장음표시 사용
481쪽
eessisset Philosopus: dixisset tamen hanc non esse iustitiam, vel iniustitiam ciuilem, id est ad alium de qua loquitur , sed per similitudinem quandam, v t dicit in textu,imponendo stanem libro,& doctrinae de virtutibus morum.
LIBER S E N TU S. De recta ratione,duplici virtute,& partibus Vm autem antea dictim sit inari exis tDetendum esse, non id quod nimium est atque parsim, medium perinde sese huis
deunceps diuidamus oportet . In omnib&ς.
due rem ii emuliam terminus medio '
exuperat vis opera,atque cura circa quam uersatur scientia,ueram κα-
482쪽
bus in locis diuisimus: Cr alius moris, alius mentis dixiamus esse: atque de morta quidem uirtutibus iam transegiis P mus.De reliquis vero dicamus oportet,prius hisce de ani μή ma declaralis. Duas igitur esse animae partes antea dixismus.Eam quae rationis est particeps: er eam quae eiusdem est expers. Nunc autem identidem pars ea quae rationem
3 habet est diuidenda. Ais sit suppositum duas esse partes
Aux participes rationis. Unam qua contemplamur ea quoru principia, ut aliter sese habeat minime feri potest.
tam cstg ostenda3 quae genere diserunt. si quisem ipsa tata rerum tali natitudine vadap atque accemmodati s cis uictum agera ius scienci: ltera iasi ducennationem uocetur .cos re nanqrationems subducere,eadem pinunt. Nemo autem de iis rebus consultat quae aliter sese habere no posunt. Qt revis subducendi rationem , v pars eius partis est animae ii quae rationis est particeps . Sumenon est igitur qui iam utriusque t optimus habitus .Hic enim utriusque est viris .imus auterire stud proprium . s.
COMMENT.3 v M autem antea dictum sit medium.JMirum ordinem I intr3denda doctrina seruans Philosophus Aristote-- les, postea nθm de unaquaque vixit ite morali diligentissime docuit: nucrractat gereditur de recta ratione,quae . cum in definitione virtutis stipei ius assignata pars una atqueti Vltima relinqueretur , necessario hoc in loco declarati erat. Verum cum hoc totum tendere videatur ex cognitione vir- urum intellectituita, ostendit latis,ime unaquanq; virtutem intel
483쪽
intellectivam in hoc sexto libro incipiendo primo λ noten
ii saniniae quae sunt principia operationum nostrarti, & retasumendo Creuiter diuisiones iam antea allatas,ut apparebit
inferius:simul etiam hoc agit, quia in sine primi virtutes diuiserat in morales & intellecti uas, & expleta doctrina mora lium, consequens erat intellectivas declarare, ut cognita natura cuiusque virtutis, cognosceretur pei secte ipsa felicitas, in cuius definitione tanquam potissimam partem virtutem assumpserat. Diuiditur autem hic liber in quatuor tractatus.
In primo determinat de partibus animae quae sunt principia nostrarum operationum. In secundo de virtutibus intellectitiis.In tertio de quibusdam habitibus qui videntur habere si militudinem cum ipsa prudentia. In quarto ni ouet, & soluit Uiasdam quaestiones circa sapientiam,&prudeliam. Primus tractatus diuiditur in duo capitula. In primo proponit intenatastionem suam veluti exordiu ouoddam. & asteri diuisionem potentia rum animae.In secundo declarat ea quae sunt Dincipia humanarum operationum. Primum capitulum diuiditur in duas partes ,& in prima Philosophus proponendo suam intentionem dicit, quod cum antea declaratum sit medium esse sumendu in virtutibus inter excessum atque desectum verecta ratio terminat: nunc declarada est ista recta ratio .ciuia in aes in sa in cim nil u h Qti radictu est. quam in alijs intellectitiis de quibus no est dicti im.
Nam in omnibus habitibus laudabilibus & studiosis ista duo esse videntur, scilicet quoddam perfectum, ad quod respiciens veluti sagittarius qui talem habitum habet magis& mi nus operatur secundum rectam rationem, quo illud attingat. E t est etiam hoc aliud, sit licet quidam terminus mediocritatum quem egredi non licet declinado aut ad defectum, aut ad excessum. Vnde & ille Poeta inquit, si si modus in rebus,sunt certi denique fines, Quos ultra citraque nequit consistere rectum.
