장음표시 사용
531쪽
siones M principia eo pacto quo ipsa cognosci positunt,& .ndit QMoquo modo rationem eormn. Praeterea cum duplis sint , alἰa communia, alia propria cuique scientiae sapietia a ri: utrisque reddit ratione, & propria probare potest a pri i:Communia vero etsi cognitis terminis statim ς re se irar, ροπι -'. 'men Drobare potest a posteriori. Vna quaeque vero scietiale
ibet sua principia propria, quae a priori nullo pacto proam suos enim cancellos transiret. & hoc primi Philosoplis pientisqtie ossicium esse videtur , scilicet probare inferio-am principia.Id latissime declarat Philosophus in libro Po . i.
eriorum. Eorum, inquit, qui biis in demonstrativis utunturrientijs,alia cuiusque scientiae propria,alia communia sunt. c paulo inferius:Propria sunt,ut lineam esse talem rectum ter communia, ut si ab aequalibus aequalia demas, ea quae re tant aequalia sunt&c Verum principia communia cognitis uerminis extemplo patent,& non indigent probatione:& si yiaeretur probatio, asseretur a sapiente primoque Philosopho &illae maximae dignitates a posteriori probabuntur. At vero principia propria a priori etiam probantur.a sapiente: non autem probari debent ab eo artilace eaque facultate cuius propria sunt principia. De principijs enim,ut inquit Philosophus,non est reddenda ratio geometrae ut est professor geometriae. Eadem sunt & in caeteris scienti js obseruanda.&paulo anteetia in resoluti uis Posterioribus sic inquit : Ouddsi id constat, patet fieri non posse quo quisque propriorum principiorum exhibeat demonstrationem. Erunt enim i laomnium principia,&illorum scientia domina omnium erit. Etenim is scit magis qui supelioribus ex causis scit. Nam scit tum ex prioribus cum ex causis scit quae non essectus sit beunt rationem. quare si magis scit & maxime: & si est illa stibalia magis profecto maximeq; scientia est &c. Ex quibus percipi potest quam late pateat primae philosophiae&sapi ἴtim amplitudo: versatur enim circa ens quod est obiectum smi mea rationeqira est secundum omnem suam latitudinem: & ideo non clauditur certis quibusdam &determinati sint i e m
admodξ aliae facultates: sed ea est quae distinguit, de assignat
fines proprios cuilibet scientiae. Na cuens multipleu sir ia . tione qua numerus est assig natur arithmetico: in quati vero 'magnitudo, signatur geometre,& tam arithmeticus quam
532쪽
circa ea quae possunt aliaeet se habere:sed intelligendu est hoequatum ad operationem & exercitationem ipsarum. Continue nanque occurrere nobis videntur agibilia isc obiecta virtutu in ut cibus & potus negotia tum Publica, tum priua ta &alia huius. Odi in quibus humana versatur vita: quorufrequenti exercitatione fit, si recte agamus,ut habitus virtutum ma diis figantur in animo. ut ita loquar, quam scientiae habitus:& hoc videtur eae causa quo minus circa eas fiat ob liuio. Accedit praeterea appetitus rectus qui semper cum virtute morali coniunctitur.& obliuione non tollitur Ceteruquidam alij dicunt Philosopbum hac in parte probare eandem distinctionem superius allatam inter artem & prudentiam & non refer it haec ad habitus speculativos:sed probat sol inde arte, hoc pacto, Ars est habitus in Iu cum ratione it
Naimille habitus, scilicet ars cuius fieri potest obliuio, est solum cum ratione. At prudentiae non est obliuio:ergo prudentia no est habitus solum cum ratione . Ratio patet ex bis quae superius diximus, quod prudentiae non videtur esse obliuio, quia & ipsa & virtutes morales cum quibus semper prudentia est coniuncta, versantur circa ea quae invita humanaeontinue nobis pene occurrunt &fit earum exercitatio ser me continua. Artis vero non eo pacto: ergo magis eius fieri
