장음표시 사용
551쪽
antu eligenda,magis expetenda est particularis quam uni salis,quia erit aptior ad agedum. D FVERIT autem quae- 7ti. J Affert Philosophus aliud correlarium siue obortum, cet quod cum prudentia sit tam uniuerialium quam singuam erit aliqua prudentia quae subire videtur rationem arecturae,& praesidentis,utin aedificando fieri solet: aliae verunt subeuntes rationes earum artiu quae subiiciutur ar-ecturae. Nec est absurdum ut subeat diuerses rationes, i multifariam dicatur, ut apparebit in sequenti capitulo.
De partibus prudentiae. CΑΡvT VIII. Tqui ciuili cultas, Gr prudentia idem est r. habitus: esse lamen ipsarum no ide est. Eius autem quae in ciuinite versatur , ea quidem ra quae est ut architectura) prudentia, lagum redarua cultus. Quae vero in fingulis uersatur:
,nomne communi,vocatκr .Haec autem est actiM,Crberatiua. Decretum enim in actionem uenit ut ultimu.rco rem ciuilem hossolos gerere dicunt. hi nans soliri,perinde ais iij qui suis manibus artis conficiunt oes Uidetur autem ea maxime prudentia esse,quasibi ni iam uni quaerit ac prossicit bona. Atque haec ipso coisu nomine prudentia nuncupatur. Illarum aute alia gu . andae rei iliaris, alia ferendarum legum scultas, ciuilis uocatur. Atq; huis alia esst deliberaliua,alia tu . , .
llis cognitionis igitur quaeda species uerit, ' ea quae sunt bi scire sed magnam diffirentiam habet. A is eiunt ea quae sibi psis sunt bona, in isti s versantur, is ,
tentes esse uidentur:ciuiles autem,negoti . Quapro
οἱ nanque prudenssum, negotioIDie icebat inter milites cui uiuere, ' GesumfPutem batim e cunctis ex bonis.
552쪽
bitrantur esse agendum. Ex tac igitur opinione est oris ps t , prudentes hos esse. σα men proprium uniuscuiusq; bonum non est fortase fine rei familiam gubernatione, 75 atque ciuilis. Praeterea aulem quonam modos cuiusque adimnistranda fit res,no est manifestum,ais consideranis dum est. Indicatur id quod dicitur isto signo. Geometra enim iuuenes, Cr mathematici,ac sapietes in talibus sunt: prudentes autem feri no videntur. Causa autem est,quod
dis er singularim rerum est ipsa prudentia. quae quide per
'experientium notae sunt. Iuvenis autem non est experrus. s experientiam enim temporis efficii longitudo . Nunita hoc qui iam considerauerit,cur puer mathematicus quiadem feri potest, sapiens autem aut naturalis non potest An quia mathematica quidem sunt per abstractionem: boso rum vero principia experientia innotescunt er haec quis Si dem adolescentes non credunt, sed dicunt. illorum autem 82 definitiones non sunt obscurae. Praeterea peccatum quod D fit inconsulendo, aut circa uniuersale,aut circa fingiuare feri solet. ignorare nans quiliam potest, alii omnes sequas ponderosas esse prauis, aut hanc ponderosam ese. 84 Prudentiam autem no esse scientium patet: est en mi ut diis Elim est inin extren ..Tale enim id, quod cadit in actio
8s nem. opponitur igitur intellectui . hic enim est terminois 86 rum, ratio quorum non est. Haec autem est ultimi cuius
non est scientia, sed sensus. non propriorum quidemsed qualis est is quo sentimus id quod ultimum ira mathematiae 8- cis est, triangulum esse . Stabitur enim er ibi, sed hic prudentia magis est quam sensus . illius autem est alia
553쪽
