장음표시 사용
541쪽
mum principiti negatiust rediguntur. Sed haec latius in libro Posteriorii. Hic tantu concludatur quod principior ii est maior certitudo,& quod habitus eoru praeclarissimus est, qui ap βpellatur intellectus a Philosopho.& bene videtur instituisse ... natura vitalis habitus facilius acquiratur quani alij ut inde accedere possimus ad scietiam &sapientia quae cu maiore difficu itate acquirutur .Ex ijs omni bus quae dicta sunt colligi potest diffinitio &descriptio talis habitus hoc modo : Intellectus est habitus perceptiuus principiorum,quorum cognitio vel ex cognitione tantum terminorum sine diicursit, aut cadiscursu imperceptibili,ut sunt comunia principia, vel ex sensu, vel experἱetia, vel aliter ortu habet: & redigenda sunt inniemoria ea quae dicta sunt in primo libro,cum Philosophus
dixit quod principior si quaeda inductione, quaeda sensu&c.
Apientia ante in artibus iis tributimius,qui in uesipsis sunt exacti imi. Phidia enim sapiet sculptore lapidu dicit ,σ Pobcletu stam tuariti itide sapiente. Atin hic persapientia nil aliud intelligimus quam ipsi s arus uirtute. At quosda s
elia esse sapientes omnimo,no aliqua ex parte,nec aliquid aliud qsupietes arbitranetur. ut in Margite dixi Homerus,
Diuum Amunere, aec fosFr,nec durus arat , Nec sapienae ali ι ulla nimirum extitit a te.
Quare constat exactifimam scientiarii ipsum apicntiam esse. Sapientem ergo non solum ea scire quae ex principi s cognoscuntur,sed etia circa principia dicere vera opo tet. Quare sapientia alte ecti s cientia: ut cari '
put habens)scientia o Aram i ii si inhabili ima sunt. Perabsurdum est enim si qui iam facultatem ciuia Golem, aut prudentiam studiosi mam esse putet, ii non sit
si homo eorum optima quae sunt in mundo. Q nod si suiu σι bre quidem ac bonum aliud est hominibus,aliud piscibus, Dabum aute ex rectum semper est lexin, er sapiens omnes idem
542쪽
492 ETHIc ORVMide profecto,prudens uer δ diuersum dixerint esse. Quod enim circa seipsum recte fingula perspicit, id prudentiam
habere dixerint, Cy huic ipsa commiserint. mapropterer nonnullus beluas prudentiam habere dicut, qRec si in sua uita providendi vim habere videntur. constat a tem eandem non esse sapienti inscultatem ciuilem. Nams eam Dultatem sapientiam esse dicent, quae circa commoda propria versatur, multae sanesapientiae erunt. Non enta lina circa omnium animalium bonum, sed alia atque alia circa linumquodque uersatur, nise de omnibus quaesumi,unaft e cultas mededi. Quod si homo praestantsi mim esse caeterorum animalim diceretur,nil reae feri .Etenim homines sunt alia lange diuiniora natura: ut 6s ea manifest me, ex quibos ipse consistit mund s. Patetigitur ex ire quae diximus,fapientiam scietiam esse, Crinis σ6 Dilectura eorum quae honorabili masiunt naistra. QMapropter Anaxagoram, Cr Thalem, Cr miles apientes quidem, at non prudentes inquiunt esse, cum uidentinos propria comoda ignorare: σsuperflua quidem, Cr ata miranda, Cr dijicilia cognitu diuinas scire ipsos ed inis titilia dicunt, quia non queriint bona humana. prudentia autem circa humana uersatur, er in quibus habet consula I lxiis locu. Prudentis enm hoc maxime opus dicimus esse, bene, inquam,conmere. cosiliat autem de ijs nemo, quae aliter sese habere non possunt, ex quorum non est aliquis . . 'ii. atque is bonum agendum. Is autem ad bene consues lentam estsi liciter aptus, qui coniectura quod est boumini optimum eorum quae caduint in actionem,excogitanc8 do mente capere potest. Neque prudentia est umiuersaliu fotu sed fingula etia oportet cognoscere. est enim actia
543쪽
LIBER S EX TVr. 493 nescientes nonnulli, ni is quini nonnustificientes idonei sunt ad agendum. er in caeteris ij qui sunt experti. Nam si qui iam sciat leues carnes scite concoqui ac esse saluae bres, quae vero sint liues ignoret,non esciet sanitate Sed qui scit auium carnes leues esse atque silubres, iis esciet
magis. Prudentia autem est activa:quare utranque cognia Diionem,uia hanc potiu3 habere oportet. fuerit autem quae γ dari er haec architecturae subiens rationem.
