장음표시 사용
521쪽
tu sensitiuo,ob hanc rationem,quia omnis virtus moralis est circa voluptatem & dolorem. Notandu est tamen quod pru
dentia solet nunc collocari inter virtutes morales,nuc inter virtutes mentis.Nam enumerant quatuor virtutes morales,
ad quas aliae rediguntur,scilicet prudentiam,iustitiam, temperantiam, rusudinem. Enumerant etiam habitus intelle Guos quinque:&poniit prudentiam inter eos. Nam ut ipsa habet operationem consultandi videtur esse locanda intorvsttutes mentis. Vt vero operationem dirigenJi appetitum conficiendo sua vi quasdam mediocritates par IideturquQquo modo esse moralis: tamen virtus es iri tolle 'ea ratione qua taesui forma perfectiva lis , o actaui. Nam, ut inquit Philosophus, cum duae sint animae partes rationem habentes, ulterius erit ipsa prudentiavirtus,sem licet mentis consultatiuae &activae.
Vin autem scientia existimatiosit de uniuer sqRibus i s quae nece Furiosunt inis deis motistrabilium, scientiaes omnis principia
rivm ipsascientia cum ratione priuriis
j reiscibilis nec estscientia,nec σrs, nec prudentia. Scieiis, quia ipse scibile demonstrabile est. Ars Cr prudentitis,quia in Vsuersantκr,quae sese cliter habere possunt. At neque sapientia est. est enim sapientis,de quibusdi deismon Dratione habere. Quod si ea quibus uerum dicimus, er nunquampi si ijs quae possunt aut non possunt alitersese habere, haec sintscientia,prudentia aprAia,i testem3 chorum autem trium habituum nullus esse potest. atque tres dico,prudentiam cientiam, sapientiam: restante e m esse principiorum.
C O M M E N T. CuM autem scientia existimatio sit. JHoc est quartura- s pitulum huius secundi tractatus in quo postquam deinterminauit de tribus habitibus metis, scilicet scientia, arte,& prudentia: nunc declarat alium habitum qui dicitur
522쪽
intellechias,&est habitus intellectivus principi orti. Diuiditur hoc capituluin duas partes:in prima affert quasda conclusione minatium,quibus distinetuit hunc habitu a caeteris habitibus mentis.In 1ecitdaaffert unam affirmativam qua ostendit
intellectum esse habitum principior v. Dicit ergo in primis, quod cit scientia sit circa uniuersalia,& necessar ia,& circa coclusiones demonstrabiles,&cia sint principia ex quibus oriutur tales coclusiones,& omnis scietia .proiecto principioru huiusmodi ret u scibilium erit aliquis habitus propriusmon ost aute scientia,non ars, non prudentia,non sapientia,ergo erit alius habitus. Prima conclusio quod scientia non est habitus principiorum probatur sic, Scientia est de ijs quorsi est
demonstratio .at principiorum rer u scibilium non est demostratio: ergo principiorum non est scientia. Secuda cones sio: Ars est eorum quae possunt aliter se habere.at principia rerum scibiliu non possunt aliter se habere: ergo eorum noest ars: sunt enim principia & causae necessariae.Tertia cocti
sio probatur eodem medio,scilicet quod prudentia est de iisque possunt aliter se habere: sed principia scibilium no poti
sunt aliter se habere,ergo eorum non est prudentia. Quarta' ico riclusio, Sapientia est etia de co nclusionibas quae demostraxit ossunt.Sed principioru non est demonstratio:ergo eora non erit sapientia, inquantum est conclusionum.Notandum qiiod scientia versatur circa necessaria,& item habitus principioru , qui dicitur intellectus,versatur circa necessaria: sed illa iunt conclusiones,& effectus, quorum cognitio ex causis suis pertinet ad scietia. Haec vero necessaria sunt principia &catista,quaru cognitio pertinet ad habitu principioru,qui dicitur intellectus: virorumque vero cognitione videtur Oriri notitia, quae pertinet ad sapientia, quae qualis habitus sit patebit inferius. vo o si ea quibus verit. l Haec est secun da pars huius capituli, in qua affert conclusionem illam assi malitiam quod principioru est intellectus, hoc pacto, Principiorum rerum scibilium aut est scietia,aut sapientia,aut ars, aut prudelia,aut intellectus: sed eoru non est ars nec scietia, nec si pientia, nec prudentia:ergo eor u est intellectus. Quod autem non sit ars,nec scientia, uec prudentia, nec sapientia, probaetsi est antea: sed arte hic non enumerauit Philosophus,
quia relliquit tanqua per se not ii,& eadem est probatio,id est eodem
523쪽
eodem medio de ipsa&prudelia. Quod autem relinquatur ut sit intellectus habitus principiorum, cum nolit aliquis isto