Q v a ciuilis facultas, & prudentia idem est habi- ritus. J Hoc est sextum&vltimum capitulum huius secundi tractatus, in quo postquam declarauit quin que habitus sibi propositos qui sunt intellecti ui: nunc se init ipsam prudentiam , ut eam latius declaret:cum velit eam esse vel ab ea profluere rectam rationem gubernatricem o- ' II milium virtutum moralium, eamque distinguit in suas par 'tes subiectivas. Diuiditur autem hoc capitulum in tres partes quae suis locis patebunt.In prima igitur dicit Philosophus, quod ciuilis facultas,& prudentia est ille habitus re &subie-- feto, no tamen sunt ide ratione, sed differunt.hoc in multis fieri videmus, sicut ascensus&descensus: concauu&convexum in circunferentia,&alia similiatquetere & subiecto idem sunt, disserunt tamen ratione. Eode pacto prudentia, & ciuilis fa cultas idem est habitus: differunt tamen ratione. na talis habi di
tus dicitur prudelia ea ratione qua est principium agendi boῖα a
m ad seipsum. Civilis vero facultas ea ratione qua est prin-e - .eic rura cipium agendi bona erga plures, praesertim in republica. &similem rationem videntur habere inter se prudentia, & fa cultas ciuilis , ut habent virtus tota ,& iustitia legitima. Est enim utraque, ut in quinto inquit Philosopsus , eadem re, sed ratio non est eadem : sed ut est ad alium est iustitia, ut i lis est habitus simpliciter virtus rita est de prudentia&facultate ciuili. utraque enim est habitus agendi cum vera ratione circa humana bona: ut vero talis est habitus ad seipsum &ad unum Alicitur prudentia: ut vero ad alium, & ad fures, dicitur ciuilis facultas:& sic differunt ratione, & ex parte usus, ut manifestitis apparebit infra. E I v S autem quae circa ciuitatem. J Cum igitur iste habitus prudentiae aut sit ad seipsum, &dicatur prudentia , aut sit ad plures versantes in ciuitate, & haec dicatur ciuilis: nunc
Philosophus sub diuidit istam prudentiam ciuilem, dicendo, quod eius prudentiae ciuilis quaedam est facultas ferendarum t
legum quae praesidet aliis partibus prudentiae, & obtinet locum architecturae dquaedam alia est quae versatur circa singula ciuitatis . ut ius dicendo . R decreta agendo & dicit
quod solet appellari a communi nomine ciuilis facultatis sub qua est:&ad eam pertinet non condere leges, quia id est
554쪽
munus ciuilis architecturae: sed aetere & decernere circa sngula reipublicae. Nani decretum . ut ait Philosophus, qu dest huius prudentiae, cadit in actionem ut ultimum. Primo --- enim fit cosultatio, deinde electio ,postea decretum demum executio. Consultatur utrum Carthaginem sint mittendi legati,an non: deinde eligitur ex ijs duobus alterum, veluti quod sunt mittendi: deinde decernitur,& fit decretum ut mittantur legati,quod est ultimiani praecedentium, de cadit in actionem, vel decernitur de aliqua controuersia.& addit Phisophus quod ij qui habent hanc prudentiam ciuilem vertatem circa singula, dicuntur ili rempub . administrare, ,r, quales videntur esse magistratus, qui ius dicunt, & de contro uersiis decernunt, secundum quae praecipiuntur a legibus, vel in senatu decernunt hoc vel illud agere.at prudentia illa ciuilis legum ferendarum prouidere videtur in uniuersali ferendo leges, dc propterea tales conditores legum videntur potius ut architecti iubetas latibniqua uda sunt manupsi' agere.hi autem secundi veluti manualest ut ita loquar) artifices respectu architecti, ridentur esse quasi ministri legum, exequendo ea quae praecipiuntur a legibus,circa singula nuc decernendo, nunc iudicando,& in singulis inebris rempubl. administrando:ideo talis prudentia ciuilis dicitur activa , &deliberativa a Philosopho: illa vero prudentia architrionica tot uni corpus ciuitatis respiciens,quasi ipsius nauis optima gubernatrix sedet in puppi clauum ten ac praecipit per
leges quid agedum sit. Sic igitur duplex est prudentia ciuilis:
una architectonica, legum,ut ita loquar,conditrix: alia actiaua, de deliberativa, quae appellari solet c5muni nomine ciuilis.at illa quae est sui ad seipsum qua antea, ct in principio ratione diximus differre a ciuili facultate, comuniter & praecipue solet appellari prudentia: quasi homines cum appellant alique prudente intelligere videntur eum qui bene procurat circa ea quae sibi sunt bona. Post haec Philosophus resumit illam facultate civile,& diuidit eam trifaria addendo unu me-brum cuius tea non fecit mentione. Dicit enim quod alia est peritia rei familiaris gubernadae,alia conditrix legit: alia ciuilis id est activa& deliberativa:vel alia deliberativa, alia iudicialis. Veru prudelia illa quae versatur circa priuata commoda erit quaeda species cognitionis: sed tame diuersa ab illis
555쪽
lis alijs,& magnam disserentiam habet,cum haec cognitio sit
circa propria &priuata:illa vero circa comunia. Ideo dicit. quaedam iptat quasi sit prima diuisio tali alia propria alia
cum aluua: A b.vc Postea communi concin t alia et species,ut
colligitur ex textu Philosophi. Verum pro maiori declaratione huius partis, ut magis distincte appareat diuisio Philosophi quae quoquo modo videtur contusa, procedemus per bimembrem diuitionem, ut innuitur a Philosopho. Suma tur igitur prudentia quae ponit diuidi in suas partes, ut c5munis conceptus, hoc pacto Prudelia alia est unius ad seipsum, quae precipue appellari ibi et nomine prudelis,alia est ad plures: tunc vltra illa quae est ad plures,aut est ad plures ut in domo,& haec dicitur prudentia rei familiaris: aut est ad plures in ciuitate,quae dicitur prudentia ciuilis.Rursus prudentia ciuilis,aut est circa ferendas leges quae dicitur ut architς, iudicialis .aut circa singulas res geredas reipub. quaecum non habeat aliud nomen sumit nomegeneris, & ideo appellatur ciuilis:& haec rur1us aut est deliberativa, aut iudicialis, & qui
ea utuntur dictitur subire vicem eoru sui obe inrit archir -ctis. Nailla quae est circa ieredas leges praesidet omnibus agetibus repub.&versantibus circa singula,quae aut decernutur, aut iudicantur:praesidet, inquam, praecipiendo omnibus alijs facultatibus quae requiruntur ad gerenda conseruandamque rempub.&haec correspondere videntur ijsquae in principio Ethicorum dixit Philosophus. Atque videbitur, inquit eius esse protecto, quae maxime dominatur, maxiTeqno sara n subit architecturae. Tale aute sese osteri ipfacit illis facultas: haec enim & quas scientias in ciuitatibus esse,& quales quenque discere,&quousq; oportet,instituere solet. Eas praeterea facultates,quae summis affici titur honoribus ut rem militarem, rem familiarem & oratoriam artem huic subesse facultati v idemus. cum igitur δc his &caeteris activis scientiis hoviatur,&le efferat atque instituat,&c. Ex quibus colligitur quod optimi,& prudentissimi gubernatoris reipub. praeclaris,imu munus est bonis legibus instituere ciuitatem:&haec species facultatis prudentiaeque ciuilis inter alias facultates
activas veluti architectura quaedaria eminere videtur, ut patet ex dictis Philosophi. DAT va qui sciunt ea quaesi- 7 bijpsis sint bona. J Haec est secunda pars huius capituli, in
556쪽
qua Philosophus affert quandam communem opinionem vulgi circa prudentia, deinde eam refellit. Dicit enim quod
homines vulgo communiter appellare solent eos prudentex qui sciunt commoda propria,eaque procurat quae ad se per frinem posthabita cura aliorum. Viros autem vacautes rei
