장음표시 사용
501쪽
ori pomum videtur afferre sua ni definitionem. Dicit ergo in
Pri nis quod intelligere postlimus quid sit si ientia si perci-Piamus vere illos habitus iam dictos seorsum distinctos inter se, non limilitudinem sequendo illoriam qua couenire videntur,&non distingui. Distinguutur per obiecta diuersa& perca quae unicuique per se competunt. quare videmus descietia obiecta lua,& ea quae competunt ei per se, & videtur afferre , tria. Primo quod scientia ver satur circa necessaria. Secundo quod circa aeterna. Tertio quod circa id quod neque generatur neque corrupitur.Prima conclusio probatur hoc pacto,
Id quodaliter fieri no potest necessariu est. at id quod scitur, aliter fieri no potest ergo id quod scitur est necestarium. Maior est clara. Minor probatur a Philosopho ex comuni ho
minu opinione.Omnes enim existimamus ut id quod scimus aliter sese habere no possit. vcide in libro Posterior ii, Scire, inquit unaquanq: rem simpliciter no visophistae per accides arbitrantur: cu causam ob qua resistultius causam esse,&fieri non posse ut res alite esse nabe , cbgnescere arbitramur. Tuc ultra secundu probatur sic, omne necessarium proprie aictum est perpetitum:at id quod scitur est necessarisit ergo id quod scitur est perpetuit. Tunc vltra tertium probatur sic, Nullum perpetuu aut generatur, ut corrupitur: at id quod scitur,&circa quod versatur scientia est perpetuu: ergo non generatur, nec corrupitur: ergo scientia est circa necessaria perpetua, & ingenerabilia, & incorruptibilia: sed non suta
sicit hoc. quia etiam opinio videtur circa haec versari. quare declaremus ulterius sententiam ex modo suae oenerationis.
sp RAETEREA omnis scientia. t Declarat igitur scientiam 3t ex parte suae causae & generationis,& videtur afferre tria.Primum quod scientia ex antecedenti si cognitione. Secundum quod scietia fit exsullo Oismo. Tertiit quod fit ex syllogismo demonstrativo. Primum probat hoc pacto, Omnis docti ina omnisq; disciplina intellectiva ex antecedeti fit cognitione: sed scientia fit ex doctrina intellectiva: ergo scietia fit ex an tecedenti cognitione. Ivlaiore ostendit Philosophus in libro Posteriorum. Est enim liber Priorum qui dicitur resolutivorum priorum,& est liber resoluti uoru posteriorum, in cuius
principio inquit quod omnis doctrina omnisq; disciplina intellectitia ex antecedeti sit cognitione.Minore ostendit Phi-
502쪽
losophus in textu, scilicet quod scietia ex doctrina.seri.& scibile id est id cuius est scientia disci potest. Notandu quod δοctrina & disciplina subiecto sunt idem , disserunt ratione, ut via ab AthenisThebas,&a Thebis Athenas.Vt enim est ado , Ore,dicitur doctrina: ut vero suscipitur a discipulo, dicitur disciplina. Notandum quod bifariam scientia acquiri posset yidetur: Mut doctrina,quod fit plerunq;:aut inuentione,quod hi raro,& summacu dissicultate. Vbi traditur doctrina a docente doctor est terminus a quo, discipulus de suscipiens te minus ad que. Verti in inuentione, intellectus agens est ut doictoria passibilis vero IIdiscipulus:concurritetia sensus. 