장음표시 사용
491쪽
ctum est, scilicet quot sunt principia humanarum operatio- Intini. In secunda quomodo differt intellectus speculativus ab intellectu activo. In tertia declarat quomodo se habet intellectus S appetitus ad actum humanum. In prima igitur parte dicit esse tria principia agendi,& veritatis percipiendae : scilicet sensus, appetitus, ta intellectus, ut Philosophus nenum erat . Notandum quod quatuor sunt potenti e ani-tinae quae sunt principia operationum suarum. Pi ima est verigerativa, quae est potentia nutriendi, augendi,&generans disimile in specie,&communi nomine appellatur vegetastiua, & haec vis non est principium actus humani. Nam tilia esset, tunc plantae dicerentur agere, cum haec vis competat non solum animatis sensitauis, sed etiam plantis. Hanc igitur omisit Philosophus,cum videretur manifestum quod ipsa non est principium rerum agedarum humanarum. Tres vero illas entunerauit de ovibus maeis videbatur. Dubitaret aliquis cur Philosophus duas attulit potentias, cum fecit superius illam diuisionem bimembrem. Hic vero affert tria, scilicet intellectum,appetitum,& 1ensum. Dicendum, ibi Philosophus sumpsit partem animi rationale, &diuisit in duas quae sunt rationales in quibus collocantur habitus intellecti, ut tanquam perfectiones illarum potentiaria quae ambae sunt rationales,& ambae perceptiuae. Hic autem sumpsit principia
tria nostrarum operationum . non solum earum ex ovibus
fiunt habitus intellectivi,sed etiam omnium aliarum, ut paulatim veniat ad habitus intellectivos. Sensus enim non est potentia rationalis. Appetitus no est potentia Derceativa. InIgllectus vero est rationalis & perceptiua & est duplex aut speculatiuus,aut activus:&alter eiscirca scibilia, alter circa agi
bilia, sicut sunt potetiae illae supra allatae,quae coprehedi poste videtur sub nomine intellectus. Notandu quod per appetitui
intelligere possumus comunem quandam ratione quae praediacatur de volutate &appetitu sentitiuo. Appetitus enim sensi tiuus est appetitus qui sequitur sensum.Volutas etia est appetitus quida qui sequitur intellectum. Vnde Philosophus inli- bro de Anima, Voluntas enim appetitus est quidam:at cum
fit motus per rationem,& per volutatem etiam fit, at appetitus absq; ratione mouet,&reliqua. OAT V E sensus. JR I3
mouet nuc etiam sensum Philosophus probando quod non
492쪽
d est principium rerum agendaru hoc pacto adauod est conm
mune homini cum caeteris animalibus no est principium re rum agendarum humanarum: at sensus est huiusmodi,ergo sensus non est principium rerum agendarum humanarum. Patet ratio, quia bestiae habent sensum non tamen agunt, sed aguntur potius instinctu quodam naturali cum sint expertes 1 'rationis. s Esr autem id in appetitu.JR emoto sensu relin Ruitur ut mens,siue intellectus& appetitus sint principia re' aum agendarum :& ostendit quomodo conueniunt ad hoc it sint principium actionum: postea ostendet de principio speculationum. Petobat aute hoc pacto de appetitu & mente. Iaa quae concurrere 2 ossist. & retusa cocurrunt ad res agenuas cum conformitate qua lani quam habent inter se,ut al-lierum imperet,alter uni obediatiunt principia rerum agen darum: sed mens & appetitus sint huiusmodi,ergo sunt principia rerum agendarum. Maior est clara .Minor declaratur a
Philosopho. Nam dicit quod id est apud appetitum prosecutio,vel fuga quod est apud intellectum affirmatio vel negatio de eadem re. Nam intelledius facit affirmatione,dicendo hanc rem esse bonam,&propterea sequendam:& tunc appetitus prosequitur illa. Similiter quando intellectus negat alia quid esse bonum,appetitus refugit illud.quare prosecutio est in appetitu sicut affirmatio in intellectu, &fuga in appetitu sicut negatio in intellectu. Dicit enim, intellectuscii sit per ceptiuus hoc esse prosequendum & ille sequitur: illud est fugiendum & ille fugit, &sic quadam proportione uniuntur. II f V A R. E..cum mori . J Haec sententia sequitur illam probatam, scilicet quod mens & appetitus sunt principia rerum agendarii, hoc pacto, Cum est electio bona,est ratio vera,&appetitus rectus. Sed cu est virtus moris,est electio bona: ergo cu est virtus moris,est ratio vera,&appetitus rectus .Patet hoc quia si ad electionem causandam c5currunt mens &appetitus,& electio est principium rerum agendarum, sequitur quod intellectus & appetitus sint principia rerum agendarii. 