C o M M E N T. SAp IEHτrAM autem circa artes. JHoc est quintu capitulum huius seeundi tractatus, in quo Philosophus deter τ . . . minat de ultimo habitu mentis ex quinque superius pro positis, id est de sapientia qui est nobilissimum omnium habituum intellectus. Itaque in operati ne secundum eam Philo sophus videtur collocare sumniam felicitatem humanam, ut in capparet. Diuiditur autem hoc capitulum duas in partes.
In prima ostendit quid sit sipientia simpliciter dicta. In secunda declarat, de probat quod ipsa non est prudentia nec ciuilis
facultas.In prima igitur parte ostendit ex signo & similitudi tane quadam, sicut etiam fecit antea de prudentia: ostendit in---
quam, sapientia secundu quid ,ut ex eo declaret sapientia simpliciter & proprie dictam Nam artifices, inquit, eos solemus appellare capientes,qui sunt suis in artibus excellentissimi:&
tune nihil aliud intelligere videmur nisi summam rationei a - - - & regulam illius artis, per quam aliquis euadit summus in e --- , arte. Et per Eulchre accipit Pliilosophus hanc similitudinem ut ex ea inferat & declaret quod sicut solent appellari artifices quoquo modo sapietes respectu propriae artis in qua ex
eellunt: sie simpliciter sapiens appellabitur ille qui summam habet in unaquaque scientia artis virtuten ad est perfectio ne summa illius. fAT quosdam etiam sapientes.' Declarat Phi Vlosophus sapientiam simpliciter & proprie dictam, ostendendo quod est habitus exactissinius omnium scientiarii:& probari potest hoc pacto: Sicut se habet ea, quae quoquo modo dicitur sapientia, & seeundum quid ,ad illam artem respectu euius dicitur sapientia: sic se habet sapientia proprie & sim
544쪽
pliciter dicta respectu euiussi bet scietiae: sed illa quae quoquo
modo ,&secundum quid dicitur sapientia, ita se habet ut sit certissima & exactissima respectu propriae artis: Ergo sapientia proprie & simpliciter dicta est certissima &exactissima
respectu omnium scientiarum, & si immuni & excellentissimum tenet locum. Et sic talis est qui dicitur proprie &simpliciter,& non quodam modo,& secundu quid in aliqua arte. vide Margite dixit Homerus in poemate quod Margites scribitur,quod non fuit fossor, aut arator, aut in aliqua arte sapiens, scilicet quodam modo,& improprie,& secudum quid:
3 sed simpliciter & proprie sapiens. Γs AP iENTEM ergo no olum. J Ex supradictis infert sententiam quandam siue ob- TV ortum. quod appellant correlarium , scilicet quod oportet '. sapientem non solum scire ea quae sunt ex principijs , scilicet Q. / conclusiones: veru metiam bene sentire de principijs,& ea '' perfecte cognoscere vi perfecta sit in eo cognitio virorum' que quoad fieri potest. Et non solum scientiam habeat con- ' clusionem, sed intellectum etiam principiorum VARs sapientia. J Affert nunc Philosophus ex antea dictis distini.
rionem sapientiae talem, Sapientia est intellectus atque scienti i simul, & quasi eapiit habens, scientia summarum praestabi. . - . lissimarumque rerum .Haec diffinitio videtur emergere ex dictis, quia dixit quAd oportet sapiente scire conclusiones quarum est scientia,& habere veritatem principiorum quorum, est intellectus. Merito igitur sapientia simul est virorumque.