'as g intratio,&alia huiuscemodi. quare non solum doctrina adofictore tradita quae est propria, sed etiam ab inuetione per in t tellectum agentem adepta ex antecedenti fit cognitione. secunda coclusio Drobatur hoc D in milhyoΠrina quae exprobauimus : ergo scientia fit aut perinductionem, aut per syllogisnum: non fit autem perinductionem: ergo per syllogismum. quod probari potest hoc pacto asseredo primo eas argumentationum species quas ponit Philosophus.Vnde notandum quod quadruplex est argumentatio , syllogismus, incuctio, enthimema,exemplum. In libro Prior uostendit philosophus quid sit syllogismus & enthinaema. In Topicis quid sit inductio &exempluin,vtibi patet. Syllogismus est oratio in qua quibusdam positis necesse est per ea quae posita sunt aliquid aliud euenire: ut, Omne animal est substantia: omnis homo est animat: ergo omnis homo est substantia. Inductio est processio a singillaribus ad uniuersale.Vt hic ignis calefacit, ct ille ignis calefacit & ille atque ille:ergo omnis ignis caleficit. Erat hi meima est processio ab una propositionead conclusione. Hoc comuniter solet appellari consequentia.Vt homo est: ergo animal est. Exemptu est processio a singularibus ad singulare simile, ut Dionysius clandestinis insidiis aggressus Ost tyrannidem: Pysistratus eodem pacto,& talis atque talis. ergo iste Catilina aggreditur tyrannidem. Verum cum haec sint quatuor , enthimema reducitur ad syllogismum. Exemplum ad inductionem. Nam enthim ema est syllogismus im-
rei lectus at xemplum quoque est inductio imperfecta. Vndetctionem fieri solet. sed scientia fit ex do
Isinu, aut per indu- trina, ut paulo ante
503쪽
Philosophus in libro Posteriorum inquit: Aut exeplo, quod
est inductio,aut enthina emate,quod quidem est syllogismus, facultas ipsa solet oratoria suadere. Cum igitur scientia fiat per inductionem vel syllogismum,&inductio utatur singularibus: scientia vero iit de uniuersalibus: ergo scientia non crit per inductionem. Relinquitur ut sit per syllogismum: principia enim quibusvtitur syllogismus scientificus uniuer
1alia sunt,&exijs concluduntur uniuersales conclusiones. Tunc vltra tertia coclusio prubatur hoc pacto . scilicet quod
si scientia est per demonstrationem, scientia est per syllogis inii: sed syllogismus aut est probabilis,aut deceptiuus, aut demonstrativus: non est autem per syllogismum probabilem, aut deceptiuu: ergo per demonstrativum. Sumit enim demostratio principia necessaria, & ex ijs cogit conclusionem sequi necessariam,n5 modo ex forma sellogismi, sed etiam ex. materia, adeo ut sequatur non solum necessitas consequen-Illae feci etiam coulea uentis nec autem non fiunt in syllogismo probabili neque in deceptiuo .Quare cu inductio sit principium v niuer 1alis, id est procedat a lingularibus ad uniuersale,&innotescat nobis uniuersale perinductione in his quibus uniuersalia siuit minus nota nobis,& magis nota ex parte naturae,&cum syllogismus, scilicet demonstrativus ex uniuersalibus uniuersales concludat conclusiones,& item sumat principi a necessaria: merito scientia non erit perinductionem, sed per syllogismum:& non per quemcunq; ,scilicet vel per deceptiuum aut probabilem, sed per demonstrativum.