16 ORATIONEM vera. J Scilicet activam. D Ar v E eade.Jir Hoc posuit, quia in aliquibus haec principia dissentiunt,&pui 3 gnant inter se sicut in continente. O MENTIS aute eius quae speculandi. J Haec est secunda pars huius capituli in qua declarat mentem activam dc intellectum speculativum.& ostendit quomo
493쪽
quomodo istae mentes, siue intellectus conueniunt,& quomodo differunt:& dicit quod mentis speculatiuae bonum&malum,est verum & falsum. Nam bonum eius est verum: falsum est aut em malum.Vnde si in ipsa est bonus habitus, erit ibi veritas: sin malus erit ibi falsitas. Postea videtur se corrigere Philosophus cum dicit, Hoc enim mentis est omnis opus,quasi est commune etiam menti quae est principium agendi Ipsa enim habet etiam verum pro bono, falsum pro malo: ergo hoc non copetit solum menti speculatiuae. Ideo Philosophus altius repetendo huiusvi odi attributum, sic, licet veri & falsi dicit illud copetere utrique menti sed tamediuerso modo. Nam veru apud mentem activam est aliquid
concurres cum a 22zhurecto: non autem speculative. Praeterea verum agibile,ut ita loquar ordinatur ad aliquid aliud ulterius,id est ad actione,&ad fugam vel prosequutionem appetitus,speculati uti vero est propter se. Desii nit enim messpeculativa in cognitione veritatis: activa vero cognita veritate agendae rei desinit in ipsa actione bona quam principaliter intendit.Notandu quod est mens siue intellectus spe culatiuus &activus,& est etiam factitatis ut apparet inferius, dc cuiliberis torum competit quodam modo bonum & m luna,& veru&falsum. Nam in mente speculativa potest esse habitus verus ut scientia:potest etiam falsus, id est ignoratia& scientia erit bonu Sc verum,& ignorantia econtra. Eodemodo in menteactiva prudentia erit bonum & verum, im prudentia econtra .Idem dici potest de mente factiva,in qua est ars ut bonum & verum, &oppositus habitus econtra:&hoc fieri videtur no solum ex parte habituti, sed ex parte etiapotentia ru, quae Possunt quodam odo suscipere versi&falsim,bonum & malum. Est tame differentia inter veru quod 3 competit menti activae,&illud quod competit speculatiuae. Nam speculativa cum aliquis intelligit aliqua conclusionem geometrica non intellio it nisi propter se scilicet ut intelligat & propter eius intellectionciat veritas mentis activae ordinatur ad aliquid aliud vitarius,scilicet ad actione similiter si mentis activae ad aliquod opus. OELECTIO igitur actus is principium est. Haec est tertia pars huius capituli, in qua ex superioribus dictis ostendit quomodo se habet mens activa,& appetitus adactiones humanas, ostedendo quod illa sunt
494쪽
principia a quibus profluit actus humanus hoc pacto, Et
ctio est principium effectuvim actuum humanorunt: sed appetitus x mens activa est principium electionis : ergo appe litus & mens activa est principi u actuti humano rii. Patet haec ratio,quia quicquid est causa cause,est causa causati .ubi enim est electio,ibi consultatio: ubi cosultatio, ibi ratio vel mens,& etia appetitus. Quare post haec addit quod electio non est sine intellectu,quo a probatur: Operatio bona & mala est ab electione: ergo electio no es t sine mete. Dicit etia sine more,1o id est sine morali appetitia. sv A DEi notus.J id est unde oriri gine sumiit actiones, quaru est illa principi a effecti iv. hs Eo