Hoc autem percipi potest recta ratione, quae cum sit iii se in omnibus habitibus studiota,inuestiganda est. Distinguenda est praeterea , quia non unifariam dicitur . Quot enim sunt virtutes & habitus intellectitii, tot videntur esse species rectae rationis . Sunt autem virtutes & habitus in tellecti ut, ars, prudentia , scientia , sapientia, intellectus. Unicui
484쪽
Unicuique istorum sua est recta ratio atque propria,ut appadi rebit inferius. ODDAM signum. Id est finis quem intendit quiuis habitus. N otandum quod virtutu quaedam morales, quaedam intellectitiae:& nobiliores vidςntur esse intes-
lectitiae quam morales e alioue qu4 morales persciΠntur. Definita est autem virtus, quod est mediocritas. Haec autem mediocritas non accipitur secundum naturam rei, sed secunm dram rectam rationem: ea igitur cognoscenda est ,& diiiiii Ruenda ,ut particulariter intelligatur. quia in genere cogni-3 tionis eius esset confusa. D A T Q v E sermo talis est quidem verus. J Ostendit Philosophus quod propter hoc quod di ctum estinc in genere,&uniuer alii er, scilicet quod recta ra- itio est illa quae respicit signum ad quod tendere debemus,atque illa determiuat mediocritatem: non tamen hoc 1ussicit ad percipiendam rectam rationem,ut exemplo artis proba
tur. Sicut recta ratio faciendi se habet ad factibilia,& ea quae ab arte conficiuntur ita recta ratio agendi se habet ad agibilia. Sed ad benefaciendum in quavis arte non sufficit scire faciendum esse secundum praecepta artis: ergo in rebus agendis non sufficit scire agendum esse secundum rectam ratio nem : sed determinanda est ista ratio, suae nam sit, & quae sit
eius definitio, ut particulariter &distincte cognoscatur : ut cognoscere medicus des et non tot uni operari debere secundum praecepta medicinae ea quae prosunt corpori, sed etiam
quaenam sint illa talia, & quibus partibus accommodanda. a APROPTER de circa habitus.J Ostedit Philosophus ex his quae dixit quod oportet declarare quid sit ipsa recta ratio,&quae sit eius natura atque essentia,& qui sit .ius termis nus. l DETERMINArv M. J Duobus modis exponi pote . Vno modo qui sit eius terminus id est eius definitio, quae est ut quidam simplex terminus.Nam quod nomen implicite significat:definitio significat explicite,&ideo definitio potest appellari quidam ter minus. alio modo terminus accipi potest pro eflectu rectae rationis. Nam id quod describit recta ratio in qualibet re est ic minus perfectionis illius rei,&quasi mens:ra quaedam statuens modum in unaquaque re. Videtur enim accedere recta ratio ad statuendum fines & metas operationum, ultra quas progredi non licet. Vtraq; expositio bona&accommodata videtur.Notandum quod bifariam
485쪽
fariam loqui possumus de recta ratione. Vno modo qum
virtutes acquirendae sunt & overationes earum producedaei ut dictatrecta ratio, sequedo regula eius, nec declinado ad excessἰim vel defectum, Alio modo quod videndum est quid sit
ista recta ratiomon modo secundum genus, sed etiam serii, dum vitamquanque speciem eius & ellentiam ira habitus vero sunt diuersi, sic etiam diuersae debent esse ratio nes. Quare primo dicendum est, quod virtutes debent sequi rectam rationem tanquam ducem: haec est vera sententia, A verus dicendi modus,tame est vehementer obscurus, & non
sufficit,quia oportet videre ulterius quid ipsa sit: sed cum habitus sint diuersi qui reguntur recta ratione, videre oportet quid ipsa sit,non modo secundu genus,ut diximus,sed etiam secundum unamquanq; speciem eius, ut intelligatur quae sit cuique habitui sua Propria ratio recta.Videndi igitur erunt habitus intellectivi cum sint formae potentiarum animae deinde potentiae sunt ipsius animae, ut ordine procedatur. svi R. TvTEs itaque animae. JHaec est secunda pars huius ccapituli, in qua Philosophus posteaquam praemilii intentionem suam veluti exordium quoddam: nunc repetit diuisionem illam faciam in extremo primi libri de ipsis vi mitibus,ut ostendat quod relinquitur tractare de virtutibus intellectivis,& ut resumat distinctionem potentiarum animi.