A T Q v s inductio est principium &uniuersalis ipsius. Jid est principi in in via ad percipiendum uniuersale in iis in
quibus uniuersalia nobis sunt minus nota quam ex parte naturae. sunt enim remotiIsimaa sensui quare procedendo inductive per singularia venimus in cognitionem uniuersaliuideinde ex uniuersalibus principiis procedimus ad uniuersalas conclusiones in syllogismo demonstrativo,&scientifi- eo. Ideo dicit postea in textu. RATI Oct NATIO autem &c.J Videtur enim loqui de ratiocinatione demonstrativa.Ideo subdit, sv Nτ ergo principia.J scilicet quoru non est demonstratio. Si enim esset principiorum demonstratio, tunc principiorum essent alia principia,& rursus alior ualia,&esset processus in infinitu,&o G α
504쪽
tolleretur omnis scientia. Standu igitur est in principiis quorum non est ratiocinatio demonstrativa, sed eorum est inductio.Cognoscuntur enim inductive procededo ab singularibus ad uniuersalia: vel si sint maxime illae die nitates,exteplo cognitis terminis percipi utur vi & lumine intellectus agentis. sed haec in libro Posteriorum latis ime patent. 5 socia Neti A ergo. J Declarata scientia ex parte sui obiecti circa quod est,& ex parte suae cauta & generationis,nunc concludit eius definitione, remittendo nos ad resolutiva posteriora.& dicedo quod scientia est habitus qui fit per demonstrationem ex veris, ut ibi inquit, & primis medioq; vacanti bus,& item ex notioribus,& prioribus ipsa conclusione, asisq; eiusdem. Postea subdit inferius in eodem libro Resolu-ttuor hi: Vera igitur est e oportet, quia fieri nequit ut id sciatur quodno existit, veluti diametrum comensurabilem esse, sci . licet cum costa & latere eiusdem quadrati.& paulo inferius:
Cavia enim sint oportet,& notiora atq; priora.Causae,quo niam tum scimus cum cognoscinius causam priora, siqui leni cauta sunt,&antea cognita, non illo solumodo quo quid i
rificet, sed etia altero quod videlicet sint. S: patito inferius: xprimis aute esse nil aliud est quam ex proprijs principijs
esse. Idem enim primum atque principium est. Est ergo scientia habitus demonstrativus, quo percipimus coclusiones necessarias per causas suas veras primas immediatas, de notiores & priores ipsis coclusionibus.Veluti si habemus cognitione huius coclutionis quod luna potest eclipsimvel obscuritatem pati,& cognoscimus huius causam esse interpositionem terrae:tunc huius esse ius scientia habemus per causam sua:&fieri potest demostratio talis, Omne illud inter quod di solefieri potest interpositio terrae est eclipsa bili ut ita loquar & pati obscuritate potest: at luna est huiusmodi: ergo potest obscuritate&claselium pati. Sic igitur cum habemus cognitionem multarum & plurium conesulionum per demonstrarionem ex causis suis propriis,& acc5modatis, a prioribus Mnotioribus&caeteris conditionibus tunc generatur in nobis scientiae habitus. Ir ubi enim quispiam. J Oportet ad bal, dam scientiam conclusionis, ut principia de causae sint nobis magis notae quam conclusio &effectus ,&vt eis magis credamus quam conclusioni. Aliter' enim per accidens habere
505쪽
mus scientiam&non per se. Qi i enim feri potest ut ignotusciamus per ignotius3na si cognoscimus utraque, scilicet principia,&conclusionem,& alterum per alterum,id est conclusionem per principium, profecto magis cognoscimus principium quam coclusionem, de causam magis quam effectum. Vnde est illa Philosophi dignitas propter quod umqvotaque tale, & illud magis. Verum alia est notitia conetlusionis, alia principiorum. Nam haec pertinet ad habitum principiorum, qui dicitur intellectus,ut interius apparebit alia pertinet ad scientiam,quae est habitus conclusionii: & laec praesupponit illam,ita ut principiorum sit maior notitia, maiorq; certitudo,&maior eis habeatur fides.vnde in libro Posterior ut Magis enim principi js, aut omnibus, aut quibusdam credere quam conclusioni necesse est, A tque ei qui per demonstrationem scientiam est habiturus non solum ipsa principia magis nota,magisq; credita sunt quam id quod ex ipsis ostenditur, sed etiam nihil prorsus eorum quae principiis opponiitur ex γquibus erit ratiocinatio falsa cotrariaq: verae, credibilius sit aut notius principijs ipsis oportet.& reliqua. Haec enim in libro Posteriorum late patent.
Ormaule qu e aliter sese habere possint, x est uliquid quo sub effectionem, Cr aliae
quid quod sub actionem cadit. Diuersa vero 38 flumi effectio,atque actus. De his autem ipsis
er externis sermonibus credimus. Quare Cr habitus qui cum ratione actiuus est, diuersus est ab eo habitu qui cum ratione est effectivus, neq; alterum ab altero continetur.