11 non id gratia cuius.J id est suis. DRAT io quae est gratia. Jid est, mens activa cuius intellectio est ad aliquem finem agedum. N on enim cessat i ii ipsa intellectione veritatis, scilicet agendae,ut ita loquar,sed vult agere.Speculativa vero cessat in ipsa intellectione veritatis. Speculatur enim intellectus speculativus, ut speculando & percipiendo veritatem seipsum perficiat. Itaque ipsemet videtur sibi; psi principium desinis, unde post inius imaginari intellectuamuti linea rectacu ad actione se dirigari speculati uti vero quasi circulo operari cu te ad seipsum vertat. l MEtis autem illa nihil mouet. J23 Hac in parte Plutosophus videtur innuere disserentia inter antellectu activum & speculativit. Dicit quod mens siue intellectus speculata tis nihil mouet id est non est principi uagendi,sed speculandi. Actiuus vero est ille qui mouet & hic pre- est id est nobilior est mete & i ntellectu Iactivo in quo poni tur ars. Na intellectus factivi opus ordinatur ad aliquid aliud ulterius, quia facit gratia cuiuspia, de opus veluti sanitas, statua vel huiusmodi artis opus refertur &ordinatur ad aliquid - . aliud ulterius id est ad ipsam felicitate: at intellectus activi a -ctio est finis,& non ordi natur ad aliquid aliud ulterius.Vnde talis est ordoantellectus speculatiuus est nobilior activo , &ha bitus qui sunt in i pso, scilicet faeientia intellectus,& scientia nobiliores habitibus activis, id est ipsa prudentia. Itemo aditu 2s intellectus est nobilior factivo,&habitus eius qui I est prudentia est nobilior habitu illius qui est ars: deliorum duorum, scilicet activi & factivi intellectus cur alter sit notabilior altero , asiignat rationem. Nam de speculativo magis forsitan manifestu videbatur,scilicet quod erat nobilior.
495쪽
Praeterea in fine huius confert sapientiam cu prudentia. Verude intellectu activo&factivo,qui ambo couenire videtur in eo quod sunt operatiui,differentia nobilitatis magis expete da erat,ideo assignauit ratione illam quod factivi opus ordinatur ad ulteriore finemjagiuirisoacitodiana est finis.Quare intellectus activus est nobilior factivo, ut manifestissime patet. OET huius est appetitus.J scilicet finis,huc eni inexpe- α tit,& ad hunc terminatur, quia bona actio es humana felici tas. Definita est enim quod est actio animi 1ecundu virtutemia Notandu quod Philosophus dicit hic quod mens illa, scilicet speculatiua nihil mouet sed assiua ilicet & addendus etiam appetitus. Nam dicit in libro de Anima quod intellectus actiuus mouer ta alicuius gratia ratiocinatur,qui quidem fine ab intellectu speculativo disieri. Appetitus ecia omni S alicuius est gratia .quod enim obiicitur appetitiui id est principiti in tellectus adtiui:at ultimu huius initium est operationis,quare non sine ratione principia mouedi videtur haec esse duo, Ap petitus scilicet, mensque activa. Haec sunt verba Philosophi in libro de Anima cum loquitur de principio mouendi secudum locum. Ostendit enim quod principia mouetia suor .. tellectus&appetitus: dccum duo lint intelle tus, sumit actitati
ostendedo quod differt a speculativo ipso fine. Speculatiuus ienim habet fine ve u intelligibile,activus vero bonu agibile 'ideo ratiocinatur alicuius causa ,etia a 22etitus appetit alicuius causa. Naillae potetiae videtur esse principia mouetia quae assut alicuius causavi cosequatur aliquid extra se,quod acqui- ri potest per tale motu &actionE: at intellessiis activus, &appetitus sunt lautus ni odi ergo ipsa sunt principia mouetia. Ite paulo inferius in eo de libro de Anima: At vero speculativa
quide ratio no mouet, sed manet:aut cu existimationis ac rationis activae quaeda sit uniuersalis, quaeda particularis vel sin ιgularis illa nanq; dicit bonii esse honoribus afiiciendit: ista quero dicit hunc aut me bonum esse haec iam opinio mouet, sed non illa uniuersalis, quin potius ambae inouent: at alteramaeis quiescit ,altera non.Ex hisverbis Philosophi patet, caratio sit duplex, speculativa no mouet, activa vero mouet,&ista aut est uniuersalis aut singularis. Vniuersalis cum specu latur res agendas: singularis cum affert singularem propositionem quae in actione consistit. Exemplum primi:ciam in telle
496쪽
