장음표시 사용
511쪽
E prudentia vero quaenam fit percipimus, Asfi contemplabimur quosnam ipsos prudentes dicimus esse. Videtur inque prudentis esse, bene considere posse circa ea quae bi fiunt
bona ac proseint,non aliqua ex parte, ut quaenam ad μαniritem uel uires, sed quae ad bene uiuendus m omniso coriducant. Argumento est id ita esse,res etiam qui circa aliis quid versantur prudentes dici.cum bene ad finem ludioissem aliquem,excoginuerit ea quoru nulla est ars . Qv re Cr omnino prudens A est, qui ad confultandum est , aptus. contant autem de iis nemo,quae aliter sese habeo q. re non pinunt, aut de ijs quae ipse agere nequit. mare
si scientia quidem est cum demonstratione quorum a 'tem principia aliter sese habere finiunt, eorum non est demonstraso, cuncta enim craliter sese habere posmi neque de ijs quae sunt neceganio, consultatio feri potest: ipsa prudentia profecto,neque scientia, neque ars esse potest. Scientia quidem,quia quod sub actionem cadit, alia ter sese habere potest ora autem, quod aliud actionis, aliud efictionis est genus. Restat ergo habitum ipsini sese agendi,uera cum ratione circa ea quae sumi ponitori
mulque talia. suus enim esctionis est quid aliud praeter ipsum effictionem iactionis vero non semper .esten ipsa bona actio finis. Quocis Periclem Cr uiros tales arbitramur esse prudentes,quia quae bi)psis quae caeis q8teris hominibus sumi bona, perspicere pinurit . Esse auri
tem eos tales putamus,qui ad rem liarem atque ad remis publicum adnanistrandumsuini apti Vnde temperanis otium eos atri Ermenti appellamus. Conseruat 1 autem talem existimationem. Voluptas enim cr Obor '
512쪽
non omnem existi malionem corrumpit atque pervertit. non enim hanc, triangulum tres angulos aequales duobus
rectis habere . sed e s quae circa id habentur, quod cadit in actionem. Nam principium quidem rerum agendartam id est,gratia cuius fugiit ipsae. ei uero qui corruptus est obvoluptatem aut dolorem, continuo non videtur priscia pium ipsum, nec hui s gratia ac propter hoc ipsum,exae petenda esse uniuersa atque agenda. Vitim enim,princia pq corruptiuum est. Quare prudentium habitum esse aes gendi circa humana bona, uera caem ratione necessee est. l SQ At uero artis quidem est uir s,prudentiae nemo non est. , Et in arte quidem qui sua sponte peccat, magis est expeo
tendws.circa uero prudentiam,mιngs. quemadmodum cr
circa uirtutes . Patet igitur prudentiam uirtutem quanae sp dum esse, non arten A. cum autem duae sint animae partes rationem habentes: alterius erit ipsa prudentia virtus. ipseM, inquam,opinatiuae. Nam er opimatio circa id uerae
fatur, quod aliter sese habere potest, Cr prudentia ipsa. 3 Atqui neque habitus est cum ratione solum. Huius autem indiciam est, talis quidem habitus obliuionem esse, pr
C o M M E N T. B P Ru DENTI A vero quaenam sit. J Hoc est te tium capitulumclunus tractiatus , in quo posteaquilina declarauit duas virtutes intellecti uas, quarum altera speculatiui intellectus, altera cosultatiui factivi perfectio est. Nunc de altero habitu mentis consultatiuae docet, id est de prudentia quae ipsius consultatiuae non factivae fel activae perfectio est: haec etiam est recta ratio, qua terminatur&de sinitur mediocritas ortinium virtutum moralium. Dividitur autem hoc capitulum in tres partes. In prima ostendit quid. I est prudentia. In secunda declarat differentiam inter artem,&scientiam,&prudentiam. In tertia ostendit subiectum inquον
513쪽
quo,& obiectum circa quod est, proprie est prudentia. D clarat igitur in primis quid est simpliciter prudens,ut ex hoc
