & has induxit ob P
toti TUO Neiritistitiam tamvstitiam esse non solum ad altu, sed etiam ad seipsum. Vnde dicere solebat Plato quod nemo patitur iniuria: sed omnis homo facit iniuriam,quia quisque sibi facit iniuriam. Hoc aute videbatur este contra Philosophum qui dixit iustitiam esse. ad alium,& per hoc etiam dii ferre ab alijs virtutibus. Itaque congruum fuit nunc de tali materia cosiderare,& etiam declarare dubitationem ad hoc propositum,scilicet utrum sibi quis iniuriam faciat. Diuiditur hoc capitulum in tres partes. In prima declarat quod noi, mo sibi iniuriam facit,ex quo emanat solutio dubitationis motae. In secunda ostendit quomodo se habent ad inuicem iniuriam facere& iniuriam pati. In tertia quod per transationem non proprie potest quis sibijpsi iniuriam Lacere. In prima igitur parte Philosophus asteri ipsam dubitatione, &arguit pro ea probando duabus rationibus quod potest quis sibi jpsi iniuriam facere. Prima, Quia agit id quod lex vetat, iniuria facit:sed qui seipium interficit,facit id quod lexvetat.
475쪽
ergo iniuriam facit. Sed nulli alij quam sib cum ipse sit ages S patiens: ergo fieri potest ut quis sibi iniuriam faciat.Secunda ratio: Qui praeter lege nocet sua sponte, is quidem iniuria facit: sed seipsum id terficiens est huiusmodi, ergo iniuriam
tacit .& nemini alij nisi sibi jpsi: ergo aliquis sibi jpii iniuriam.
facit.Notandum quod non videtur verum in omnibus quod
silex non iubet aliquid, illud vetet.Sed valet in his quae sunt j
mala Quia silex non iubet aliquod malum certe vetat illii fieri. ut lex non iubet filium verberare patrem: ergo vetat illud fieri. Nam sunt quaedam adeo inanifesta mala , & ad uersa naturae ut lex de illis non loquatur. OAN ciuitati. J Sol resuit dubitationem Philosophus, ostendendo quod nemo sibi
iniuriam facit, & arguendo contra rationes praedictas hoc pacto: Is qui sua sponte Datitur non facit sibi iniuria: sed qtii seipsum interficit, patitur sua sponte: ergo non facit sibi iniuriam:quia nemo patitur iniuriam sua spote,sed inuitus. Item is qui punitur a ciuitate facit iniurioi ciuitati: sed otii seipsum interficit,punitur a ciuitate: ergo videtur facere iniuriam ciuitati. Notandum quod ferunt antiquitus statutu fuisse legibus,ut qui seipsum interficeret insepultus iaceret: & hoc quia videbatur offendisse rempub.quia auferendo unum tale, Videtur auferre quoddam membru reipub.&eam ob hanc causam laedere. Plato si adesset,alia ratione dixisset hunc debere affici ignominia & inhumatum iacere scilicet quia egit con tra praecepta diuina,& offendit deu opificem uniuersi, cuius
propnu est educere animas e corporibus, sicut etiam eius est introducere easde:& cu statuerit talem animam tanto tepore in corpore permanere,qui ante constitutu tepus eam educit,
videtur laedere voluntate diuina: veluti si duis fugiat a carcere vel educat alique ante tepus impositu a ciuitate. Ideo Socrates noluit effugere de carcere: no debet igitur anima deduci de corpore antea quam visum fuerit auctori suo. Quod ta- sit etia Cicero in Catone Maiore, V etat Puthagoras , inquit,
sine iussu imperatoris, id est dei,de praesidio & statione vitae decedere.Philosophus vero hic publica tantu tangit iniuria, quia loquitur de ciuili. P RAETEREA neq; fieri potest.J Cu δι' visus sit antea Philosophus soluere dubitatione secunda iustitiam legitimam, qive est tota virtus, vel iniustitiam quae est tota vitiositas: nunc secundum iustitiam quae est particula-
476쪽
ris,& maxime secudum iustitiam correptiuam commercio rum, tum iniustitiam eidem oppositam. Et videtur probare