o A. 4 ubitatur quia dixit quod sapientia simul est scientia &intel Giectus Hoc non videtur verum,quia posuit supra quinque habitus distinctos obiectis, & operationibus, & nullus videtur
includere alium. Hic vero sic videtur diffinire sepientiam ut non videatiar differre a scientia, vel intellectu, nec esse habi tus distinctus. Dicendum ad hoc secudum expositores,quod sapientia est habitus simul scientia,&intellectus,&noestali quis illorum: sed si tu dam torti iam resultans ex illis duobus
simul sumptis: & in eo quod est scientia differt ab intellectu:
i. - . drin eo quod est intellectus disserta scientia.Hec solutio vera est, sed tamen aliquid ultra ei videtur esse addendii dicendamque quod noli solum sapientia est habitus distinctus per - intellectum ascietia &per scientiam ab intellectu sed etia ob alias conditionetiPrinio quia sapientia cognoscit simul co ι clusio
545쪽
clusiones &principia eo pacto quo ipsa cognoses possunt,&
reddit quoquo modo rationem eorum. Praeterea cum dupli s . iriasiit, alia communia. alia propria cuique scientiae sapietia de utrisque reddit ratione, & propria probare potest a pri
ori:commiania vero etsi cognita terminis statim elucescant '' . ρ
xamen probare potest a posteriori. Vnaquaeque vero scietiai habet so principia propria, quae a priori nullo pacto pro abaci suos enim cancellos transiret. & hoc primi Philosoplis sapientisque ossicium esse videtur , scilicet probare inferiorum principia. Id latissime declarat Philosophus in libro Po : a . . -
steriorum. Eorum, inquit,quibus in demonstrativis utuntur
scientiis, alia cuiusque sciet uiae propria,alia communia sunt.&paulo inferius 'Propria sunt,ut lineam esse talem rectiam ve: communia, ut si ab aequalibus Equalia denias, ea quae restant aequalia sunt&c Verum principia communia cognitis terminis extemplo patent,&non indigent probatione:& si
quaeretur probatio, asseretur 1 sapiente primoque Philosopho & illae maximae dignitates a posteriori probabuntur. At vero principia propria a priori etiam probantur a sapiente: non autem probari debent ab eo artifice eaque facultate cuius propria sunt principia. De principijs enim ut inquit Philosophus non est reddenda ratio geometrae ut est professor geometriae. Eadem sunt & in caeteris scienti js obseruanda .dc paulo anteetia in resoluti uis Posterioribus sic inquit: QuAd si id constat, patet fieri non posse quo quisque propriorum principiorum exhibeat demonstrationem. Erunt enim illa omnium principia & illorum scientia domina omnium erit. Etenim is scit mao is qui superioribus ex causis scit. Nam stitium ex prioribus cum ex caulis scit duae non essectus subeunt ratio nem. quare si magis scit &maxime: Ilieit illa scientia: 'magis profecto maximeq; scientia est &c. Ex quibus percipi potest quam late pateat primae philosophiae&sa leti am- plitudo: versatur enim circa ens quod est obiectum suum ea AL i L . rationeqtia est secundum omnem suam latitudinem: & ideo ν non clauditur certis quibusdam &deterimi namgni Licis que ad modii aliae facultates: sed ea est quae disti riguit, Id assi natfines proprios cuilibet scientiae. Na cuen S multiplex sit ea ra . ι e. I tione qua numerus es assignatur arithmetico: in QVJtu vero . magnitudo,assiet natur geometre,& tam arithmeticus quam '
546쪽
i geometra obligatur seruare cancellos suos. nec trasgredi le -- χῖ - γ l bet.Tunc enim transiret de subiecto in subiectum, & deg nere in genus: & sic permiscerentur omnes scientiae. Sed primus Philosophus per omnia principia,& unam'uanque sci-- Α - entiam discurrere potest,& probare ea quae ἱ tali iciet a quo- tum illa sunt principia probari non possunt. merito sapientia prima princepsque omnium scientiarum dicitur a Philosopho:& distinguitur ab intellectu & scietia, quia intellectus ut intellectus non facit ea quae diximus: nec scientia vlla,ut patet ex dictis. Accedit praeterea quod sapientia c5siderat sub-
λα-- L stantias separatas a materia ea ratione qua separatae sunt. de probat de iis Quasdam proprietates qua comporiar Hς per