tanquam ex magis noto possit inuenire diffinitionem prudentiae. haec enim percipi potest facilius ex operatione prudentis. Nam, ut saepius dictum est, habitus ex operationibus cognoscuntur. Dicit igitur quod eos solemus appellare prudentes qui bene consules e possunt, i oncirca alitio 3 vuram veluti circa corpo is sanitatem vel robur, quae non videntur minus pertinere ad medicinam vel gymnasticam:sed eos potius qui bene constitere possitnt circa ea quae simpliciter con ferunt ad bene degendam vitam humanam: & hanc sententiam cofirmare videtur quodam signo, & communi sermone hominu. Quasi dicariquemadmodum eos qui ad aliquam finem bonum a1Iequendum, recte excogitauerunt ea quibusto consequerentur talem finem, consuevi mus in ea re appellare prudentes c non loquimur de iis quae ad rem pertinent sic etiam aequum esset videtur eos. illi licuer de in sad bene vivendum pertinentibus recte consal nrar, simpliciter ap mr .prudentes.Solet plerunque Philosophus in iis moralibus&activissumere probationes ex communi iudicio hominu quia notiores sunt,& interdum ijs rebus accommodare: &ut alibi inquit, Non onidim vana videtur fama quam pdpuli inint derantauit. OCONsvLTAT autem n smode ijsce rebus. J Affert nunc Philosophus differentiam . inter habitus iam dictos,qui sunt scientia &ars,&ipsam prudentiam, vi possit afferre eius diffinitionem: & dicit quod nemo consultat de ijs quae sunt necessaria, neque de ijs quae non possisnt agi a nobis, s ed a natura aguntur. vel ab alia causa: nos vero consultamus de ijs quae aliter se habere pocsum. agi a nobis, ut in tertio latis nie ostedit. Post haec de clarat prudentiam non esse scientia m nec artem . dc primo probatur quod scientia nqnest prudentiatioc pacto. Scientia non est de ijs quae possistit aliter se habere: prudentia est de iis quae possisnt aliter se habere: ergo prudentia non est scientia, vel ecotra. Patet ratio, quia supra ostesum est scientiam esse de neeessarijς. & habitus distinguuntur por c iacta diuersa. Probatur item alia ratione quod prudentia non est icientia. Scientia est cum demolistiaticina: pri adsentia non est cum demo nstratione : ergo prudentia non est scientia. Demon
514쪽
Demonstratio est rerum & coclusionum Quarum principia
sunt necessaria: Iaz τί movi A ssint aliter se ha
bere, ex quibus etsi necessaria conclusio sequi possit se cundum aliquam formam syllogi sint, non tamen secundum materiam ierit enim quaedam necessitas cosequentiae. In de monstratione vero ex principi,s necessariis sequeretur non modo necessitas colisequenti id etiam eo IIIa Iemn co
gente Morma syllogismi& materia. praeterea prudentia est de ijs quae aguntur: scientia non est de ijs quae aguntur .er go scientia non est prudentia, vel econtra. Item probatur quod prudentia non est ars, licet hoc inferius latius declarabit.iniorum habituum operationes sunt diuersae,&ilhabi. tus sunt diuersi:at effectio& actio sunt operationes diue sae: nam aliud genus actionis,aliud effectionis. ergo & habitus erunt diuersi.Sed prudentia est habitus actionis, ars esse etionis : ergo prudentia non effars, nec econtra sis est pru- 7 dentia. D RES TAT ergo ut ipsa. J Concludit ex supradictis diffinitionem prudentiae, dicendo quod cum non sit scietia, nec ars,relinquitur ut prudentia sit habitus agendi vera cum ratione circa ea quae sunt homini bona & mala. Posthaec declarat hanc diffinitionem secundum eas partes quae indige re videbantur declaratione . Est autem ultima pars illa qua dixit quodversatur circa ea quae sunt homini bona& mala:&hoc videtur probare tribus rationibus. Prima unde sumitur quod prudentia versatur circa ea quae agi, & non quae extruia nobis positini. Agi, inquam, a nobis quae sunt homini bona& mala,& commoda vel incommoda,quae non dicuntur -