tellectus dicit bonum esse afficiendum ho noribus. Exempluseeundi:cum dicit,iste vel ego sum bonus: ergo oritur operatio ipsa, uter mouet:& dicit quod lingularis mouet, deinde resumit,& dicit quod ambae ver uni mazis singularis. Quousq; enim statur in uniuersiali nutiquihia fiet a ibo: sed si veniat ad singularem,iste est Sonus,statim veniet ad operationem assii ciendo eum honoribus. Singulariu enim non est scientia, sed bene singularium est o Peratio. sic ergo habemus quod speculatiua mens siue intellectus speculatiuus non mouet : inteli 2 eius vero activus,&appetitus mouent. D. APROPTER
electio. J Infert Philosophus sententiam siue correlaria ob ortum ex supradictis, scilicet quod electio,aut intellectus est appetitiuus,aut appetitus intellectivus,Sed videtur hic accipere Philosophus appetitu pro appetitione & intellectum pro intellectione:&hoc pacto electio erit appetitio intellectiva, aut intellectio appetiti ua. quare habet electio duas causas scilicet appetitum & intellectum incilicet activum .unde in tertio Philosophus describendo electionem, dixit esse operatione quandam intellectiis achivi, simul cum appetitu prouenies exas consultatione antecedenti,ut ibi patuit. 1 ET tale principiuest homo. scilicet agedi per intellectum &appetitum ,&ex consequenti per electionem. Ista enim sunt principia opera tionum nostrarum,&homo est principium istorum principi oru,quiti erista operillux. Notadum quod est principium quod,& principium quo: sicut in arte, artifex est principium quod,& ars siue potentia factiva est principium quo, siue per quod operatur: eodem pacto in ijs quae aguntur a nobis est dare unum principium quod, ut non sit principium quo :&est dare principum quo,quod nullo pacto sit , quod est etiam dare priucipia, quae diuersis respectibus veluti quaedam sub -δalterna possunt esse,quod & quo . Homo igitur in rebus agen dis ita est principium quod, ut non sit quo: animus vero siue potentiae animi erunt principia quibus,&per quae homo agit&operatur, veluti intellectus activus,&appetitus est principium respectu hominis, quia homo mediatibus,ut ita loquar talibus principijs operatur. sic igitur intellectus respectu ho minis dicetur principium quo: res pectu alicuius alterius effectus dicetur principium quod: &sic est deuenire ad viati principium quo ut non sit quod , 5 etiam erit unum principium
497쪽
m i LIBER SEX Tvs. quod ut non sit quo :veluti artifex qui facit statuam, est omni
no principium quod&non quo. ars siue potentia factiva est
rincipuma quo relectu artificis qui per illud facit: respes Veroma miserit quod: & sic manus inarumeti puta mallei.&. veniemus ad unum vitina sit, quo Vtentur praecedentia prin acipia:ipsum autem non utetur alio,& sic erit quo ut no sit vl-no modo quod . Concluditur ergo quod homo est principiuintellectus & appetitus,&ista electionis,& electio rerii agendarii. NvLL A autem res. J Declarat Philosophus circa quae isti obiecta electio est, ostendendo quod no est praeteritorii, sed futuroru ,& ngomnium,sed eoru quae possunt defieri & non μ' fieri,&non a quocunque, sed a nobis. Probatur, Consultati non fide praeteritis, sed defuturis,quae a nobis fieri possunt, '&aliter se habere: sed electio est effectus consultationis,ut in tertia patuit:ergo electio erit de iis quae a nobis fieri possunt,& aliter se habere. unde in libro de Anima inquit Philosophus, Quocirca seniper quide ipsum appetibile mouet idque est aut bonum, alit apparens bonum . attamen no omne bonum mouet,sed id quod est 'pendum bonum. Agendum au-.tem id est quod aliter sese habere etiam potest. & reliqua. lv Trous h usi partis. J Cocludit Philosophus quod utra- 28ruq; istarumentiu , quae sunt potetiae partis rationalis animae opus est veritas. Ambae enim versantur circa verti. Actiua tamen mens vel intellectus circa verit,ut ita loquar,aoibile:id est quod ordinatur ad actione, ut vidimus. Hi igitur habitus secundit quos utraq; maxime veru prospicit,& ipsam rectam ratione habet, sunt virtutes Sc perfectiones istarii potetiarii. Rctiua itaq; Iotetia suos habebit habitus perfectivos, secuda quos veritate rectaq; ratione prospicies operabitur similiter& speculatilia: quare quaeredi sunt habitus isti utriusq; metis, id est habitus isti intellectivi,& sic ad eos delarandos accedet.