Ex quibus distinguantur habitus intellectitii,& percipiatur species rectae rationis. ΓDv As igitur esse animae partes.J 'Resumit Philosophus eam diuisionem, quam fecit in ultima parte primi libri,cu dixit animi nostri duas esse partes, unam
rationalem,alteram irrationalem:atque partem irrationalem aliquanto latius ibi declarauit.quia in ea parte collocatabantur pene omnes virtutes morales de quibus immediate dicturus erat.Nunc vero irrationali parte omissa, rationale assumitrita qua collocantur virtutes mentis &intellectivae de
quibus dicturus est.& eam diuidit,dicendo quod una est eius pars scilicet potentialis, accipit enim partem hic pro potentia. Vna, inquam, eius pars qua neces Iaria percipimus, dcca quorum principia aliter se habere non possunt. Alia ve-το , qua percipimus ea, quae modo fieri modo non fieri noctsunt,&quorum principia non videntur esse eo pacto Πςces
saria, sed potius contingentia. i suppost Tubi sit. J Quia s
486쪽
non debemus afferre multas probationes. Nam in locis suis, , ut in libro de Anima, haec latius tractantur. OE AE nanque antinae partes.J Probat membra diuisionis allatae,&ostendit
illa genere esse diuersa ex obiectis suis diuersis hoc pacto: Di
virum rerum tames Marum diuersae debent esse potentiae: sed necesuria&contingentia uut obiecta percipienda, diuersa etiam genere: ergo harum rerum potetiae percepti uae genere debent esse diuersae. Patet ratio, quia perceptio fit secuindvin conuenientiam S similitudinem quanda coonoscentis ad id quod cognoscitur. quod si res & obiecta sunt
diuersa, potentiae etiam cognitiuae debent esse diuersae ct distinctae,ut unaquaeque potentia perceptiua sit accommoda ta rebus quae percipiuntur . Notandum quod cognitio no stra videtur fieri ex coniunctione cognoscentis & cogniti, quod fieri non posse apparet nisi secundia conuenientiam&cii militudine quandam, n5 quod res sint in nobis tales qualestant extra: sed agunt &mouet sensus nostros, deinde deferuitur ad phantasia deinde phantasmata repraesentatur intellectui possibili,& suscipi utur ab omnibus coditionibus male riae spoliata in ipso intellectu possibili, mediante intellectu
agete,& vi, lumineq; ipsius. Itaq; nores,sed similitudines rerum in anima reprae1entantur. Unde in libro de Interpreta tione dixit Philosophus, quod verba 1unt signa passionum quae sunt in animo: passiones ero sinailiti adines rerum. Et in libro de Anima: atqui necesseestaut res ipsas, aut ipsa rufor .mas atq; species in anima esse: at non sunt in ea res ipsae pro fecto. Non enim ipse lapis in anima, sed forma lapidis inest: ergo forma reru & species in anima sunt: quare anima est ut manus. Manus enim instrumentorum est instrumentiani. &iptellectus: forma formarum existit. Oualis enim est lapis. lignum,&similia, tales sunt ipsae res: sed earum similitudines & species. quare cum res percipiendae secundum similitudi- nem 3c conuenientiam percipiantur,& res percipiendae sint diuersae genere& dissimiles:alterae enim sunt necessariae,alaterae contingentes: diuersae etiam debent esse potentiae. AT v E harum altera vis sciendi.J Nunc videtur Philosophus imponere nominaiis potentiis, quarum altera voca tur sciendi vis, altera ratiocinatiua, siue consultativa,&subducendi vis: & prima es sa percipimus necessaria. Vel est
487쪽