Tum quatuor, patet ex eo, quia non sunt niti quinque habitus intellectivi, quibus veru percipimus,scilicet tria circa ea quae non possunt aliter se habere,id est sapientia ,scientia intelle ctus:&duo circa ea quae possunt aliter se habere, scilicet ars, ct prudentia. At ex illis non est sapientia,non est scietia:& ex ijs nullus, scilicet neque prudelia, neq; ars: restat visit intelle
eius. ExisTIM Ario. J Dictum est superius quod existi matio proprie dicta est tanqua oenus ad omnes habitus intel o si, lectivos,& in eo loco adduximus Philosophum in libi odeRnima: quare scientia existimatio dici potest, Principi j rei percipi edi scientia,id est principi j rerum scibilium. De qui busdam quae possimi demonstrari. principia vero ut princi pia non demonstrantur. Notandum quod principia demonstrationum ex quibus oritur scientia λuaedam sunt dignita- - ρ tes quaeda positiones: dignitas est oratio indemostrabilis,&nulla indigens demostratione quia de se patet. Vnde Theophrastus describendo dignitatem . dicit quod est opinio cui
omnes homines assentiuntur,ut est haec, De quolibet verum est dicere quod aut est,aut non est,& de nullo istorum ambo. Huiusmodi principia, quae statim innotesciit cognitis term nis necesse est discentem habere ex sese sine ulla doctrinae,&afferre ex domo sua. unde Philosophus in libro Posterioruinquit, Principiorum autem ratiocinadi,vacantium medio,
id quod indemonstrabile est . quod noti est Ediles si tacerirem habere, pdstionem appello. Id autem quod necesse est 'η eum habere, qui discendo quodvis est perceptiuus, dignitas. appellatur. Sunt enim talia quaedam quae quidem affert is ex sese qui discit ad unamquataque scientiam perdis cendam &c. Has autem dignitates appellare solent isti communes animi
conceptus, quia omne, homines ex sese naturaliter percipiunt &M unt dissim iam Averrois unde habeant. &istae dignitates dicuntur esse principia complexa. Positio ve γ' taro iterum 1ubdiuiditur quia quaedam est suppositio, quςdam diffinitio. Suppositio est principium complexum, quod de- clarauit Philosophus in libro Posteriorum,cum dixit: Rur-- - atrisus ea quidem positionum, quae utranuis enuntiationis accia.
pit partem,csse, inquam,quippiam, aut non esse suppositici
524쪽
cog o eae raci catata, de principio ves principet . Petin piorum vero & cammmcognitio pertinet adicite ectima, d ea tur Eabarus principae rum de auo est 1em Nota cam praeterra mod Philallaphus populatae ostendit bre--- -Τ Ox principi re se a Dp e &1raemia praetretam cumista Movet in circa n cessariavet intelles . mima PMectes cinc istientia, cetia non idem videtur ege habitus principis ac indemonstratacine. Nam eum in mona pet edaina principiis ad Mutiones, videntur re qui pes Paesicca ali nomi mam mvires ravi et ter Inas 4 quo aries itur termitantas ad aue Oportet igitur primi termini r imi habitu ficut iniectia est termina ad quem: erit ergo irae et percipiet principia tantum. Tunc vltra principia sunt Maeonum principia si et 'et correlatica trillam principia, di id quod est ex principiis at viaia
rae no est alia Labitus M princisiorum estimes editas:
ro fiet eiectandus alapas tabitusς es cognoscat principia, ima modo eo quo principia lim H esiam fecundam et mnes tuas conditiones:&ectam ut habent rer pectum ad co A clusiones:& talis tabidiis it tapi risA μαει Nam cum fit ordo tuter istes alter erit altero prior, & di- Enci ab alio.Notandum praetereaquod talis Labit pilat Qproruacquit it praecedat enim creta: Eo terminori voluta antequa intelligamus quod omne totu est maiusiua paro, Porro nos percipere quid lignara et tota, dc quid signia
525쪽
seat pars. Antecedit etia cognitio sensitiva. Nam omnis cognitio intellectiva ortum habet a sensu: quare &iste habitus intellectivus ortum habebit a cognitione terminorum ,&a sensu&experientia:&acquii itur ut ducimus secundum Philosophum Aristotelem,quia anima nostra est tanquam laba
laabrasa, in qua nihil est depi bini, nec ullus habitus insitus a
primordio. Plato tamen vult omnes habitus virtutu&scientiarum animam habere in natos,obliuione tamesopitos esse cum ingreditur corpus, & exercitatione excitari, ita ut discere apud eum sit reminisci. generatur tamen secundum' Aristoteleni talis habituq δε nici ci quo dictum est : sed in anima est tamen potentia & aptitudo acquirendi eum , stilicet intellectus.&cum non haberet aliud nomen, appellauit Philosophus hunc habitu nomine potentiae suscipietis eum, id est intellectum. Nam intellectus speculatiuus,aut est principiorum tantu,aut c5clusionum, quae sunt ex principiis, aut virorumque:conclusionum tantum ex principijs est icietia quae fit per demonstrationem eunt discursione ex principijs ad conclusionem.& causa ad effectum viroruque est sapientia, ut videbimus.Principiorum tantum est alius habitus: qui O cum non habeat aliud nomen, appelletur intellectus nomine potetiae suae intellectivae.Quare in intellectu speculativo isti tres erunt habitus distinctiinter se. Dubitaret aute quis- .piam, cum Philosophus dicat hic 1cientiam non esse princi piorum,ex eo quia est cum demonstratione:in primo tamen