fici,sed agi. Nam talis actio est perfectio agentis &in eo cuius est actio. Effectio vero videtur terminari ad extremum opus,& quasi esse perfectio operis illius,& rei fabricatae. Praeterea effectio ordinatur ad ulteriorem finem:actio vero interdum est finis & agentis bonum, veluti felicitas ipsa quae est operatio animi secundum prudentiam. Quare prudentia 48 versatur circa ea quae sunt homini bona,& mala. su vo- CIRCA Periclem. J Affert aliam rationem quae sumitur ex signo. Dicit enim quod solemus Periclem appellare prudentem,&alios luiiusmodi homines, qui in publicis pariter ac priuatis rebus recte prospicere solet ea quae sunt bona &c5
9 moda. sv NDE&temperantia. JProbat alio signo Philoso
515쪽
Plius, quia temperantiam appellare solemus conservatricem prudentia::dicitur enim Graece temperantia σωρμισα ίου ἀπὸ ω-τί- φρονουσιν, quia videtur c5seruatiua esse prudentia ex eo quia praecipue moderatur voluptatem dolore, quae Iabefactare solent existimationeni Sc iudici iam percipiendi bona & mala. per voluptatem en m vicia consequimur, dolore aufugimus a virtute. O uare cum temperantia cono 'tale hiata a prudentiae quo prospicimus bonum finem in rebus aetendis, signum est quod prudentia versatur circa hu-
au o quae sent bauata mala homini dirigendo actiones
nostras,ut recte sequamur ea quae sunt nobis Dona, fugiamus autem mala. non videtur autem labefactare eo naisto existimationem illam voluptas & dolor qua percipi situr qi1aedam specul uuae coclusioneso t est illa. aod triangulus ha bet tres
angulos aequales duobus rectis. quanquam si veritatem quaerimus, posthabend e sunt etiam voluptates ei qui speculatio m dare operam vult.Verum chim voluptas Sc dolor eorrum par existimationem illam rerum agedarum.sionum est quod prudentia circa talia versatur: nam principium rςΠlnidarum in filiis ob quem actiones aguntur. Quod si qui ha
beat existimationem & iudicium corruptum non recte pser spiciet iu ab eo tale principium, id est talis finis rerum apen darum,qui dicitur principium, qiuammaevanta una p petitum. est enim appetibile,& ideo mouet tanquam agendum bonum sub ratione boni. Id autem est,aut bonum, aut appares bonum. Ille igiturqui ha hebit iudicium corruptum ob voluptatem, non prospiciet bonum finem. Nam qualis
hii Allum vel iudicium de tali fine. Ex quibus patet, quod bene assignata est diffinitio prudeliae,& bene addita illa pars agendi circa humana bona. Notandum quod finis in rebus agendis dicitur esse principium,quia mouet.Nam ut in aedificando domum, aedificatorem mouet extructio domus,&ipsunt opus quod est primum in intentione, &vltimum in executionet ita in agendo finis ipse, etsi sit ultimum in exe-etitioner tamen est primum, & principium mouens, & cau-1a principalis ut agatur. Vnde a Philosopho finis solet apta pellari causa causarum. CAT VERO artis quidem. J Haec so
est secunda pars huius capituli, in qua philosophus, etsi
516쪽
antea aliquam disserentiam attulerit inter artem & prude tiam: tamen quia magna videtur esse assinitas inter eas affert alias rationes ad probandam eandem disserentiam , quarum una est talis, Artis est virtus:at prudentiae non est virtus: ergo prudentia non est ars Patet ratio quia ars indiget virtute a pra scienduin suum opus & praecipiast vir In te institia', nam ob prauitatem. vel auaritiam vel inuidiam, vel aliquid huiusmodi, potest quis negligere situm opus ab avte a conficiendum, qui tamen habet bonum habitum ipsius artis. Sed quando dicimus virtutem ad artem pertinere: non videmur dicere hoc quia ars constituatur ex virtute tannuam ex parte sua essentiali . quia ipsa ars est virtus intellectiva. ut vidimus: sed quia ad recte operandum videtur artifex indigere virtu-tς in rati.& praesertim iustitia,quia moralis virtus intentio nem facit relia m. quare artifex nisi iustitiam habeat,& pro