& hoe etiam distinguitur ab intellectu & scietia. Notandum se quod sapientia dicitur caput habens a philosopho,quod duo ς ν- bus modis intelligi potest.Aut respectu sui, quia ipsa sumit
principia prima in sua maxima latitudine, & eommunitate, vi de quolibet assirmatio ,& negatio &e. de non restringitur necessario ad aliqua principia determinata ut aliae scientiae: quae si sumunt principia comunia contrahunt ipsa,&accomodant subiecto suo,ut si ab aequalibus aequalia demas M.Geo metra magnitudinibus, Arithmeticus numeris accommodat istam comunem dignitatem: at sapientia primaque Philosophia sumit principium illud primum eum omni latitudine,icilicet de quolibet assirmatio & negatio, quod est dignitas
maxima,& caput omnium dignitatum. Versatur etiam circa substantias separatas & ipsum deum, qui est eausa omnium,a quo tanquam a capite omnia profluunt. Ouare sapieria quae circa contemplationem eius versatur, iure appellari. videtur eaput habens. Alio modo dici potest caput habens respectu aliarum scientiarunt, quorum principia probat,& continet quasi caput cuius ibet scientiae: ideo ut supra diximus inreso
luti uis posterioribus, princeps a Philosopho appellatur&domina scientiarum. Cum autem dicit, sEo RuM quae hono rabilissima sunt. JIntelligi potest aut respectu conclusionum aut principiorum, vel etiam substantiarum separatarum, de quibus nudia alia scientia contemplatur , & est nobilissia1 . inum subiectum sapientiae,de quo sapiens post omnia alia tractat tanquam de rebus omnium supremis. De nostra autem
Theologia quae summa est omnium facultatum,&scientia
547쪽
o,tepus dicendi non esse videtur. Op ER absurdum est ali cici. 3 Haec est secunda pars huius capituli:in qua affert diffs
iam inter sapientiam,&prudentiam, quia multi consenta
barittios habitus mentis, putantes esse idem. Probat autem Sis
Terentiam illorum sex rationibus: sed primo affert quod 1. s.
lentia non est facultas ciuilis, affert inquam. hac sententiari quana notam,quia patet cum altera sit circa necessiria, al-:xa circa ea quae possunt aliter se habere: & exinde probat laod sapientia non est prudelia sex rationibus. Prima ratio, i prudentia esset idem quod sapientia, tunc prudentia esset abitus praestantissimus omniti habituum mentis. Con qnou i bsardum: ergo dc antecedens. Patet ratio, quia si prudentia sapientiacilentidem,quicquid competeret sapientiae com rvr setiam prudentiae: sed sapietiae competit, ut sit habitus exactissimus & praestanti1simus omnium: ergo competeret etiam ipsi prudeliae.sed hoc est absurdum,nisi iam homo cir ca quem versatur prudentia,esset nobilissimis omni u entium mundi,quod non concederet philosophus. quasi dicat: Si homo esset nobilissimum omni u entium quae sunt inmudo,tuc a prudentia esset nobilissimus omnium habituum ratione nobilioris subiecti, quia versatur circa ea quae sunt hominis , dccirca humana bona:at homo no est nobilissim uomniventiumundi: ergo nec prudentia erit nobilissimus habiti tu omniv. quod autem homo no sit nobilissimu entium probatur,quia secudum nonullos ehilosophos,sive coetu orbesque coelestes sumeres,diceret esse nobiliora entia,cum ea ponant anima ta nobilioribus animabus, quod est contra fidei veritatem: siue sumeres substantias separatas, quae sunt nobiliores quam ii homo circa quas est sapientia,& non prudentia,cum pruden tia sit circa humana. Verum de mundo securidum veritatem fidei nostrae quae tenenda est, dicedum esset quod homo esset nobilior eo, inquantum deus ita instituit ut esset propter hominem ipse mundus, & etiam omnia alia inseriora, in quibus omnibus referimus nos ad sacrorum sententiam. Sed Philosophus ipse hoc medio ostendere videtur quod sapientia noest prudentia. Secunda ratio. Q v o o si salubre quidem. J 61 Affert secundam ratione hoc pacto,Illi habitus inter se disserunt,quorum alter versatur circa ea quae sunt eadem apud omnes, alter circa ea quae vario modo te habent: sed sapientia 'I N