Posteri In dieit ecth principiorum stientiam. Ad hoc di- cendum quod scientia bifariam considerari potest , aut proprie aut improprie. scientia proprie dicta est illa quae dec clusionibus est per demonstrationem, quam hic Philosophus appellat scientiam, cum dicit eam non esse principio xum. Alia est improprie dicta, id est scietia sine demoriatio ne, quam hic Philosophus appellat intelle bim principio uz. in libro vero Posteriorum appellat scientiam indemonstrabilem, quia principiorum non est demostratio. N os autem, j inquit ibi Philosophus, nec omnem scientiam esse demon- N .s strativam dicimus, sed eorum quae mediis vacant,id est prin- ipiorum vacantium medio indemonstrabilem esse. Quare eum hie Philosophus ostedit scientiam non esse intellectum,
nihil aliud est quam ostedere scientiam proprie dicta quae est
526쪽
conclusionu, non esse scientia illam improprie dicta, quae est principioru , quam hic appellat intellectu. Ibi aute dixit esse duplice scientiam,ob opinione quorundam qui scientia totalebant,dicedo quod omnis scientia est per demostrationem: & cum principior u non sit demostratio,non erit scietia: &si principia no scientur, ignora butur conclusio nes,quia ex ina: gis notis debemus pergere ad minus nota. Quod ii principia non sciatur,conclusiones non poterunt sciri:& sic non erit scientia rerii ut elle apparet. Ad hanc quaestione soluendam Aristoteles affert duplicem scientia: unam sine dem Ostratione aliam per demonstratione.Scientiam per demonstrationem proprie dicta fatetur non esse principioru , sed scientiam sine demonstratione improprie dicta dicit esse principi brum. quae ita nota esse vult ut maior sit eorum certitudo quam conclusio nu.& ideo non indiget demostratione.Itaq;
ad illam quaestione soluendam utitur illa distinctione scietis in illo proposito. hic vero ubi loqui oportebat distincte de singulis habitibus intellecti uis, appellat hunc habitu principioru intellectu, quorum maior est certitudo,quam conclu o...' --- sionum,Vt diximus. Notandu quod duplices sunt cauta:aliae es tendi , aliaeintelligedi: at ut seliabet essendi, ita intellige i. . . .Issendi iteru duplicia sunt: quaeda prima, quaeda non omni prima. Prinia sunt quae non praesupponutalia priora in eo ueIT: ut in genere cauta efficietis deus.In genere causae ma talaldgyalilteria prima. veru deus est omnino Prima causa di sine quartatIIcilia degeridas IlImplicitur primu Materiave ro etsi n5 praesuppoliat aliud primu in suo genere: tame prae supponit causam efficiente deu. ut potetia praesipponit actu. ut dicit Philosophus in metaphvlicis is prima essendi sunt . qua: Praesupponii talia priora in eo degenere ut substatiae se- , paratae testim deu & coetu substatias separatas .vel etiam se i di, se eum uellige ii principia: eo te modo primu principitian firmatiuu est iam pliciter primu , v t de quolibet affirmatio &nNatio: primu vero principiti negati tu praesupponit illud affirmatiuu,est tam e primum in suo genere, scilicet de nullo istorti ambo:alia vero posteriora in genere redigutur ad il- ,' la. Affirmativa enim ad pi ima principi uaffirmatiuu red si tur: ut omne totu est maius sua parte, & sic de alijs: negativa
vero,ut si punctu pucto addatur no fit maius,&similia ad primum
527쪽
mum principiti negatiuii rediolantur. Sed haec latius in libro Posterior u.Hic tantu concludatur quod principior uest maior certitudo,& quod habitus eoru praeclarissimus est, qui appellatur intellectus a philosopho. & bene videtur instituisse e- ἡ natura ut talis habitus facilius acquiratur quani alit,uxind Laccedere possimus ad scietiam &sapientia quaecumaiore diiu-cu itate acquirutur .Ex ijs omnibus quae dicta sunt colligi potest disii uitio & descriptio talis habitus hoc modo : Intelle ctus est habitus perceptiuus principiorum quorum cognitio vel ex cognitione tantum terminorum sine discursi , aut cassiscursu imperceptibili,ut sunt comunia principia, vel ex sensu vel e2perietia, vel aliter orisi habet: & redigenda sunt in memoria ea quae dicta sunt in primo libro,cum Philosophus dixit quod principioru quaeda inductione, quaeda sensu&c.