obliuio potest.Quicquid sit,concludendu quod non sufficit ut prudAia sit habitus cum ratione solum, nam hoc comune est alijs habitibus, siue sint speculativi, siue ars: sed oportet etia ut sit c uappetitu recto coniunctus: ex quo sequitur quod
prudet te non fiat obliuio cum appetitus cotinue appetat,&eoniti renui rapr: deria ei semp rn Asir maioriamq: praebeat
operationu,quibus & coseruatur & stabilior fit ipsa prudentia. Dubitatur circa ea quae dicta sunt in hoc capitulo:& primo vir uars sit distincta a prudentia ut dicit Philosophus,&videtur quod sint idem. Illi habitus qui versantur circa eadeo biecta sunt idem: sed ars & prudelia versitatur circa eadem obiecta: ergo&c.Maior patet .quia habitus distina utitur per diuersa obiecta. Minor probatur, quia uterq; habitus versa tur circa ea quae a nobis fieri possunt, & aliter se habere. Ad
haec dicetidum quod ars &prudelia sunt habitus disti iusti ; ut decu
533쪽
Aeesarauit Philosophus.Primo,quia artis est effectio, prud timen amo no essectio. Ite quia artis est virtus prudeliae non est virtus. Item artis est obliuio 'prudentiae no est oblivio. Ad ratione allatam supra respoden tu,quod etsi obiecta utriusq; sint eade in eo quod possunt aliter se habere, dister ut tamen,& diuersa furit ratione in eo duod alia sunt factibilia. stilicet artis obiecta alia agibilia, scilicet prudeliae. Dubitatur pro tex ea quia Philosophus dixit teperantiam esse conservatrice Prudentiae, & tamen hoc etiam videtur esse aliarii virtutum. Nam vitium, inquit Philosophus,corrupit existimatione bonam,&rectum iudicium reruagendarum: ergo virtutes ser uabunt. Contrarior uenim cotraria sunt consequetia:quare non tantum hoc erit teperantiae munus. Dicedum quod hoc praecipue tribuitur temperantiae, quia etsi omnis virtus versetur circa voluptates & Acili oriqira υ ram existimatione de struunt:tamen ipsa teperantia magis quam aliae versatur circa voluptates, & circa vehemetiores, quae maxime labefactat rectum iudicium rerum agedarum. Quare etsi aliae virtutescoseruerat prudentiam, non adeo tamen ut teperantia :&alia
vitia itidem qiani corri ni pant aridem . non adeo tamen ut
intemperantia .Propterea Philosophusvidetur temperantiae hoc ossici u coseruandi magis tribuere quam alijs virtutibus. , Dubitatur praeterea,quia Philosophus ostendit prudentiam/esse virtutἴ intellectivam , constituens eam in parte animi r*-Ptionali erans ira ina id est in intellectu activo. Et tamen via. detur & probatur quibusdam rationibus quod ipsa est moralis. Cuiussibet virtutis intellectivae videtur esse obliuio : sed lprudeliae non est obliuio: ergo prudentia no est virtus inte lectiva. Patet ratio auctoritate Philosophi dicetis quod obliuio est eius habitus qui est cu ratione & quod prudentiae non est obliuio ut in textu apparet. Ite omnis forma videtur esse in eodem subiecto in quo est id cuius est forma: sed prudelia aest forma virtutu ergo erit in eode subiecto in quo sunt vir
tutes:sedvirtutes scilicet moris sunt in appetitu: ergo ibi erit etiam prudentia.& sic erit virtus moris. Maior est nota,quia Vbiciique est copositu. ibi sunt partes copositi.Minor patebit. inserius, quod prudentia est forma virtutum moralium. Item Drudentia perficit appetitum ad bonurn: sedvirtus intellem 3
ua perficit potius intellectum ad verum. Ergo prudelia n*n
534쪽