Habituti intellectualiu enumeratio,quod sit stientiae obiectum,&quae proprietates. CAP. III.
l E ipsis igitur rursus dicamus oportet, allius as initio sumpto. Sint itaq ea quibus verti ania
li via dicit affirmando aut negando, illimeroems . Haec aute sunt ars,scientia, prudenta
498쪽
f ter sese habere non posse. Qua ero possunt aliter se h/bere,post cotemplationem latent f sint an non sint . in m
ergo scibile necessario est. ergo est aeternum . Quz enim necessurio inpliciter sunt, aetem: im sua. At Cter na in oenim m incorruptibilia fiunt. Praeterea omnis sciest tia doceri, er scibile dyi polle videtur. At ex antea notis αναυτο ut in solutiuis etiam diximu3 fit omnis doctriana. Nam πρις- alia per inductionem, alia per ratiocinationem ellicitur. .P. T snductio quidem principium est ipsus iuersalis. atiocinatio autem est cliviuersalibus . Sunt enim prino 34 cipia ex quibus ipsa ratio constat, quorum non est ratiocinatio. ergo inductio. Scietitia ergo demonstratis: P est habitu3: er caetera quae in resolutivita determ ulmsss. 3C Tum enim quistium scit: cara aliquo modo credit, ex sumtipsi principia nota. s enim non 3int magis quam concluαsio nota,per accidens habebit scientiam. D e scientia igitur si hoc modo deterim natum.
DB i P F i s igitur rursus dicamus oportet.J Hic est secudu Iractatu qhnin . sexti libri in quo postquam superius partem rationalem animae dumisit, in 1cientincam ut ita loquar & consul latiua: nunc docet omnes eos habitus, qui sunt virtutes harum potentiarum,ut ex illis unam ac-
cipiat quae est principi u dc recta ratio rerum agendarii, id est ipsam prudentiam. Dividitur aute hic tractatiis in sex capitula. In primo docet quid sit scientia. In secundo quid est ars. In tertio quid est prudentia.In quarto quid est intellectus quin habitus principior sit. In quinto quid est sapietia. In sexto explicat aliqua de ipsa prudentia. Primu capitulum diuiditur in duas
499쪽
duas partes quae suis locis patebunt. In prima igitur parte Philosophus enumerat virtutes animi secundu diuisione factam partis rationalis quibus anima semper po test dicet e veru, &illae potentiae perfici utur veru quae prospicrunt in operationibus 1 uis,&dicit eas esse quinque,scilicet arte, scientiam prudentia, sapientia, intellectum. Ex his, ut diximus, semper ani ma videtur prospicere vel dicere verum, vel assirmado, scilicet aliquid elle,ut homo est animat: aut negado, ut hom3 lapis, quae negatio vera est. Opinione vero & extimationem
quae pro eodem hic accipiuntur non connumerat inter vir- . tutes rationales, quia re vera opinio do est virtus. Probatur,'
Omne id quo inanima falli poteit non est virtus: at opinione anima falli potest: ergo opinio non est virtus. Maior est nota,quia virtutes sunt perfectiones animae, quae si fallerent aniniam, non perficerent ipsam. Minor declaratur auctoritate
Philosoplii qui dicit quod opinione falli contingit: ergo coclusio est vera. Notandu quod illa vis quae est in brutis est similis potetiae cogitatiuae quae est in nobis: a nonullis a ppellatur extimatiua: sed no debet tali nomine proprie appellari, quia extimatio proprie dicta est tantum animae rationalis, & est quasi quoddam genus comune ad haec omnia, 1cilicet opinionem,scientiam, sapientiam,intellectum artem, prudentiam.