Apientia ante in artibus iis tribuimus,qui in sipsis sumi exacti mi. Phidia enim sapiet sculptore lapida dicimus, ex Pobclet si stam tuariu itide sapiente. AtD hic per sapientia ligimum quam ipsius crus uirtute. At quosda STelia esse sapientes omnino,no aliqua ex parte,nec aliquid aliiii qsupietes arbitramur. ut in Margite dixitHomerus,
Diuum Amunere,nec fissm,irec durus Maz , Nec fa enae alia ulla nimirum extitit arte.
Quare constat exactifimam scientiaru ipsum apicntiam 4be.Sapientem ergo non solum ea scire quie ex principijs
cognoscuntur,sed etia circa principia dicere vera oporistet. Quare sapientia,intellectim ser vico
put habens) scientia raum Ara uae rubii ima sunt. Perabsurdion est enim si qui iam facultatem ciuia 6 olem, aut prudentiam istudiosi mam ese putet, ii non οι sit homo eorum optima quae fu i in mundo. Quod si suiu si bre quidem ac bonum aliud est hominibus,aliud piscibus, Dabura ante ex rectum si inper est idςm, σ sapiens omnes
528쪽
92 ETHIco RVMide profecto,prudens uer δ diuersum dixerint esse. Quod enim circa seipsum recte nida pessest, id prudenti
habere dixerint, er huic ipsa commiserint. Q napropterer nonnullas beluas prudentiarn habere dicut, quae nch in Lauri providendi habere videntur. constat estem eandem non esse sapientiam er scultatem ciuilem. Nams eum Acultatem sapientiam e se dicent, quie circa commoda propria versatur, multae senesapientiae erunt. Non enim una circa omnium animaliam bonum, sed aliuatque alia circa linumquodque uersatur, nisi de omnibus quae fiuntinuasit e cultas mederi. Quod si homo praestantisimum esse caeterorum animalium diceretur,nil reae fert .Etenim homines sunt alia longe diuiniora natura: utcs ea manifestifime, ex quibus ipse consistit mundus. Patetigitur ex ijs quae diximus spientiam scietiam ese, Crinis G teste m eorum quae honorabilisma furit natura. Q nais propter Anaxagoram, oe Thalem, er miles ientes quidem, at non prudentes inquiunt esse, cum videnti os propria comoda ignorare: Crsuperflua quidem, er adae miranda,er discitia cognitu diuina ire ipso d iri, titilia dicunt, quia non querunt bona humana. prudentia autem circa humana versatur, er in quitas habes consedis I titio lacu.Prudentis enim hoc maxime opus diremtas esse, bene,inquam,consulere. Cobulat autem de ijs nemo, quieuliter seje habere non post Ler quorum non est aliquis finis. atque is bonum agendum. Is autem ad bene consuestendum est inpliciter aptus, qui coniectura quod est ho, mini optimum eoriam quae caduint in actionem,excogitanca do mente capere potest. Neque prudentia est uniuersaliusolumfdsingula eiia oportet cognoscere. est enim actia
os ua: er actio circa fingula ipsa uersatur. Quapropter C nesci
529쪽
LIBER sEπτVn q93 nescientes nonnulli, magis qui, ii nonnulli scientes idoneisu ni ad agendum. er is caeterris ij quisunt experti. Nams qui iam sciat leues carnes scite concoqui ac esse saluae bres,quae uerosint liues ignoret, non esciet sanitate. Sed qui scit auium carnes leues esse atque salubres, iis esciet
magis. Prudentia aulem est activa quare utranque cognia pationem,uia hane potius habere oportet. fuerit aurem quae Tidam er haec architecturae subiens rationem.