erit virtus intellectus, sed potius moris.philosophus tamen superius declarauit prudentiam esse virtutem intellectus,&non dixit moris.Probatur etiam quia perficit aliquam parte mentis,id est intellectum activum ad verum dicendum:ergo est habitus mentis,& intellectus & non moris.Ad primam ratio nem cum dicitur quod cuiusibet virtutis intellectivae Mobliuiomegatur ista maior quia prudentia est virtusintelle dilua, Sc tamen eius non sit obliuio:quod si alij habitus intellemui haberent illas condition et quaq ΗΔ r prugentia veessent coniuncti eum appetitu recto,& cum virtutibus moralibus,& daretur occasio continue operandi tunc eorum sicuti prudentiae non fieret oblivio. Ad secundam eum dicitur quod forma est in eodem subiecto in quo est id cuius est sorina: respondendunt quAd prudentia non est forma virtutum informans,dc interna: sed est exter na diripens & gubernans,&ideo non oportet ut ipsa sit in eodem subiecto cum virtutibuet moris Non enim est prudentia in appetitu sentitiuo, sed in parte animi rationali per essentiamacilicet In parte cosultatiua,ut superius vidimus. Ad tertiam eum dicitur quod virtus intellectiva perficit intellectum ad verum, concedendum,&dicendum quod prudentia perficit intellectum ad veet lam ruta morierim hoc stat simu ut pergesar appetitum ad
bonum: sed intelligedum quod perfici appetitum ad bonum
uno modo intelligitur inmesinetur ab bd num alio modo - - Πriodrair a dissemirimum fit per virtutes moris quae sunt In ipso appetitu. Leve enim fertur sursum per leuitatem quaesistin ipso:& sic appetitus per virtutem moris quae est in ipso inclinatur semper ad bonum: sed hoe modo prudentia non perficit appetitum sensitiuum,quia non est in ipso, sed perseit eum dirigendo & perducendo ea quae faciunt ad finem bonum consequendum qui expetitur.Vnde inferius inquit: Etenim virtus quidem propositum ipsum essicit rectum prudentia autem ea uniuersa quae ad illud tendunt atque perdu- eunt. Cum igitur pruJentia perficiat appetitum ut dirigens, non oportet neeessario ut ipsa sit in eo qui dirigitur. sicut dominus dirigens seruum non est in eo inclinans vero est in eo qu0d inclinatur.& sic patet ouod virtus moti est in appetia ἔ m.prudentia vero in intellectu. Et laesitan no essent reprehendendi illi qui dicunt omnes virtutes moris esse in appeti-. tu sen-
535쪽
tu sensitiuo,ob hanc rationem, quia omnis virilis moralis est circa voluptatem & dolorem. Notandu est tamen quod prudentia solet nunc collocari inter virtutes morales, nuc inter virtutes mentis. Nam enumerant quatuor virtutes morales, ad quas aliae rediguntur, scilicet prudentiam, iustitiam, temperantiam,sortitudinem. Enumerant etiam habitus intelle Guos quinque:& poniit prudentiam inter eos. Nam ut ipsa habet operationem consultandi, videtur esse locanda inter virtutes mentis.Vt vero operationem dirigendi appetitum conficiendo sua vi quasdam mediocritate ex si, videt ir quoquo modo esse moralis tamen virtus est intelli iactiva ea ratione qua est veluti forma perfectiva intellectus activi. Nam, ut inquit Philosophus, cum duae sint animae partes rationem habentes, ulterius erit ipsa prudentia virtus,scilicet mentis consultatiuae & activae.
Vin autem sciensia existimatio fit de uniuer sqsilibu3 ijs quae necessario sunt,sints d monstrabilium, scientisq; omnis principia est enim ipsa scientia cum ratione princiis
pq reiscibilis nec estscientia,nec ars, nec prudentia. Scietia, quia ipsum scibile demonstrabile est. Ars Cr prudentatia,quia in ijs uersantiir,quie sese aliter habere posunt. At neque supientia est. est en sapientis,de quibus a deis monstratione habere. Qu)dsi ea quibus uerum dicimus, Her nunquassum in iis qRx posunt aui non possist aliter sese habere, haec sumiscientia,prudentia,supretia,inis tellectus: horum autem trium habiti m nullus esse potest. atque tres dico,prudentiam,sicientiam, sapientiam: re ut intellectum esse principiorum.