hoc pacto per rationem ducentem ad impossibile.Siquis inter ficiendo 1eipsum sibi iniuriam faceret: tunc idem haberet plus,& minus, ct idem simul estet quod eidem auferretur, &adderetur: sed hoc est impossibile: ergo &illa positio,1cili cet quod aliquis tibi iniuriam faciat, est impossibilis. ex qua hoc sequitur, Qui solum iniuriam agit, scilicet secundu tuastitiam particularem, non omnino vitiosus, scilicet secubduiniustitiam totam, quae tota dicitur vitiositas, est, ut timidusia, qui habet aliquam partem iniustitiae, id est prauitatis. Nachac iniustitia. J Scilicet particulari.inter plures,id est inter diuersas personas. L PRAETEREA qui. J Affert aliam rationem Philosophus, quae tormatur a quibusdam expositoribus hoc pacto, Si quis sibi j pii iniuriam taceret, tunc unus&idem simul aget,& patietur: & non prius aget,& postea patietur: sed hoc est impossibile, ergo nemo sibi iniuria facit. Sic igitur nonnulli hanc rationem inducunt: &dicunt eam non valere, quia non est impossibile quod quis simul agat & patiatur,& tamen prior est agens:&hoc esset verum, si loquatur de prioritate originis: sed non est ad propositum Philosophi,& non bene exponunt hunc textum,iudicio meo, quia Philosophus vult probare,quod siquis sibi iniuriam facit,tuc unus&idem erit alius a seipso: consequens impossibile, ergo & antecedens. Quod autem illud sequatur, ut quis fit alius a seipso, probatur: quia si aget sibi iniuria, ipsemet aget& patietur sponte,& electione,& prior. Sed iniuria fit a vo , lente in nolentem: ergo unum & idem vellet,& non nollet,& esset ex consequenti alius a seipso. Prior quod sit princi-Hι pium agendi. PRAETEREA pateretur.JAlia ratio: siquis sibijpsi iniuria faceret, tunc aliquis sponte sua iniuria pateretur: sed hoc est impossibile, ergo &antecedens Patet ratio, quia n5 possumus dicere quod unus & idem hespectu unius,&eiusdem iniuriae sponte agat,&inuitus patiatur eande in iuriam: nec etiam sponte patiatur ex definitione patiedi in- 33 iuriam. fies sup AK sine singulis.J Alia ratio ad idem probandii. Quando aliquis iniuriaticit alicui,aut verberat eum, aut furatur ei, aut vitiat uxore vel filiam eius,&sic discurredo
per singula secundu aliquam specie iniustitiae iniuriam facit,
477쪽
ct cum aliquo istorum vitiorum delinquit in alium, vocatur nomine talis vitii &iniustitiae. Veluti si surripit aliena vocatur fur, quia iuratus est sed si acciperet sua, non vocaretur fur. Itein ii haberet rem cum sua uxore non appellaretur adulter: quare si lingulas quaeremus iniurias non inueniemus aliquam quam sibij pii aliquis dicatur inferre. Lo MNiso I 3 autem. J Quinta ratio quam affert Philosophus ex definitio- ne patiendi iniuriam, concludendo quod nemo sibi iniuria facit:quia sequeretur quod pateretur sponte,&volens ipsam iniuriam ,& esset contra definitionem superius allatam qua soluitur haec quaestio:cu ex illa dicatur quod pati iniuriam nosit sponte, ut stipra patuit. L DEFINITIONE iniuriam pa- Ι3stiendi. J Qua supra diximus quod patiens iniuriam praeter suam patitur voluntatem. fAT vero constat utrunque.J i5σHaec est secunda pa rs huius capi tuli ,& locus proprie ubi Philosophus videtur comparare ad inuicem agere & pati iniuriam, sicut fecit in extremis aliarum virtutum. Dicit autem inprimis quod facere & pati iniuriam,sunt mala S perniciosa. Probatur hoc pacto ,Illa quae discedunt a medio sunt mala,&vitiosa: sed facere & pati iniuriam sunt huiusmodi: ergo sunt mala de vitiosa. Maior patet: minor quoque ostenditur, quia facere iniuriam est plus habere quam oportet: pati vero est habere minus: medium autem est aequum, quod nec plus habet nec minus quam oportet. Probatur hoc erepto medicinae,& artis gymnasticaecin quibus plus & minus est perniciosum: medium vero effectivum,&conseruatiuum, tum sanita tis,tum bonae habitudinis corporis:&ipsa sanitas,& bona habitudo in mediocritate quadam consistunt. p Eius auto J IJ Cum declarauerit in quibus conueniunt, scilicet quod ambo sunt mala: nunc ostendit disserentiam eoru, probando quod longe peius est facere quam pati iniuriam hoc pacto: Illud quod fit cuprauitate,& merito vituperatur, peius est eo quod non fit cum prauitate nec merito vituperatur: sed facere iniuriam est cuprauitate,&vituperatur: ergo est peius quam initiriam pati, fu EL perfecto&simpliciter. J id est,quando ta- 13alis prauitas & iniuria committitur sponte, & cum cognitione &electione praecedenti. sv EL prope. J scilicet cum talis I39 iniuria fit sponte,&cum cognitione, no tamen cum electione, quia est deterior cum est cum electione: tame quomodo