Neq; enim effectio actus est,nes actus effectio. Atqui cu 3s extruendaruaedi secultus,ars quaeda sit ac habitus quidamsaciendi cum ratione, nuraq; sit ars quae non sit habitus Aciendi cum ratione, nec ullus habitus talis qui nostar, t ut idem fit ars atque habitus faciendi vera cum ruatione. At uero circa generationem ars omnis versatCr, Cr
inventionem,contemplationem te, quonam pacto fui eoa
506쪽
principium non in eo quod efficituratavii serit Gieti πη L te. Nam nes eorum quae necessario sunt, uel fumi est ars: nes eorti sui sic duraturanti Haec enim in seipsis 41 habent principium ipsum. cum autem effictio cis actus diuersusint: artem effectionis esse, non actus necesse est 43 Atque circa eadem quodammodo uersatur ars, ex friuo-- na,quemadmodum er Agatho dicit,
Quippe ari fortunaem,frtuna 3 diligit intem.
Ars igitur ut diximus habitus est quidam sciendi, uera
ciam ratione. contrarium autem artis habitus est scienis
disessa cu ratione,circa id quo est aliter habere potest.
C o M M E N Τ.x I o R v M autem quae aliter sese habent &c.Hoc est secun i dum capitulum huius tractatus, in quo postqtiam Philo I sophus determinauit de uno ex quinque habitibus intellectivis,id est de scientia , quae quidem est habitus intellectus,& mentis speculativae, & eam diffiniuit ut patuit: nunc docet de alio,id est de arte quae quidem est habitus mentis consulta
tiram qnremmiani nomine appellari solet mens acti et sub
diuidi in actiu ita&factivam. Ars vero est habitus in mente siue in intellectu factivo . Diuiditur autem hoc capituluinquatuor partes quae suis locis patebunt.In prima parte ostendit duos elle habitus,qui versantur circa ea quae possunt aliter se habere:quorum unus est principium agendi, id est prudentia, alter principium faciendi,id est ars.V ersantur igitur ambo circa o biecta quae possimi aliter se habere ,Quae tame obiecta sunt diuersa, quia alia sunt agibilia,alia factibilia,& habitus: ergo isti diuersi erunt,& etiam eorum operationes diuersae. aliud est actio, aliud effectio: & aliud agere quod est prudentiae,& aliud facere quod est artis.&de iis etiam credi-33 mus. Ex TERNIs sermonibus. Id est communi sermoni hominum, ut nonnulli exponunt. Dictum est tamen a nobis in primo Ethicorum. Vbi Philosophus inquit, Dia
507쪽
euntur autem de ipsa, & in externis sermonibus nonulla suta ficienter, quod scripti sunt nonnulli libri ab Aristotele extraordinem doctrinae, qui appellatur externi sermones, ad dita ferentiam internorum ti brorum, qui sunt icripti in ordine ad doctrinam,vtibi patuit. Cum igitur isti duo habitus inter se disseiant, intelligendum est quod non differunt tanquam aliqua duo,quorum alterum lit sub altero, v eluti quae-ῖdam species sub genere, ut homo ab animali differt: sed licuit. duae distinctae species ititer se differunt, ut homo& equus, ut fortitudo & temperantia,& huiusmodi . Nam nec actio est effectio, nec essectio est actio: quod si essent,sequeretur quod unum esset sub altero, tanquam species sub genere: sed sunt diuerta species habituum. AT v I cum extruendarii. JHaec est secunda pars huius 39
capituli,in qua ostendit illum habitum qui est principiti faciendi esse ipsam artem, & ipsam artem nihil aliud esse quainhabitum cum ratione vera factivum, nec habitum cum ratione vera factivum esse aliud quam artem :&sic diffinitionem conuerti cum suo diffinito. & hoc probat exemplo artis aedificatiuae, ex quo inductione dici potest idem esse in re- liquis artibus. Nani si aedificativa est habitus cum ratione vera factivus. Item statuaria: item labi ilis est huiusmodi: ergo patet inductive quod omnis ars est habitus cum ratione v xa factivus,& omnis habitus talis est ars: & ad hanc diffinitionem asserendam contulit diuisio supra allata, quod eorum quae possunt aliter se habere, quaedam sunt agibilia, quae': dam factibilia, nam ars non est agibilium: ergo factibilium, id est cum vera ratione habitus factivus: ex quo distinguitur etiam ab habitu activo, id est a prudentia, quia prudentia est habitus activus, i ii factivus,& agibilium non factibilium,