C o M M E N T. v M autem scientia existimatio sit. JHoc est quartu ea- s pitulum huius secundi tractatus in quo postquam deinterminauit de tribus habitibus metis, scilicet scientia, arte,& prudentia: nunc declarat alium habitum qui dicitur
536쪽
intellectus,&est habitus intellectivus principior v. Diuiditur hoc capitulu in duas partes:in prima affert quasda conclusion negativas,quibus distinguit hunc habitu a caeteris habitibus mentis.In secuda affert v nam amrmativam. qua ostendit intellectum esse habitum principioiu. Dicit ergo in primis, quod cu scientia sit circa uniuersalia,& necessaria,& circa c5clusiones demonstrabiles,& cu sint piincipia ex quibus oriutur tales coclusiones,& omnis scietia . profecto Principioru huiusmodi rer si scibilium erit aliquis habitus propriusmon est aute scientia, non ars, non prudentia,non sapientia,ergo erit alius habitus. Prima conclusio quod scientia non est habitus principiorum probatur sic, Scientia est de ijs quorsi est demonstratio .at principiorum rer u scibilium non est demostratio: ergo principiorum non est scientia. Secuda conclusio. Ars est eorum quae possunt aliter se habere.at principia rerum scibiliu non postunt aliter se habere: ergo eorum noest ars: sunt enim principia &causae necessariae.Tertia c&lusio probatur eodem medio, scilicet quod prudentia est de ijsque possunt aliter se habere: sed principia scibilium no poti
sunt aliter se habere,ergo eoruni non est prudentia. Quarta conclusio, Sapientia est etia de conclusionibus quae demostraxi pQssunt.Sed principioru non est demonstratio:ergo eoru non erit sapientia inquantum est conclusioniain.Notandum iod scientia versatur circa necessaria,& item habitus principioru qui dicitur intellectus, versatur circa necessaria: sed illa sunt conclusiones,& essectus,quorum cognitio ex causis suis pertinet ad scietia. Haec vero necessaria sunt principia &causta,quaru cognitio pertinet ad habitu principioru ,qui dicitur intellectus:virorumque vero cognitione videtur Oriri notitia, quae pertinet ad sapientia, quae qualis habitus sit pari tebit inferius. Γαvo o si ea quibus verv. Haec est secun da pars huius capituli,in qua affert conclusionem illam assi mauuam quod principioru est intellectus, hoc pacto, Principiorum rerum scibilium aut est scietia,aut sapientia,aut ars, aut prudelia,aut intellectus: sed eoru non est,rs nec scietia, nec sapientia, nec prudentia:ergo eoru est intellectus. Quod aurein non sit ars,nec scientia, uec prudentia, nec sapientia, probatu est antea: sed arte hic non enumerauit Philosophus, quia reliquit tanqua pur se not ii,& eadem est probatio,id est eodem L
537쪽
eodem medio dei pla&prudelia. Quod autem relinquatur visit intellectus habitus principiorum,cum nolit aliquis isto Tum quatuor,patet exeo,quia non sunt niti quinque habitus intellectivi,quibus veru percipimus,scilicet tria cilca ea quae non possunt aliter se habere, id est sapientia, scientia intellectus: dc duo circa ea quae possunt aliter se habere, scilicet ars, ct prudentia. At ex illis non est sapientia,non est scieria:& ex ijs nullus, scilicet neque prudelia , neq; a rs: r estat ut sit intelle
Aus. Exis TiM A Tio. J Dictum est superius quod existi matio proprie dicta est tanqtlymenus ad omnes habitus intel ω a. . o lectivos, & in eo loco adduximus Philosophum in libro de Rnima: quare scientia existimatio dici potest, Principit rei percipi edi scientia,id est principii rerum scibilium. De qui busdam quae possunt demonstrari. principia vero ut principia non demonstrantur. Notandum quod principia demonstrationiani ex quibus oritur scientia , quaedam sunt dignita- μ ρ- tes quaeda positiones: dignitas est oratio indemostrabilis,&nulla indigens demostratione quia de se patet. Vnde The9phrastus describendo dignitatem .dicit quod est opinio cui omnes homines assentiuntur ut est haec, De quolibet verum est dicere quod aut est,aut non est,& de nullo istorum ambo. Huiusmodi principia, quae statim innotesciit cognitis terminis,necesse est discentem habere ex sese sine ulla doctrina, Minerre ex domo sua. unde Philosophus in libro Posterioruinquit, Principiorum autem ratiocinadi,vacantium medio, id quod indemonstrabile est . quod noΠ est si cnt discen- tem haberr,pdsti nem appello. Id autem quod necesse est cum habere, qui discendo quodvis est perceptiuus dignitas appellatur. Sunt enim talia quaedam quae quidem affert is ex sese qui discit ad unamquanque scientiam perdiscendam &c.