478쪽
cunque sit ipsa iniuria sp5te facta, semper est coniuncta cuuialiqua praua dispositione & vituperanda. Ille autem qui patitur iniuriam potest esse remotus ab omni vitio .&quando Philosophusu trunque appellat malum, non est respectu per- sonae, scilicet patientis: sed respectu Inaequalitatis quae disce . dii a medio.Nam pati iniuriam est quoddam inaequale,& ili te qui patitur non videtur esse in culpa cum no patiatur sponte,& agendi principium sit in agete.vnde Cicero, Pati quam facere praestat iniuriam: sic igitur patiens remotus potest esse I o a Vitio,&a prauitate. fp AT I igitur per se quidem.J Licet per se deterius sit facere iniuriam quam pati: tamen per accidens euenire potest,ut sit magis perniciosum pati, ut exemplo probat. Nam medicina comparat inter se dolorem lateris, & pedis offensione, S: deteriorem dicet absolute esse do lorem lateris: euenire tamen per accidens potest,ut ex offensione pedis,maior pernicies sequatur,ut si quis ex offensione pedis ceciderit,& capiatur ab hostibus non tamen ob hoc est asserendum ita esse simpliciter, quia hoc accidit: de ijs vero quae accidunt, neque ars,neque scientia curam habet, nec de ijs quae competunt alicui rei per accidens,cuia infinita pene accidere poste videantur,de quibus non datur scientia, neque
I I ars. AT qui per transsationem. J Haec est tertia pars huius capituli, in qua Philosophus declarat iustitiam illam quae pertranssationem,& similitudinem dicitur. Hanc autem in me dium affert propter opinione Platonis, qui posuit iustitiam& iniustitiam sui ad seipsum, & quod aliquis potest sibijpsi
iniuriam facere.Ipse vero superius multis rationibus proba
uit quod iustum & iniustum est ad alium,& inter plures,&quod nemo sibi iniuriam facit. Ideo haec affert Philosophus quasi dicendo, Si est iustum sui ad seipsum, hoc non est illud de quo principaliter locuti sumus, id est ciuile iustum, sed veluti quoddam iustum partis ad partem per similitudine quandam,& simile ei quod est heri ad seruum,vel viri ad uxorem,
vel etiam patris ad filium. Nam est inter partem animae rationalem,quae secundum ordinem naturae imperare debet:&irrationalem,quae debet obtemperare rationi,sicut seruus domino,uxor quoquo modo viro,& filius patri, ut etiam in
fine primi libri vidimus.Notandum quod Plato posuit iustitiam & iniustitiam sui ad seipsum. Vidit enim quod anima
479쪽
Dostra habet duas potentias, quarum una est rationalis de se, Sc natura sua, altera irrationalis, particeps tamen aliquomodo rationis, inquantum scilicet obedit & obtemperat rationi: non tamen ut fiat rationalis per essentiam. Illa prima est potentia qua praecipue homo videtur differr ea beluis secundum essentiam & operationes. Secunda vero conuenire videtur cum eisdem, scilicet in appetitu sensitivo. Videtur tamen fieri post e,ut eodem quoque disserat, scilicet cum ratio eum tibi ob1equentissimum reddit. Quod si econtra fiat, scilicet ut appetitus dominetur rationi, tunc homo videtur quodammodo euadere turpior belua peruertendo ordianem naturae,quia beluae non habent rationem, nec ex con sequenti appetitum,quae possit obedire rationi. Quare cum Utuntur appetitu suo,non videntur aberrare a terminis naturae suae. Cum igitur istarum partium vel potetiarum cum enim partes