fAT vero circa generationem. J Haec est tertia pars hu- inoius capituli in qua Philosophus ostendit quomodo ars versatur circa fiam materiam & primo tangit tria ex parte artis. SEddum est ea ex parte materiae: primo enumerat tria, scili et
cet generationem inuentionem contemplationem &inci
pit ab eo quod est diimuni in executione,&primum in intentione,scilicet agedoratione operis. Nam praecedit consideratio,&inuentio in operando, sed tamen facit prius mentione
508쪽
generationis,ac si resolueret aliquod opus artis, quocum ultimum in executione,& primum in intentione.Incipit enim
artifex primum speculari &coiiderare. Veluti Apelles quomodo Alexandri figuram faciat deinde inuenire quomodo est facienda ,& operari demit facit ipsam figuram, qua fata
cessat statim suauilectio. Quare circa haec tria versatur ars, id est circa conleplatione rei quam facere vult:deinde circa in uetionem ipsius in operando & fugiendo: demit circa generationem operis, quod est ultimum istarum trium, & tamen
principale & primum quod intenditur, quia consideratio&fictio sunt ob opus ipsum .Post haec affert duas conditiones ex parte materiae suae,in qua est alia forma introducenda a cidetatis. Primu est quod materia talis non est necessaria: sed id fieri &non fieri potest, ut lectica&talia, secundum quod materia talis no habet in se principiti i n ter nu, scilicet ipsam arte. Est enim principiti artis in faciete,id est in ipso artifice, non item in eo quod fit, id intu opere, vel in materia de qua conficitur opus.Tribus modis fit aliquod opus ab artifi- ce, aut transi nutando partes materiae aut addendo aliquid, ῆ autauferendo secundum diuersitatem & indigentiam ma- teriae. Notandum quod Philosophus dixit, generationem
esse operationem unam artis. Cum generatio videatur esse naturae,& verum est. Commune enim quid est generatio a ti,& naturae,& propterea ars dicitur imitatrix naturae:sed in .hoc differt,quod natura generat formas substantiales.&haeci est generatio proprie & simplliciter dicta:ars vero generatu formas accidentales,&haec appellatur generatio improprie& secundum quid. Unde in libro Physicor uni dicit Philosophus: Cum autem res multifariam fiant, & quaedam non absolute fieri, sed aliquid fieri, quaedam abso te fieri simpliciterq: dicantur,quod solis nimirum substantijs competit,&c. ΑΙ NAM neque eorum quae necessario sunt.) Haec est quarta pars huius capituli, in qua Philosophus ostendit quo pacto ars per suam materiam disserat ab alijs habitibus intellecti
uis,&primo ascientia: sed cum scientia triplex esse videatur, I scilicet metaphysica, mathematica, naturalis. Primo dissert a metaphysica,& mathematica,quia iste veriantur circa ea quq mecessario sunt, vel fiunt necessario, ut lunam eclipseri:&etiam naturalis scientia est de necessarijs, quia omnis scien-
509쪽
tia circa necessaria versatur. Eodem modo intellectus, & sapientia qui omnes habitus sunt speculativi,& versantur circa ea quae aliter se habere non pollunt: ars vero circa ea Quae. po1sunt aliter se habere. ergo cum materiae sint diuersa , diuersi erunt habitus &ars per hanc rationem disteri ab ijs omnibus. Praeterea disteri a naturali scientia, quia illa est re rum naturalium quae in se habent principium sui motus. demutationis .illa vero quae ab auo sunt non habent in prin . cstium motus,& muta cinis de alterationis. Notadum quod natura est principium internum rerum naturalium:ars vero