re faciendo:at prudentia non indiget aliqua virtute morali. cum sine illis esse nonposui, neque illae siue prudentia, quia est recta ratio, quas m a quae iam omni ram Uir tria mo-ςralium. Coniungitur enim cu appetitu tacto ct videtur ori-l ri quasi quidam nodus omnium Artutum, & hoc fit quando
eappetitus operationibus studiosis assuefactus est obedire ra- Utioni, ut decet. OET in arte quidem. Alia est ratio qua ostedit quod ars a prudelia differt hoc pacto, In arte ille potior,& magis expetendus esse videtur, qui sponte peccat, scilicet quam ille qui non sponte. Circa prudeliam vero & alias virtutes fit econtra. Potior est igitur,& magis expetendus intelligendum est hoc secundum artem. Nam sp5taneus defectus non arguit imperitiam artis. A t non spontaneus arguit imperitiam & ignorantiam artis. Itaque voluntarium vitium tale in arte,etsi vitium sit, tamen non videtur esse vitium ar- iris: potest enim esse malus homo & peritus artifex &abuti illa arte. At circa prudentiam fit econtra .Vitium enim voluntarium arguit defectum prudentiae, &prauitatem hominis non habentis vere prudentiam. sed astutiam quandanu& sic in reliquis virtutibus morum, in quibus ignorantia non sua . culpa commissa excusari solet. Delictum vero voluntarium spontaneumq; reprehendi. At in arte, etsi voluntarium de lictum reprehendendum sit non tamen ut artis delictum sed inuolua
517쪽
inuoluntarium bene reprehenditur, ut artis desectus, eum imperitiam prae se ferat.Ex his patet prudentiam non esse artem,sed esse virtutem quandam.ars vero no' eo pacto vi detur virtus ut illa. Dcv M autem duae sint. JHaec est tertia pars huius capituli, in qua Philosophus declarat subiectum in quo est ipsa prudentia:& dicit cum duae sint animae partes rationales, scilicet speculativa & consultatiua,ut supra declaravit,quae communiter appellari solent intellectus speculatiuus & practicus,prudentia erit in altera, scilicet in consultatiua & ratiocinativa. quae est etiam principium opinandit E&assignat rationem. quia utraque.scilicet opinio & prude-ος tia versantur circ idem obiectum in genere scilicet circa ea quae possunt aliter se habere : di sterunt tamen,ut supra vidimus, quia opinio est etiam denaturalibus qua a nobis fieri non possunt: praeterea non est virtus, quia falli potest: pr dentia vero est virtus, & circa verum perspiciendum in eo quod agendum est non fallitur,nee fallit ex parte sua licet ex parte rerum falli possit. DAT v i nec habitus est eu ratio- 3 ne solum.' Hac in parte dicunt quidam Philosophum velle
prudentiam non solum esse habitum ciam ratione. sed oportere eam esse coniunctam cum recto appetitu vel sua opera tione, ex eo quia prudentiae nonstobliuio Nanis HGi ha bitus cum ratione tantum, eius fieret obliuio, sicut aliorum habituum intellectivorum.&reserunt hoc ad reliquos omnes habitus intellectivos, scilicet quAd eorum fiat obliuio:
prudentiae vero minime,quia coniuncta est cum appetitu r icto & moralibus virtutibus, secundum quas magis continue 3 operamur.& earum obiecta frequentius nobis occurrunt.&
ad hoc propositum accommodata illa esse videntur quae a Philosopho in primo libro dictitur. Etenim nullis in rebus lhumanis tanta est certitudo quanta est in operationibus ijsce quae a virtute proficiscuntur. hae nanq; stabiliores & scientiis ipsis esse videntur,quaeq; rursus ipsarum caeteris antecellunt,& maxime firmae fixaeq; sunt, idq; propterea quod in iis ipsi beati,&maxime &continuatissime vivunt . Hoc enim cause esse videtur quo minus circa ipsas sat oblivio. Verum ut eo loco diximus quomodo virtutes sint stabiliores scientiis di Iigenter intelligendu est.Nam ambo sunt habitus de difficili' mobiles: praeterea scietiae versantur circa necessaria,virtutes