animi dico, potentias intelligo alte a sit producta ut domina,altera ut ancilla, Plato oriri iustitiam dicebat cum ratio dominaretur,& quasi sedens in puppi clauum teneret: appetitus vero obtemperaret,quia utraque pars haberet quod suum esset. Deus enim ita creauit vel produxit rationem,ut praeciperet appetitui sensitivo. Quod si conuenienter fiat,tunc oritur iustitia illa Platonis , veluti concor dia quaedam potentiae ad potentiam, &perfectionis ad perfectionem. Quod si secus fiat, scilicet ut appetitus rationem trahat deorsum ad seruitutem, & ad concauam vitam: tunc oritur iniustitia illa quam diximus, & inaequalitas potentiae ad potentiam,quia domina ratio captiua trahitur,& id quod obtemperare debebat imperat contra ordinem quem Deus humanae naturae imposuit. Hanc iniustitiam appellauit Plato:illam vero iustitiam . ex quo dicebat non modo fieri posse, ut sibi quis iniuriam faceret, sed etiam quod nullae fiebant iniuriae niti a seipso. Habemus nos quoque Chrysostomi se crum dialogum, Quod nemo laeditur nisi a seipso. Plato ait tem dicere solebat Nemo iniuriam patitur: omnes iniuriam agunt, id est cum fit aliquid iniustum ab aliquo: tunc ille cui infertur non patitur iniuriam, sed ille inferens agit iniuriam sibi, psi. Nam si alicui aufer itur fortunae non patitur ille iniuriam, quia sua no erant, nec bona animi sui,quorum ablatio
est proprie iactura,& iniuria quae no potest fieri nisi a seipso.
480쪽
Nemo igitur iniuriam patitur hoc pacto: omnes tamen initiriam agere post int, scilicet sibi, piis, ut diximus. Et intellige
bat de ista iniuria animi qua aufertur rationi quod suu erat, id est imperium, & tribuitur appetitui quod non est suum: praeterea aufertur appetitui perfectio,quam cosequutus esset obtemperando rationi. Factus esset enim particeps rationis eo pacto quo dictum est si paruisset secundum ordinem: ergo sponte sibi iniuriam omnes faciunt cu operantur aliquod turpe: nemo autem patitur iniuriam, scilicet ab altero.Quare si inspiciamus nobilitatem animae humanae, & ordine potentiarum eius, & quomodo alia est nobilior alia, videbitur inter illas esse iustula quaedam,&sic etiam iniuria sui ad seipsum eo pacto quo diximus. Philosophus autem multa di xit antea,& disputauit circa ista, utrum volenti iniuria fiat,&caetera quae videbantur procedere contra Platonem. Locutus est autem de ciuili iustitia quae proprie est ad alium. V rum haec iustitia interna videtur esse causa externae iussitiae, quod forsitan Aristoteles non negasset,cum ipse etiam oste-dere videatur cum loquitur de amicitia, quod amicitia sui ad seipsum videtur esse causa amicitiae,quae est amici studiosi ad alterum amicum studiosum. Quare praeclara& egregia vi detur esse Platonis opinio: hic autem Philosophus videtur se
excusare ab huiusmodi speculatione, dicendo quod si qua est iustitia , praeter illam quam diximus, scilicet ciuilem , est illa' - - per translationem, scilicet qua salonici posuerunt
1 1 ffoti sibi ad seipsum. JId est totius agi totum. is Ensio 1 3 rum quibusdam. JId est, partis ad partem,& potentiae ad po-r tentiam. NON tamen omne iusti m. Quiadsilarit ciuile Sed herile id est veluti heri adseruum,&MMiad uxoream i s & patris ad filium. His rationibus.JScilicet quibus vir di-I 6 stat ab uxore, herus a seruo,& pater a filio. I N s p I C i E N- 7 Tibus. J Scilicet Platonicis. O PRAETER. appetitiones. lNam ratio appetit dominari,&vellet trahere appetitum: appetitus econtra appetit stahere rationem: & ita fatuatur ra-.ti non spotanei, non quidem totius ad totum, sed partis ad partem. Ita ut idem secundum partem agat: secudum partem
patiatur, & sibijpsi quis iniuriam infert: quia sponte faciendo
aliquod iniustu in& turpe, seipsum laedit circa bona animi quae nemo auferre pQtest,nisi ipsemet sua sponte. quod con-