est principium externum respectu rei artificialis, cum sit in artifice qui habet talem habitum,& tale principium. Quod si dicamus statuam Alexandri lapideam moueri deorsum, non eo quo statua,sed eo quo lapis,& res quaedam naturalis deorsum fertur.Itaque ipsa ut statua per accidens,& non per se habebit tale principium internum. Natura vero est principium per se in rebus naturalibus, ut patet ex distinitione eius in secundo Physicorum. Naturaeit principium quoddam,&causa ut id moueatur atque quiescat, in quo primum per se,&non per accides inest. Ars vero est Principium externum re spectu rerum artificialiu ut patet in principio eiusdem secudi Physicorum. Inter haec autem, inquit,&ea quae non constant natura hoc interesse videtur, quod ea quae natura constant, principium in seipsis motus stilusve: aut per locum, aut incrementi decrementi ue,aut alterationis habere vide tur.at lectica,vestis,&alia similis generis quae talibus nominibus appellantur atqueabar te sunt,eo nullam vim nulliani
que principium mutationis insitum habet. & paulo inferius: Simili modo sese habere videtur unumquodque eorum quae per artem conficiuntur.Nihil enim eorum in seipso prorsus extructionis suae principium atque originem habet. Postea dicit: Ea vero naturam habere dicimus quae huiusmodi principium habent,&c. l Cubi AvTEM eflectio. J Cum antea εα declaratum sit artem differre a tribus illis habitibus intellectivis mentis speculativae: nunc declarat eam differre ab habitu activo id est a prudentia cum qua magis videbatur con' uenire quam cum illis. Probatur quod differat, hoc pacto: Ouorum fines & obiecta sunt diuersa, dc habitus illorum
sunt diuersi: sed factibilia&agibilia,& effectio & actio sunt
510쪽
huiusmodi: ergo istorum habitus erunt diuersi, scilicet prudentia, & ars. ATQ v E circa eadem. JOstendit Philosophus quod ars, &fortuna videntur quoquo modo con uenire, quia videntur quasi versari circa eandem materiam,
id est circa ea quae possunt aliter se habere: & hoc probat auctoritate Agathonis poetae,qui vult quod ubicunque sit ars, ibi possit elie fortuna,&econtra: quomodo autem differant ista duo, Philosophus non ponit:sed ex hoc colligi potest, quia dixit quod unum comitatur alterum . Illa igitur quar sese comitantur non sunt idem, quia nihil comitatur se ipsum: praeterea differunt, quia ars est principium per se,
fortuna per accidens. Nam natura est causa per se, mens quoque est causa per se. At casus est causa per accidens, circa ea quae fiunt a natura. Fortuna vero est causa per accidens circa ea quae fiunt a mente,ut in secundo Physicorum osten dit Philosophus. Et nos in primo Ethicorum nonnulla re tulimus. fARs I G1Tu R. uti diximus. J Concludit Philosophus afferendo diffinitionem artis, ut supra , scilicet
quod ars est habitus quidam cum ratione vera factivus. Habitus sumitur hic loco generis,& ideo dixit quidam, quia
non omnis habitus est ars , sed quidam. Differentia autem est cum ratione vera factivus: contrarius vero habitus qui Graece ατάνια dicitur,est cum falsa ratione factivus circa ea
quae possunt aliter se habere. Notandum quod ignorantia bifariam dicitur, negationis & dispositionis, ut habemus a Philosopho in primo Posteriorum. Cum igitur Philosophus sumit hic habitum arti oppositum, non sumit imperitiam quandam negationis, sed malae dispositionis, sicut in medicina ignoratio dicitur cum nullo modo scitur,&talis ignoratio dicitur negationis,& non est proprie opposita scientia medicinae. Alio modo dicitur ignoratio, cum male & peruerse scitur medicina, dc talis eli proprie opposita :&sic habemus quod ars est habitus factivus,&non acti uus:& quod differt a caeteris habitibus mentis ,&quod ver fatur circa materiam quae potest aliter se habere, quae habet principium extraneum : & quomodo conuenit,& differt cum fortuna, & est habitus cum ratione vera factivus: con