pub.negoti js,non prudentes. quia videntur negligere pro 'pria & curare aliena, sed negotioso appellant: α ad hanc vulgi opinionem probandam affert auctoritatem Euripi dis, qui inducit Philoctetem quendam respodentem cuidam qui eum interrogabat, quonam pacto futilet decepius a Pyrrho cum esset prudens: α Philoctetes res podet, quonammodo ego sum prudens cum mihi licet et sumere stipedium inter caeteros milites sine cura alieni nego iij,& ego reliqui omnia propria coinoda,&a diui gubernationem exeici tus, procurando aliena negotia: sic enim euasi non prudens, sed negotiosus.& loquitur secudum opinionem vulgi: ideo post haec addit Philolophus, quod ij dicuntur prudent vul go,qui quaerunt priuatum bonum,& continodu,&id agen
diani putant posthabitis caeteris Notandum quod prudentia diuiditur in eam quae est sui ad sei psum . & in eam quae est ad plures: quod si vulgus 'tranque appellaret prudemia,& magis publicam quam priuata, bene sentiret:sed cum illam quae est sui ad seipsit in tantum appellet . prudentiam, aliam vero excludat,ideo refellitur a Philosopho,&simul confirmatur diuisio superius allata,quod utraque est prudentia & habitus
idem re.differt tamen ratione: quia alia est ratio eius ut est ad viiii,aliave est ad plures:& cum uterque sit habitus agendi cum vera ratione,loquimur enim de vera prudentia,tante praeclarior est idem habitus ut estad plures, quam ea ratione qua est ad vitulantu. unde in primo Philosophus inquit: Q iniquam enim unius hominis id em &ciuitatis est bonum, riuitati tamen comparare coseruareque bonum maius perfectiusque esse videtur. Ex quibus patet quod praeclarius est consulere c5muni bono quam proprio. Quinetiam ipsum proprium tunc vere adesse videtur cum est coniunctum cum ue communi bono familiae Sc ciuitatis. ET TAMEN propriuuniuscuiusque bonum. J Hac in parte refellit opinionem vulgi existimantis eos tantum esse prudentes,qui suis commodis & bonis consulunt:communiavero procurantes esse
557쪽
negotiosos. dicit ergo Philosophus quod non est sicut opinatur vulgus, quia proprium cuiusque hominis bonum non est sine gubernati unet ygi tintili. aris & ciuilis: & hoc potest dupliciter intelligi. Pri itid modo,quia cognitio rerum spe actantium ad seipsum, non erit in prudente sine cognitione Pres iamiliaris & ciuilis. Oportet enim,ut qui deset scire vere utiles & bonas sibi: sciat ea quae sunt utilia & bona res fa miliari de publicae. Alio modo intelligi potest, quod bonum cuiusque non est sine bono familiari & ciuili: quia homo est animal socialemec flatus videtur vivere humana vita sed alia quadam vita,ut alibi ostendit: sed in vita sociali non videtur aliquis vere esse prudens erga seipsunt, ut percipiat perfecte ea quae tibi sunt bona sine prudentia familiari & ciuili. P IVA E TEREA autem quonam pacto. J Alia ratio qua di est quod illa opinio vulgi non est vera,quia no apparet quO- modo aliquis possit gubernare rem suam sine cognitione rei familiaris & ciuilis: sed obscurum esse videtur sine tali notitia. Quare gradus videntur esse in ipsa prudentia. Et summus est illius qui versatur circa gubernationem reipubl. sine qua non videtur quis perfecte guber nare rem priuatam,n que perfecte rem propriam agere, nisi sit cum publico bono
coniuncta . si NDICAT v R id quod dicitur. J Alua ratio ν
qua probat per quoddam signum sententiam suam contra opinionem vulgi,praesupponendo quod ille est prudens ui
habet experientiam rerum singularidin quae pertinent ad vitam humanam. Tunc vltra ille est prudens qui scit res singulas pertinentes ad vitam humanam r ς familia & ciui tes Dertinent ad vitam humanam: erg o ille est prudens qui habee cognitionem rerum familiarium atque ciuilium. Patet
ratio ex probatione Philosophi,qui dicit quod fieri potest,
ut iuuenes sciant res mathematicas, & in his esse sapientes: prudentes autem esse non possimi: quia prudentia non solum est uniuersaliuin, sed etiam sine utarium,quorum cognitio eripetae adii K temporis Aia . Quae non