SAPιεNτrAM autem circa artes. JHoc est quintu capi- Ctulum huius secundi tractatus, in quo Philosophus deter minat de ultimo habitu mentis ex quinque superius propositis id est de sapientia qui est nobilissimum omnium ha ituum intellectus. Itaque in operarmn seeu abistam Philosophus videtur collocare summain felicitatem humanam, ut tin x. apparet. Diuiditur autem hoc capitulum duas in partes. In prima ostendit quid sit sapientia simpliciter disti.In secun da declarat, & probat quod ipsa non est prudentia nec civilis facultas. In prima situr parte ostendit ex signo & similitudine quadam, sicut etiam fecit antea de prudentia: ostendit in . nuam,capientia secundu Quid ut ex eo declaret sapientia sitnpliciter &proprie dictam Nam artifices, inquit, eos solemus appellare capientes,qui sunt suis in artibus excellentissimi:& tune nihil aliud intelligere videmur nisi summam rationem & regulam illius arus, per quam aliquis euadit summus in ea -- , arte. Et perpulchre accipit Philosophus hanc similitudinem ut ex ea inferat & declaret quod sicut solent appellari artifices quoquo modo sapietes respectu propriae artis in qua ex cellunt : sic simpliciter sapiens appellabitur ille qui summam habet in unaquaque scientia artis virtutem id est perfectione summa illius. fAT quosdam etiam sapientes.' Declarat Phi VIosophus sapientiam simpliciter&proprie dictam,ostenden c- do quod est habitus exactisiimus omnium scientiarsi:& probari potest hoc pactor Sicut se habet ea, PC quoquo modo , - . . dicitur sapientia, & seeundum quid ,ad illam artem respectu
euius dicitur sapientia: sic se habet sapientia proprie & simplici di m
530쪽
pliciter dicta respectu cuiustibet scietiae: sed illa quae quoquo
modo, & secundum quia dicitur sapientia, ita se habet ut sit certissima & exactissima reste tu propriae artis: ergo sapientia proprie & simpliciter dicta est certissima &exactissinia. respectu omnium scientiarum, & summum & excellentissimum tenet locum. Et sic talis est qui dicitur proprie & simpliciter,& non quodam modo,&secundu quid in aliqua arte. vide Margite dixit Homerus in poemate quod Margites scribitur, quod non fuit fossor, aut arator, aut in aliqua arte sapiens, scilicet quodam modo,& improprie,& secudumquid: sed simpliciter & proprie sapiens. ΓsAPIENTEM ergo no - . Dium ' Ex supradictis infert sententiam quandam siue ob- 'ortum, quod appellant correlarium, scilicet quod oportet 6 sapientem non solum scire ea quae sunt ex principijs , scilicet' conclusiones: veru metiam bene sentire de principijs,& ea perfecte cognoscere ut perfecta sit in eo cognitio virorum que quoad fieri potest. Et non solum scientiam habeat con- ' clusionem, sed intellectum etiam principiorum. AR. s sapientia. J Affert nunc Philosophus ex antea dictis dissint. tionem sapientiae talem, Sapientia est intellectus atque scienti i simul, & quasi caput habens. scientia summarum praestabi --- lissimarumque rerum. Haec diffinitio videtur emergere ex dictis, quia dixit quAd oportet sapiente scire conclusiones qua rum est scientia,&habere veritatem principiorum quorum est intellectus. Merito igitur sapientia sinulest virorumque., AI - . . Dubitatur quia dixit quod sapientia simul est scientia &intel. Liια nectus.Hoc non videtur verum,quia potuit supra quinque ha bitus distinctos obiectis, & operationibus, & nullus videtur includere alium. Hic vero sic videtur diffinire sapientiam rinon videatur differre a scientia,vel intellectu, nec esse habitus distinctus. Dicendum ad hoc secudum expositores,quod sapientia est habitus simul scientia,&intellectus,&no est ali quis illorum: sed sua Uam tertium resultans ex illis duobus simul sumptis: & in eo quod est scientia differt ab intellectu:& in eo quod est intellectus disseri 1 scientia.Haec solutio vera est, sed tamen aliquid ultra ei videtur esse addendii dicen
damque quod noli solum sapientia est habitus dis in ius per
intellectum ascietia &per scientiam ab intellectit, set etia ob alias conditionestprinio quiasapientia cognoscit simul conclusio