장음표시 사용
571쪽
eontra artem, sed illam quae praedicari potest dearte & scientia, quae definiri potest hoc pacto: Scientia est habitus in quora , is est ordo inter propria, de posteriora. Haec definitio videtur competere scientiae quae est supra artem,& scientiae propriae dictae. Ideo posuit Philosophus illa duo exempla, quorum unum es ars scilicet medicina: aliud scientia proprie, ut geometria. Patet igitur quod sagacitas non est de iss de quibus est scientia vel opinio, scilicet de ijs quae sunt semper, nec de iis quae nunquam mouentur,& huiusmodi: sed de ijs de qui-- bus fit consultatio,& quae agi possitiat,& a nobis quidem agi. Haec talia in tertio sunt recitata. Nam ex varia distinctione rerum de quibus ibi fit mentio videtur oriri distinctio habi-
tuum qui sunt in nobis: versatur autem circa ea omnia circa
quae versatur ipsa prudentia,id est circa ea quae aliter se habere possimi.&a nobis agi. NON est autem idem sagacitas. J tot Etsi sagacitas & prudentia versentur circa eadem, & in hoc se conueniant. tamen ut intelligatur quod non s uni ijdem ha se bitus,ostendit Philosophus elle diuersos hoc pacto: Hi habitus sunt diuersi,quibus competunt diuersae operationes: at prudentia & sagacitas sunt huiusmodi: ergo sunt diuersi. Pa- - . tet ratio,quia et ii sit quaedam propinquitas inter ista duo,&videantur hoc modo conuenire, quia sunt circa eadem: differunt tamen,quia diuerso modo versantur circa ea .Nam prudeliae munus est, proposito fine,qui videtur Eo poni a virtute morali siue ab appetitu dispotito a virtutibus moralibus, quaerere illa quae perducant ad talem finem. Deinde inueni- re Demum praecipit quod est ultimum S principale eius officium. Haec tria videntur esse prudentiae. sagacitas tantum ara L;
est dijudicativa. Nam ille est sagax qui dijudicat huiusmodi
res pertinentes ad prudentiam. & haec non potest esse sine qprudentia nec 2 rudentia sine illa in eo quo est cum sit apti λί -- lna quaedam prudelitiae. Et sic patet quod sagacitas est prinina. .cipiunt diiudicandi. Post haec addit Philosophus quod idemn - κ . , est sagacitas & bona sagacitas &hoc addere videtur Philosophus, quia homines interdum sumunt sagacitatem pro iastutia quadam malitiosa, sed ipse vult ut sagacitas accipia- rtur in bonam partem: & ideo dixit quod idem est sagacitas,
& bona sagacitas.& non euenit ut supra de consultatione, M
ubi ostendatur quod quaedam consultatio est bona, quaedam
572쪽
non bona: sed sagacitas semper intelligitur bona ut etia pru1o3 dentia. ONE v Eautem habere nec accipere. JPosset ali-Quis dicere, Si sagacitas non est prudentia, est tamen habere uiit acquirere &accipere prudentiam. Probatur igitur quod μ' - - nullum istorum est 1agacitas, hoc pacto, Ea quae non sunt ii-mul, non sunt eadem: sed sagacitas, & accipere prudentiam no sunt limul: ergo no sunt eadem. Valet enim, Sunt eadem, ergo sunt 1imul: sed non econtra. Dubitatur quia philosophus vi Jetur loqui de sagacitate & prudentia, quae sunt habitus quoquo modo: ergo ostendit habitum praecedere habitum, per hoc qiiod una operatio praecedit alteram. Nam ac quirere velacci pere prudeliam, & dijudicare,&similia,sunt operationes, & de iis videtur loqui. Dicendum quod ita se habent operationes uti pli habi tus. Nam si unus habitus praecedit altu,& operatio eius videtur praecedere operationem alterius secundum aliquam proprietateiu secundum eorum 4o4 sententiam,qui ponunt ordinem in similibus. Os E Dinopinationis usu. JHaec est secunda pars huius capituli, in qua posteaquam ostendit quid non est sagacitas, nunc declarat xi cse.γ α, - quid ipsa si :& quanuis hoc innuit cum dixit supra, quod est' ipsa dijudicandi principium, tamen hic apertius eam ostedit afferendo quandam similitudinem ex qua colligi potest deia finitio sagacitatis Accipit igitur ista quatuor, Prudentiam& disciplinam,& d octorem in quo actu est scientia, & disci putu qui eruditur a doctore,& ex operationibus docendi &discendi ostedit quid sit sagacitas, & dicit quod sicut fit qua- do quis utitur sua scietia docendo, quia tuc est discipulus qui discit, &bene diiudicat de ijs quae dicit magister, dato quod . non sit homo hebes : sic se habet in rebus agendis sagacitas respectu prudeliae. Doctor autem quaerit,&inuenit quid sit dicendum, postea affert illud: sic facit prudens, & prudentia in agendis: scientia igitur doctoris est sicut prudentia. Est , autem ibi discipulus,qui dicetur sagax,id est bene percipiens