de necessarijs, & ijs quae non possunt aliter se habere. Altera-- est circa contingentia,& ea quae possunt aliter se habere,quae consultativa potentia dicitur, vel vis quaedam subducendi rationem, id est ratiocinativa. Idem etiam est cons subducere rationem . Versatur autem circa contingentia, quia nemo consultat de necessarijs, & de ijs quae aliter se hobere non possunt, sed de contingentibus, & ijs quae possi intaliter atque aliter se habere. ssu MEN Duxi est igitur. J Declarat Philosophus quod tiliabitus istarum partium est virtus earundem,& perfectio.& - -. propterea dicit quod sumendi sunt habitus istarum partiunia. quia ijs inuentis habebitur virtus earum. Probatur, Id a quo proficiscitur opus perfectum de proprium alicuius potentiae est virtus illius potentiae. Sed habitus optimi sunt a quibus proficiscitur operatio optima istarum potentiarum: ergo habitus optimi sunt virtutes earundem. Maior patet, quia virtus consistit circa perfectuita & proprium opus. unde in secundo inquit Philosophus: Est ergo dicendum quod omnis virtus,&illud ipsum cuius est virtus bene se habens perficit, de opus eius bene reddit, Jcilicet cuius est virtus. Minor quoque est manifesta,quia si sunt habitus perficientes istas potentias, sunt etiam vir tutes earundem ex quibus proficiscituri optima operatio. quare accipi edo habitus optimos istarum potentiarum, habebimus quoque inuentas virtutes earun dem,ut patet. Dubitatio quaedam oritur ex supradictis,quia . Philosophus velle videtur quod diuerse debent esse poten-
tiae perceptiuae& rationales, scilicet una scientifica, ut italo - νῆα
quar ,alia consultativa. Hoc non videtur esse verum, etsi sint etiam res percipiendae diuersc. Arguunt igitur contra Philosophum multis rationibus. Prima, omnia quae intellectus
agens agere potest, intellectus possibilis suscipere potest: sed eum intellectus agens intelligibilia agere possit, siue necessaria sint siue contingentia: sic intellectus possibilis intelligere poste videtur,&suscipere etiam talia, etsi diuersa sint cum
sit unica potentia. Secunda,praeterea omnia quae percipiuntur a potentia rationali perceptiua continentur sub suo adaequato obiecto: sed talis potentiae adaequatum obiectumens sub quo compresenduntur necessaria & contingentia: --
ergo contingentia & necessaria d pietur ab tali potentia
488쪽
unica. Tertia ,sicut 1e habet materia prima ad omnes formas materiales sit scipiendas: sic s e habet anima ad species rerum percipi edas. sed materia prima unica potetia suscipit omnes
fornias: ergo eode modo anima unica potentia percipit tam 'necessaria quam contingentia.& sic non erit potentia ratio-
nalis diuidenda in duas. Oppositu tamen dicit Philosophus, diuidendo ipsam in scientificam & consultatiuam,quia sicut res disserunt, ita & potentiae debent differre. Pro solutionea duae affertitur opiniones. Prima dicit quod contingetia duo-ρ bus modis accipiuntur,aut in uniuersali,&secundu suam ra tionem formale,& sic contingentia videntur esse necessaria. 'cum comprehendantur sub quodam conceptu communi &sic erit una tantum potentia. Secundo modo sumuntur in singulari,&no uniuersali ratione, sed ut variati post int, & hoc pacto sunt diuersarum potentiarum, & dicunt quod singularia percipiuntur avi sensus interni cogitativa. Dicut ergo quod sunt hoc pacto duae partes animae una sciendi,alia ratiocinandi siue c5sultandi id est vis cogitatiua quae est de singularibus, & non de uniuersalibus. Ista opinio mihi videtur talia: uia Philosophus diuidit partem animae quae est rationalis per essentiam,&ambae illae potentiae in quas illa dissen
ditiar unt natura sua rationales: at vis cogitatiua non est