518쪽
circa ea quae possunt aliter se habere:sed intelligendii est boequatum ad operationem & exercitationem ipsarum. Continue nanque occurrere nobis videntur agibilia& obiecta virtutum. ut cibus & potus negotia tum Publica tum priua ta &alia hutia Q. a. in quibus humana versatur vita: quoru frequenti exercitatione fit, si recte agamus,ut habitus virtu-rram ma ais figantur in animo. ut ita loquar, quam scientiae habitus:& hoc videtur esse causa quo minus circa eas fiat ob hulo. Accedit praeterea appetitus rectus a ui semper cum vir-tra e morali coniungitur & obliuione non tollitur. Caeterii
quidam alij dicunt Philosophum hac in parte probare eandem distinctionem superius allatam inter artem & prudentiam &non reiar ut haec ad habitus speculativos:sed probat solii in dearte hoc pacto, Ars est habitus so Iu cum rationent prudentia non est habitus solum cum ratione estenim etiam
Namille habitus, scilicet ars cuius fieri potest obliuio, est solum cum ratione. At prudentiae non est obliuio:ergo prudentia n5 est habitus solum cum ratione . Ratio patet ex his quae superius diximus,quod prudentiae non videtur esse obliuio, quia & ipsa & virtutes morales cum quibus semper pria
dentia est coniuncta, versantur circa ea quae invita humana continue nobis pene occurrunt &fit earum exercitatio se me continua. Artis vero non eo pacto: ergo magis eius fieri
obliuio potest.Quicquid sit,concludendu quod non sufficit ut prudelia sit habitus cum rationesolum, nam hoc comune est alijs habitibus, siue sint speculativi, siue ars: sed opor tetia ut sit cita poetitu recto coniunctus: ex quo sequitur quod prudelie non fiat obliuio . cum appetitiis cotinue appetat,&eoniunctus cra prudelia ei semper adsit materiamq; praebeat operationu, quibus & coseruatur & stabilior fit ipsa prudentia. Dubitatur circa ea quae dicta sunt in hoc capitulo:&primo, utru ars sit distincta a prudentia ut dicit Philosophus,&videtur quod sint idem. Illi habitus qui versantur circa eadeobiecta sunt idem: sed ars & prudelia versantur circa eadem obiecta: ergo&c. Maior patet quia habitus distinata itur per diuersa obiecta. Minor probatur, quia uterq; habitus versa tur ei rea ea quae a nobis fieri post mi &aliter se habere. Ad
haec dicendum quod ars S prudelia sunt habitus distincti ; ut decu
519쪽
declarauit philosophus. Primo,quia artis est effectio,prud ita est actio n5 effectio. Ite quia artis est virtus prudeliae non . est virtus. Item artis est obliuio: prudentiae noeshoblivio. Ad ratione allatam supra respodend u,quod etsi o biecta utriusq; sint eade in eo quod possunt aliter se hab re,differ ut tamen, dc diuersa sunt ratione in eo duod alia sunt factibilia. scilicet artis obieeta, alia agibilia, scilicet prudeliae. Dubitatur pra terea quia Philo sophus dixit teperantiam esse conservatrice prudentiae, & tamen hoc etiam videtur esse aliar a virtutum. Nam vitium,inquit Philosophus,corrupit existimatione bonam,& rectum iudicium reruagendarum: ergo virtutes ser trabunt. Contrario ruenim cotraria sunt consequutia:quare non tantum hoc erit teperantiae munus. Dicedum quod hoc praecipue tribuitur temperantiae, quia etsi omnis virtus versetur circa voluptates & Aiacir ς,qirae v ramexistimatione d struunt tamen ipsa teperantia magis quam aliae versatur circa voluptates, & circa vehemetiores,quae maxime labefactat rectum iudicium rerum agedarum. Quare etsi aliae virtutescoseruent prudentiam, non adeo tamen ut tἴperantia:& lia vitia itidem quavis corruulpant eandem . non adeo tamen ut intemperantia. Propterea Philosophus videtur temperantiae