Has autem dignitates appellare solent isti communes animi conceptus, quia omne, homines ex sese naturaliter perci
istae dignitates dicuntur esse principia complexa. Politio ve 'in ro iterum subdiuiditur,quia quaedam est suppositio, qu dam diffinitio. Suppositio est principium complexum, quod de-I clarauit Philosophus in libro Posteriorum,ctim dixit: stur- sus ea quidem potitionum, quae utranuis enuntiationis acci Pit partem,csse, inquam,quippiam, aut non esse suppositi
538쪽
O dicitur,&c. Dissinitio autem est principium incomplexiam, ut in eodem loco dicit Philosophus: ea vero quae sine hoc ipso est dissinitio ,suppositio iterum aut suppolitio esse po- QA test,aut petitio. Dissert autem suppositio a diffinitione utinax mathematicis apparet. Nain quid est unitas,& unitatem esse, ν'
ut inquit Philosophus, non eadem sunt uni horum principiorum quaedam sunt ut causae uniuersales quaedam minus. uniuersales.& quasi particulares respectu uniuersalium:&quaedam ingrediuntur demonstrationem vi &virtualiter.
ut isti dicunt:quaedam formaliter . Ex quibus sequitur necessario conclusio quasi enectus quidam cuius est scientia, id est cognitio ex tali causa, & principio vel principijs. Princia piorum vero & causarumcognitio pertinet ad intellectum, qui dicitur habitus principiorum de quo est sermo.Notandum praeterea quod Philosophus perpulchre ostendit breuibus quod habitus principiorum debet esse diuersus a sapientia& scientia, praesertim cum ista duo versentur circa n
cessaria ut intellectus.Primum quod est distinctus a scientia, quia non idem videtur esse habitus principior ii,&indemonstrabilium,&eonclusionum,&eorum quae indigent demonstratione. Nam cum in scientia procedatura principijs ad conclusiones,videntur relinqui principia alicui alij.In omni
enim motu relinquitur terminus a quo,& acquiritur terminus ad quem. O portet igitur primi termini relicti sit aliquis habitus, sicut scientia est termini ad quem: erit ergo intello D' - - η qui percipiet principia tantuni. Tunc vltra principia -- . sunt conclusionum principia: sunt enim duo veluti correlauua, scilicet principia, de id quod est ex principijs. at utrius que no est aliquis habitus, quia principiorum est intellectus: eorum vero quae sunt ex principijs est scientia: utriusque u tro simul est dandus aliquis habitus qui cognoscat principia,
rnon modo eo quo principia sun , sed etiam secundum omines suas conditiones:&etiam ut habent respectum ad conclusiones:& talis habitus erit sapientia distincta ab illis aliis. Nam cum sit ordo i uter istos, alter orit altero prior,&distinctus ab alio.Notandum praeterea quod talis habitus prin
cipioru acquiritur: praecedit enim cognitio terminor i,veluti antequa intelligamus quod omne totu est maius sua parre,oportet nos percipere quid significat totu, & quid signia Mat
539쪽
seat pars. Antecedit etia cognitio sensitiva. Nam omnis co-- gestio intellectiva ortum habet a sensu: quare& iste habitus intellectivus ortum habebit a cognitione terminorum ,& a sensu&experientia: Eacquii itur ut diximus secundum Philosophum Aristotelem,quia anima nostra est tanquam tabit laabrasa, in qua nihil est depictum, nec ullus habitus insitus a