deserationalis. Alia opinio est Buriet,qui dicit quod ista pars ianimae no vere diuiditur in illas duas potetias, sed dicit ouod ldiuidi videtur respectu habituum quos suscipit,&quibus informatur . Nam dicit quod est unica vis qua anima percipit necessaria & contingentia, tamen suscipit duos habitus,scilicet scientiam quae est de necessariis, & opinionem quae est de contingentibus. & quod Philosophus procedit disserendo. Haec quoque opinio mihi non Placet. nec eius solutio. Nam Philosophus manifeste videtur sumere potentiam rationaliena antequa informetur ullo habitu,& eam diuidere in duas ' potentias diuersas, nodum informatas habitibus. Prius enim disserunt , postea informantur diuersis habitibus,quare de se videntur esse diuersae.Verum nonnulli hic decipiuntur: quia, i crediit Philosophum tantum loqui de ijs quae a natura fiunt,
489쪽
et natura,differre genere videtur. Cum igitur res differant ge- nete & principia, diuersae videntur esse potetiae perceptiuae,
α diuersa principia percipretia. Nos igitur dicere post imi partem animi rationalem diuidi a Philosopho in duas pote --.- tias ratione diuersas. Nam sit cui res percipiendae differunt: I ita potentiae percipientes:quia perceptio fit secundum imi. . litudinem.Praeterea Philosophus loquitur hie maois de con ε
tingentibus quae a nobis fiunt ouam de iis quae a nati M. Ad
rationes vero respondere possumus. Ad primam cum dictatur quod quae intellectus agens agit,intellectus possibilis suscipere potest,concedendum est,sed dicendum quod intellectus agens bifariapi dici potest scilicet intellectus& specu a tiuus,&acti ius.Sic etiam possibilis. Ad secundam cum dicitur quod unum obiectum debet esse adaequatum cuiusque potentiae:concedo,si accipiatur potentia confuse antequam distinguatur.Hic autem distinguitur in suas partes ut vidimus. Ad tertiam dicendum,quod.verum est de materia remota &inconfiso accepi:ude propinqua vero minime. Nam alia est potentia ad formam ossis alia ad forma carnis: sic illa poten
tia rationalis primo sumpta indifferenter se habet: sed distini liuersa,& cta posteJonLas partes ad diuersa,&unaquaeque illius ad si bi propria & accommodata.
De principiis agendi. CAP. II. Ria autemsunt in anima,quae habetur agen- α ι in idi, ueritis principia: sensus, intellectus, lius est princ- is pq let, quia ri et
rectum elle oportet i lectio si ludiose . ea i Edonis tactuidem dicere,hunc antem persequi. Haec igiae fili mens, atque veritu activa estim eris autem eius quae assidi
490쪽
P contempland non agendi, neq b, bonuni ac malum, verum est clue seges Moes
ri eaqu*lio quae alicuius est gratia ., electiorijs principium. 22 est. Iccirce neque sine intest v,mentes,neque in haesbitu moris est ipsa electio. Sine nanque sente atque more non est actio bona, nec item contraria triens autem ipsa nihil mouet sed ea quae alicuius est gratia, ex activa.Haec em effectriamenti praeest.nam omnis qui it,grari
tia huiu it, non est simpliciter finis,sed ad aliquid. alicuius id quod efficitur, sed non id quod agitur. ips
2G ius intellectivus,er the principium est homo Nulla auis 27 tem res secta,est eligibilis. Nemo enim eligit Ilium expuis gnasse. neque enim de eo consulat quodsectum est, sed de uluro ac contingentesctam autem non contingit noni sciam esse. Quapropter recte A gatho dixit,
Hoc etinii ipse deus, Bb carere uidetur, Infictum ut scire, quo imum erit atque peractum.
Opus igitur strinsili partis intellectistae, ueritus est . quore quibus habilibas maxime pars utraque verim dicit, q
u rURIA autem simi in anima.JHoc est secundum capitu a
l lum huius primi tractatus, in quo posteaquam diuisit.
animam in suas partes,scilicet potentiales, ut inde ac cipiat eos habitus qui sunt virilites intellectitiae: nunc decla-
rat principia operationum humanarum. Dividitu ut partes. In prima ostendit id quod di-- hoc capitulum in tres pctum