hoc ossiciu coseruandi magis tribuere quam alijs virtutibus. Dubitatur praeterea, quia Philosophus ostendit prudentiamfeste virtutἴ intellectivam , constituens eam in parte animi r*-P. tionali em risit ratii, id est in intellectu activo. Et tamen via idetur & probatur quibusdam rationibus quod ipsa est moralis. Cuiussibet virtutis intellectivae videtur esse obliuio : seduprudeliae non est obliuior ergo prudentia no est virtus intellectiva. Patet ratio auctoritate Philosophi dicetis quod obliuio est eius habitus qui est cu ratione & quod prudentiae non est obliuio ut in textu apparet. Ite omnis serma videtur esse in eodem silbiecto in quo est id cuius est forma: sed prudelia aest forma virtutu, ergo erit in eode subiecto in quo tint virtutes: sedvirtutes scilicet moris .sunt in appetitu ergo ibi erit etiam prudentia.& sic erit virtus moris. Maior est nota,quia ubiciique est copositu ibi sint partes copositi. Minor patebit inferius, quod prudentia est forma virtutum moralium. Item prudentia perficit an petitum ad bonum: sed virtus intellecti
ua perficit potius intellectum ad verum. Ergo prudelia nqn
520쪽
erit virtus intellectus, sed potius moris. Philosophus tamen superius declarauit prudentiam esse virtutem intellectus,&non dixit moris.Probatur etiam quia perficit aliquam parte mentis, id est intellectum activum ad verum dicendum:ergo eis habitus mentis,& intellectus,& non moris.Ad primam rationem eum dicitur quod cuiustibet virtutis intellectivae fit obliuio: negatur ista maior quia prudentia est virtusintelle ctiva & tamen eius non si obliuio:quAd si alii habitus intellectivi haberent illas condition N.qua; habi r pria in ut
essent coniuncti eum appetitu recto,&cum virtutibus moralibus,&daretur occasio continue operandi tunc eorum sicuti prudentiae non fieret oblivio. Ad secundam cum dicitur quod forma est in eodem subiecto in quo est id cuius est sorina: respondendum quAd prudentia non est forma virtutum informans,dc interna: sed est externa dirigens A gubernans,&ideo non oportet ut ipsa sit in eodem subiecto cum virtutibus moris.Non enim est prudentia in appetitu sensitivo,
sed in parte animi rationali per essentiam scilicet in parte comitatiua,ut superius vidimus. Ad tertiam eum dicitur quod virtus intellectiva perficit intellectum ad verum, concedendum,&dicendum qu5d prudentia perficit intellectum ad verum rutam ori erim h e stat simul, ut per sciri appositum ad
bonum: sed intelligedum quod perfici appetitum ad bonumno modo intelligitur is inclitietur ab Somi milio modo ut dirigatur ad idem. rimum fit per vir tutes moris quae sunt ipso appetitu. Lene enim fertur sursum per leuitatem.quae est in ipso:& sic appetitus per virtutem moris quae est in ipso inclinatur semper ad bonum: sed hoe modo prudentia non perficit appetitum sensitiuum, quia non est in ipso, sed perfi- est eum dirigendo & perducendo ea quae faciunt ad finem
bonum consequendum qui expetitur.Vnde inferius inquit: Etenim virtus quidem propositum ipsum emcit rectum prudentia autem ea uniuersa quae ad illud tendunt atque perdu- eunt. Cum igitur pruJentia perficiat appetitum ut dirigens, non oportet neeesiario ut ipsa sit in eo qui dirigitur.sicut dominus dirigens seruum non est in eo inclinans vero est in eo qu0d inclinatur. 3c sic patet ouod virtus moriet est in appeti- rii.prudentia vero in intellectu. Et forsitan no essent reprehendendi illi qui dicunt omnes virtutes moris esse in appeti-