548쪽
versatur circa ea quae sunt eadem apud omnes,&prudentilaminime: ergo sapientia differta prudentia.Ratio patet,&minor probatur a Philosopho, quia album & rectum quae Z. constant natura,& eorum cogniti emper est idem.& scien Atia est de his quae sunt semper eadem,& multo magis sapiet tia: verum bona humana circa quae versatur prudentia varia sunt,& varia est prudelia ob hanc rerum varietatem. Quini et iligi animalia bruta. &hestias appellarem ,quia prouident circa ea qiue sibi sunt bona: sed cum aliud fit 1anum & bonu piscibus,aliud aliis animalibus: ideo alio modo dicemus formicam esse prudentem, alia ratione vulpem, alia apes:&sic de alijs brutis, quae, etsi non habeant vere prudentiam, affert tamen istam similitudinem Philosophus,ut ostendat prudentiam variari 63 ex diuerlitate bonor uincirca quae versatur. l AC bonum J6 Quae diuersa sunt apud diuersa. fCONSTAT autem non 3 esse . JHaec est alia ratio proflues ex dictis: sed sumit in ea non solunt prudentiam, sed etiam facultatem ciuilem,& probat
quod sapientia differt ab illis hoc pacto: Si prudentia & faculiar lasciuilis estet idem cum sipietia, no esset una atque eadem, sed plures. Sed consequens falsum,ergo & antecedens. Patet ratio,quia diuersae sunt respub.diuersa sunt comoda, bonaque animalium. quod si sapientia esset circa haec, no esset una atque eadem, quemadmodum est. Nam istorum est alia atque alia facultas milia una omniti facultas mededitat etiam medicina non est una, cum alia sint sana homini,& bona, alia brutis:quare sapientia nullo pacto erit prudelia ciuilisq; facul tas: quanquam haec proprie non versentur nisi circa humana bona, quae tamen possitnt aliter se habere,ut saepius di- ximus. Post haec Philosophus videtur excludere obiectionem quandam,quia possetaliquis dicere sapietiam esse idem cum prudentia,& facultate ciuili, quia sapientia est praestantissimus habitus omnium,&similiter prudentia facultasque ciuilis. Probatur,quia homo est praestantissimu animali vier so facultas que est circa homine erit nobilissima omnlii, &sic erit idem esi sapientia. Ad hocvidetur dicere Philosophus quod etsi homo sit praestantissimum animalium omnia quar sunt in hoc mundo tamen sunt aliae quaedam res praestabiliO- Ies tu ratione rerum,ut ipse dicit: ergo prudentia facultasq;
549쪽
lis non erit habitus praestantissimus: sed ipse sapietia quae
catur circa substantias separatas, &nobiliora subiecta. Mursus affert definitionem sapientiae,scilicet,sAPIENTi AM scientiam esse & intellectum eorum quae J Earu quae natura sunt praestantissimae,ut patet in textu. A P R. O P T ER. Anaxagoram. J Affert rationem ad 6sn probandum quod sapientia non est prudentia hoc pa- P rudentia versatur circa res humanas, sapientia non verr circa res humanas:ergo sapientia non est prudelia. Pro ioc ex signo,&communi sermone hominum, qui appelnt Anaxagoram,Thai tam,&alios limit milita minesentes,non autem prudeles,quia negligebant propria cola,& rem familiarem ut inquirerent res altissimas, & ars naturae.Vnde illud Ciceronis de Democrito Patrimoa, inctuiti ninlexit, agros deseruit incultos quid quaerest nisi beatam vitam Z quam etsi in reru cognitione pone amen ex illa inuestigatione naturae consequi volebat,ut,ono animo.Id enim ille summum bonum vi αν,1 ιαν infra appellat, id est animum terrore liberum.No una quod multum interest inter sapientiam & pruden-: tamen est etiam aliqua similitudo: quia sicut se habet g - - ρ uitia respectu omnium scientiarum: sic prudentia respe-irtutum moralium. Nam omnis scientia accipit princio probata iam a sapientia: est igitur sapientia princeps,btinet locum architectutae respectu aliarum scientiar similiter prudentia habet principia omnium rerum darum cum sit recta ratio, quae ponit in mediocritatei affectus,& operationes eorum: habet igitur &ipsa pruia locum architecturae respectu omnium virtutum mo- m. ideo Philosophus probat multis rationibus istas vir - , ' 'non esse idem, ut patuit & patebit.