possunt euenire iuueni: est enim rudis, ut inquit in primo, experientiamque no habet actuum vitae. Oportet igitur prudentem peritiam habere rerum singularium. Singulae autem res sunt, non solum quae pertinent ad unum, sed etiam quae
558쪽
8 sINGvLARIvM.J Non solum uniuersalium. NAM& s hoc. J Ex dictis videtur oriri dubitatio, quam Philosophus asteri &soluit. Quaeritur enim unde sit cur puer potest fieri
mathematicus, non autem sapies, id est primus Philosophus, neque naturalis Philosophus. Et affert postea solutionem quod ideo fit, quia principia mathematica, vel res mathematicae stinuintur per obfractionem. Principia primae philoso phiae,& etiam naturalis,innotescunt sensu vel experietianuae longo temporeindiget. Mathematica vero no indigent e perienda,quiTeorum principia sunt definitiones rerum quae abstrahuntur a singularibus.&non indigent experientia.Εx quo patet, quod fieri mathematici possinit,non autem primi philosopbi, neque sapientes, neque naturales: neque ob ean go dem causam prudentes, ut supra ostendit. O HAEC non credunt. J Scilicet principia naturalis & primae philosophiae. si Os En dicunt. J Scilicet ut audiunt ea referunt, non autem 81 credunt, quia non habuerunt experientiam. NON sunt obscurae. J Cognitis enim terminis facile percipititur,&praese ferunt res mathematicae magnam euidentiam .sunt enim, ut ille inquit, in primo gradu certitudinis. Notandum quod bene Philosophus attulit hic istas tres species scietiarum quae oriuntur a triplici genere rerum. Quaedam enim sunt in materia, ut naturales,quaedam seiunctae a materia,ut metaphyi cae,quaedam mediae ut mathematicae. Istae autem res cognoscuntur per principia sua: principiorum autem naturalium perceptio fit,aut sensu& inductione, quae experientia indiget: sic etia principia mathematicae.Mathematica vero principia cognitis terminis habentur per abstractionem quam facere possunt pueri. abstrahentium non est mendacium,vAn
D quit Philosophus. sp RAETERE A peccatum. J Affert quartam rationem ad probandam sententiam suam contra opinionem vulgi hoc pacto:Si prudens errare n5 debet in con sultando o2ortet eum singula scire in re familiari atque ciuili: at primum est: ergo & secundum. Po et ratio,quia prudens est qui non errat in consultando, & oportet ut habeat notitiammon solum in uniuersali sed etiam singularium rerum,
in re familiari & ciuili: quod si n5 habeat,& sibi proponatur aliquid de re familiarivel ciuili facile errare poterit quod est - contra prudelem. Et dicitquod potest errare dupliciter:aut
559쪽
irca uniuersale,aut circa singulare,ut probat exemplo igno alio nis de aqua leui & graui. Circa uniuersale enim fieri po est error veluti si quis ignoret omnes aquas ponderosas esse rauas: circa singulare,ut si quis ignoret hanc esse pondero am, cum sit.& hac similitudine ostedit quomodo potest fieri
'rror circa v triique. Ad hoc igitur ut prudens non erret,d γet habere cognitionem rerum tam pertinentium ad rem cirilem quam familiarem gubernandam: quia ille est perfecte
rudens qui scit bene consultare de quavis re pertinente ad itam humanam,si sibi proponatur , siue sit de re communi, iue de propria. DP R. v DENTI A M autem non esse.' Haec est 8
ertia pars huius capituli, in qua Philosophus posteaquam diti sit prudeliam in membra sua, visum est sibi necessarium ata erre differentiam inter scientiam & prudentiam: inter intelectum & etiam prudentiam: quod, etsi antea fecisset, tamen, ost diuisionem prudentiae in partes suas hoc congruum vi lebatur: simul etiam quia dixerat nuper quod pueri mathe natici seri possunt, & non prudentcs, nec metaphysici, nectaturales,ut omnis confusio tolleretur,affert nunc differen