Vnde Philosophus in libro de Anima: Sunt autem existimationis ipsius hae differentiae, scientia videlicet,opinio i prudentia &c. Verum quandoque existimatio capitur pro opinione tantu, ut accipit hic Philosophus existimatione, & opi ... nione pro eo de. D ubitatur quia no videtur veru id quod di ctu est, scilicet quod iis quinq; virtutibus intellecti uis semper anima prospiciat,& veru dicat. Naars quandoq; fallitur: similiter prudelia. Dicendu quod anima ijs virtutibus sena Per dicit veru, sed tamen est differentia,quia secundu habitus metis speculatiuae qui sunt scietia, sapietia,intellectus, sempe anima
bituit. Sunt enim de necessariis.&iis quae no possitiat aliter se habere.&ideo falli no possunt. sed sem ver illis habitibus anima prospicit & dicit verv. Secudu vero habitus metis sosultatiuae ut sunt prudelia,&ars , quaru altera est in meteamua altera in factiva. Anima semper dicit veru quantu ex.parte sua,
500쪽
& executione euenit quandoque ut anima non semper dicat verum , &tunc talis error fit per accidens, & non per se ut culpa iit in prudentia vel in arte, sed in conditione & varie-
. late rerum circa Quas versantur . quae contingentia sunt.&. possunt aliter atque aliter se habere adeo euenit interdum ut fallantur. Notandu praeterea quod Philosophus dixit esse quinque habitus intellecti uos,& non plures nec pauciores,&non assis nauit rationem sufficientiae talis diuisionis, sed nosi talem afferre possiimus sumendo eam ex obiectis circa quae ε versantur, quae tetigit supra Philosophus,& dixit esse diuer-lsa genere. Tot enim habitus esse oportet quot obiectave re percipienda. Sunt autem primo dupliciter, aut necessaria,
aut contingentia: contingentia vero sunt aut ea quae fiunt a nobis, aut quae fiunt a natura. De contingentibus naturae noetairtus. Relinquuntur ergo cotingentia quae fiunt a nobis, ct ipsa necessaria: at necessaria quaedam sunt principia circa
quae habitus est principio tu qui dicitur intellectus. Quaedam sunt ex principiis, id est conclusione de quibus est habitus qui dicitur scietia:&quia ex ijs duobus videtur fieri posse aggre,
quoddam,ideo oritur tertius habitus qui dicitur sapien igatutia,quae est veluti amboru nodus,&quasi ut ita loquar quaedam scietia adepta. Hi igitur tres habitus circa necessaria versantur. Contingentia vero quae fiunt a nobis,&quae possunt aliter se habere,quaedam sunt agibili alatir dati stibilia. Cir
iam ca agibilia est prudentia, circa factibilia ipsa ars: &sic habe-
To m. Minus quinque habitus, S virtutes intellectitias. Restant cotin- entia uuae fiunt a natura quae quia non se emere percipi possunt a mente speculativa ad quam pertineret eorumgni tio: ideo de iis omnibus est optiuo quae quidem n5 est virtus.
vi dictum est:& ideo Philosophus exclusit eam a numero virtuti si intellecti uarii. Sciendum est tamen quod opinio potest esse de omnibus, scilicet de necessarijs&cie contingentibus, re vera & falsa.Vt quod terra n5 sit minor sole,& quod trian uius non habeat tres angulos aequales duobus rectis,&alijsuiusmodi, videtur esse opinio, etsi proprie sit de iis de qui 3o bus non est alius habitus. Oscisti Ti A igitur quidnam sit. Haec est secunda pars huius capituli, in qua Philosophus ex quinque habitibus allatis sumit voti, id est scientiam,& ipsam' declarat,primum ex obiecto: postea ex modo suo proces,t