primordio. Plato tamen vult omnes habitus virtutu & scientiarum animam habere in natos,obliuione tame sopitos esse cum ingreditur corpus, & exercitatione excitari, ita ut discere apud eum sit reminisci. generatur tamen secundum Aristotelem talis habituq eo modo quo dictum est: sed in anima est tamen potentia & aptitudo acquirendi eum scili-eet intellectus.&cum non haberet aliud nomen, appellauit Philosophus hunc habitu nomine potentiae suscipietis eum, id est intellectum. Nam intellectus speculatiuus,aut est principiorum tantu,aut coclusionum,quae sunt ex principiis, aut virorumque:conclusionum tantum ex principijs est scietia' quae fit per demonstrationem eum discursione ex principi js
ad eo nclusionem.&causa ad effectum viroruque est sapientia,ut videbimus.Principiorum tantum est alius habitus: qui O in cum non habeat aliud nomen, appelletur intellectus nomine potetiae suae intellectivae.Quare in intellectu speculativo isti tres erunt ha bitus distincti inter se. Dubitaret aute quis piam, cum Philosophus dicat hic 1cientiam non esse princi piorum,ex eo quia est cum demonstratione:in primo tamen
Posterimurn dicit este princi ulta tussi stientiam. Ad hoc di- cendum quod scientia bifariam considerati potest , aut pro-- ω prie,aut improprie Scientia proprie dicta est illa quae dec clusionibus est per Hemonstrationem, quam hic Philosophus appellat scientiam, cum dicit eam non esse principiorum. Alia est improprie dicta, id est scietia sine demos'atione, quam hic Philosophus appellat intellestiam principi Oxuz. 3 u ,.
in libro vero Posteriorum appellat scientiam indemonstra-
540쪽
conclusionu,non esse scientia illam improprie dicta, quae est principioru , quam hic appellat intellectu.lbi aute dixit esse
duplice scientiam, ob opinione quorundam qui scientia tot lebant,dicedo quod omnis scientia est per deniostrationem: : & cum principioc u non sit demostratio, non erit scietia: & si principia noscientur, ignora butur conclutiones,quia exinagis notis debemus pergere ad minus nota. Quod si principia non sciatur,conclusiones non poterunt sciri:&iic non erit1cientia reru ut este apparet. Ad hanc quaestione soluendam: Aristoteles affert duplicem scientia: unam sine demostratione aliam per demonstratione.Scientiam per demonstrationem proprie dicta fatetur non elle principioru , sed scientiam sine demonstratione improprie dicta dicit esse princi .pibrum: quae ita nota esse vult ut maior sit eorum certitudo quam conclusionu.& ideo non indiget demostratione. Itaq;
ad illam quaestione soluendam utitur illa distinctione scietis in illo proposito. hic vero ubi loqui oportebat distincte de singulis ha bitibus intellecti uis, appellat hunc habitu principioru intellectu, quorum maior est certitudo,quam conclu- τυ -- sionum,ut diximus. Notandu quod duplices sunt causae: alia: est di, aliae istelligedi: at ut se habet essendi, ita intelligedi. -i terii duplicia sunt: quaeda prima, quaeda non omni 1 o prima. prima sunt quae non praesupponutalia priora in
O Ieta: ut in genere causae emcietis deus.In genere causae mateI alis materia prima. veru deus est omnino prima causa
ro etsi no praesupponat aliud primuin suo genere: tame prae ν' supponit cau1gni essiciente deii ut potetia praesupponit actu. . ut dicit Philosophus in metaphylicis prima cssendi sunt quae praesupponutalia priora in eo degenere. ut substatiae s in paratae ipsi ina deu & coetu subst,tias separatas vel etiam deuprincipia reo de modo primu principi uan hrinatiuuestiimpliciter primu , ut de quolibet assirmatio &neSatio: primu vero principia negati tu praesupponit illud a virinatiuuiest tame primum in suo genere, scilicet de nullo istorii ambo: alia vero posteriora in genere redigutur ad illa. As Armativa enim ad primu principiti a Trinatiuu rediga tur: ut omne totu est maius sua parte, & sic de alijs: negativa