iam istam.&primo ostendit quasi aliquid iam quoquo mo lo notum,quod prudentia non est scientia, hoc pacto: Scienia versatur circa niuersalia tantum: prudentia non versatur
irca uniuersalia tantum,sed etiam circa singularia: ergo prulentia non est scientia. Patet ratio,quia prudelia non solum irca uniuersale,sed etiam circa extremum quod est singula e versatur. Dicitur autem extremum,quia descendendo ab niuersali ultimo loco inuenimus: cadit enim in actionem: mde superius decretum enim in actionemvenit ut ultimum: luare eum scientia sit tantum circa uniuersale, prudentia ve-o etiam circa singulare: at uniuersale& singulare videtur,pponi relative & manifeste differ re, certe scientia &pria, lentia disterunt. o Proes IT v K autem intellectui. Nunc,8 stari differentiam inter prudentiam & intellectum princi- σαχαί λ ,iorum hoc pacto: Ij babitus distinguuntur qui se habent op 5 . osito modo circa sua obiecta: sed prudentia & intellectus rincipiorum sunt huiusmodi,ergo distinguuntur .Ratio paet,quia etsi ambo isti habitus sint extremorum: tamen alius, d est intellectus est extremorum quae sunt prima ex parte naurae id est uniuersaliantius id est erudentia, est etia extremi, quod
560쪽
quod videtur primum ex stra. id est singulare: unde Philosophus in libro Posteriorum, Atque ea quidem ad nos priora notiorave dico, quae propinquiora sensui sunt. Ea vero simpliciter priora notiorave quae absensu longius distant.
Sunt autem remotissima quidem ea quae sunt uniuersalia maxime: propinquissima vero singularia sunt, atque haec inter se opponutur,&c. Dicit ergo Philosophus quod intellectus est. l T E R M I N o R v M.' Id est principiorum,siue sint complexa ut dignitates,& huiusmodi: siue sint definitiones. Nam talium principioru non est ratio,id est ratiocinatio,vel pro batio, vel definitio. Principia enim, ut antea vidimus,quorum est intellectus, non demonstrantur proprie ea ratione qua principia sunt, nec definiuntur iterum ii sint definition es quia tunc definitionum esset definitio. Quare talium terminorum & extremorum &principiorum non est ratio, nec etiam scientia proprie dicta. at prudentia est etiam ultimi Rextremi cuius no est scientia. Tamen non extremorum quorum est ipse intellectus principiorum, sed est non solum circa uniuersale sibi accommodatum, sed etiam est ultimi, id est extremi & lingularis, cuius non est scientia sed est sensus,&8 non quiuis, quia talis extremi non est sensus. D PROPRIOR v M. J Id est sensus externus. Nam sensus est duplex,aut externus, aut internus: externus est aut visus, aut auditus,&alii tres quos appellat sensus propriorum, quia quilibet sensus externus percipit obiectum suum proprium, & non alterius sensus obiectum: quia visus percipit colorem,& non sonum, auditus sonum&non colorem ,&sic quilibet sensus externus est proprii obiecti. Quare cum Philosophus dicit ultimi id est ipsius singularis est sensus non propriorum, scilicet est
sensus non externus, sed internus. Sensus etiam interni sunt
plures.sed videtur intelligere hic Philoso phus de cogitatiuac potentia quae in brutis dicitur, non existimatiua, ut quidam dicunt, sed alio nomine, quia existimatio est tanquam genus opinionis, & complectitur vires rationales. unde Philosophus in libro de Anima: Sunt autem existimationis ipsius hae disterentiae, scientia videlicet,& opinio ,& prudentia &c. Et haec non competunt brutis, quare nee existimatio. Nos igitur per hanc vim sensitivam quae dicitur cogitatiua in nodis percipimus indiuidua omnium praedicamentorum,ut hanc