R. v D E N T l S enim hoc maxime. JOuinta ratio Pru- κρο e .
a versatur circa ea de quibus est eonsultatio,& finis bo- δgendus:at sapientia non versatur circa talia: ergo sapi- non est prudentia. Post haec affert quandam proprieta rudentis, scilicet quod maxime est opus prudentis bene
itere,ut patet in textu.i v K prudentia est uniuersilium solum. J Sexta ratio, 68ntia est tantum de uniuersalibus,prudentia no est tantia
550쪽
de uniuersalibus, sed etiam de singularibus: ergo prudentia
non est sapientia. Maior est clara, quia tam intellectus quam scientia est tantum circa uniuersalia: ergo sapietia quae est simul ex utrilque constans, erit solum circa uniuersalia. Minor probatur a Philosopho. Nam prudentia est uniuersalium, quia in rebus Medis sunt principia uniuersalia de quibus nutila alia virtus considerat quam prudentia. Cosultat etiam prudens vir uni sit facienda pax.Vtrum magistratus sint electione constituendi,& alia huiusmodi. Verum non solum est uniuersalium, sed etiam singularium,quia ipsa est principiti agendi,dicit Philosophus. omne autem agendi principium versa tur circa singularia, quia uniuersale non potest axi a nobis: fiunt autem a nobis res singulares, id est haec vel ista,ut experientia percipi potest. O v A PROPTER &nescietes.J Ad eam rationem confirmaudam affert Philosophus quoddam exemplum experientia sumptum, ex quo patet quod prudentia magis est circa singularia quam uniuersalia: cum sint nonnulli qui non habent coinitionem in uniuersali, & sunt esticaciores in agendo,quani ij qui tantum suntscietes in uniuersali. Et affert exempla in medicina, ubi est quoddam uniuersale principiti, scilicet quod leuia sunt sana,&facilis digestionis. Alia est particularis propositio, quod carnes avium sunt leues&salubres:ille qui habet propositionem utranque sciet curare aegrotum aliquem melius,quam ille qui habet uniuersalem tantum,vel particularem tantum: at ille qui habet uniuersaleni tantum,nullo modo curabit: sed qui habet particu . larem sol uni melius inducere potest sanitatem quam ille qui habet tantum uniuersalem. Vnde in primo inquit Philo si phus,Neque enim isto modo sanitatem considerare videtur medicus,sed Fominis sanitatem rimo forsitan huius nam singulis medetur in ipsa.igitur prudelia ita fit quod oportet prudentem complecti utrunque: tamen si alter u eligedum sit sumere potius oportet particulare quia est magis accommodatum ad actioneni, & hoc habens aptior erit ad agendum. Et cognitio ita uniuersalis videtur ordinari ad singulare, &ad
ipsam actionem, ut experietia pater. O v ARE utranque JA ffert Philosophus unum cor retarium, & documentum ortum ex dictis, scilicet quod oportet eum qui futurus sit perfoste prudens complecti utranque cognitionem. quod si altera