illa quae dicuntur. Quod si ille ita se habet ut bene ea perci
piat, tunc dicitur habere sagacitatem,& hoc nihil aliud esse videtur nisi discere, id est bene percipere ea quae dicta sunt.' qdeni fit in ipsa prudentia & sagacitate, cuius osticium est
percipere ea quae a prudente sunt inuenta,bene esse coniuncta. Inopinationis usu. scilicet docendo per scietiam quam habet
573쪽
habet in se tunc ipsum. Discere. scilicet quod facit distipulus
bene percipiendo ea quae docentur. Dicitur sagaciter se habere. quia bene dijudicat ea quae dicuntur: sic in agendis cum prudens percipit res circa quas versatur ipsa prudentia: tuc sagax dicitur qui recte&bene diiudicat ea que percipi utur. At que hinc, sci licet ex hoc bene addiscedo & iudicado videtur sumpsisse nomen ipsa sagacitas. In discendo. scilicet quando aliquis discit,& ulterius dijudicat ea Quae discutur a magistro.
tas duobus modis dici potest: uno modo in speculativis,
alio modo in activis,quae ab illa videmur appellari. Haec au- tem in agendis nunet pro habitu nunc pro operatione sumi tur siem diximus de bona consultatione.Notandsi praeterea quod ex dictis emergit etia ratio clarior illa superior , quod sagacitas non est,accipere prudentiam: sed est post inuenta&praecepta a prudentia:quia de talibus iudicat.&bene ostendit conditione eius Philosophus collocando prudentiam & sagacitatem in diuersis ut clarius intelligeretur. Ex supradictis
asserti potest definitio sagacitatis hoc pacto, Sagacitas est habitus in agendo, qui est principiti dijudicandi ea omnia quae
A vero quae uocatur sententia,qua bene sena ios lientes homines dicimus sententianis habeae re, iudicium est rectum aequi boni viri. PC uir ue hoc indicium est . Bonum enim Cr equum uirum ad ignoscendum procliuem dicimus esse.
er ueniam in aliquibus dare, bonum Cr aequum esse . at venis,sentetia est iudicativa recta aequi cir boni uiri. recta cute est ea quae est ipsius ueracis. Omnes ante habiti 1 non fine ratione ad ide tendznt. Nam Icutetiam, sagacitatem, ios prudentido mente ad eos de a boretes,prudeles it os atq; sagaces,ssententiam habere, mentemque dicimus. Omnes
574쪽
enim hae nolentiae , extremorum sunt ac singularium. Atque idem ea ratione qua est idoneus ad ea iudicanda de quibM est prudens, agax est, benes sentiens,aut ad dandam veniam apias. Bona enim ex aequa, omnibws sunt communia bonis, ea ratione qua ad ullum tendunt. sunt autem ingularia er extrema ea omnia quae agi possunt. Et prudentem oportet ipsa cognoscere. Etsagacitas erio 'sententia circa haec ipsa uersentur .Haec autem sunt extreαiO8 ma. Et intellectus extremorum est ad partem utrari rue. Etenim primo n terminorum, ac extremorum intelleis 1os ctus est, non ratio. Is quidem ad demonstrationes attiatio net immobilium terminorum, atque primorum. Is autem
qMinet in saeua uersatur, extremi Cr contingenus, iis atque alterii ropositionis . Haec enim principia su teias, grassa cuius . Ex singulis enim oritur pis linia
ii3 Atque sapiens quidem natura est ncyro Dittentiam auritem habet, cr sagacitatem T in tam latur a. SA .gn m autem est nos haec etiam aetate J equi preva atque haec aetas irntellectum sententiam habet, tanquam cauriri sa fit ipsa natura Quocirca principium cr finu est inote ectus. Ex his enim e r de his, ipsae demonstrationes iis elliciwntur 'Onare non minus eortim qui sunt experti, σ seniorum nil prudentiora edi deni stra libuis senisteriss , opinionibusue, quam ipsis demonstrationibus mentem adhibere oportet. Quia nanque iam experienα iis ita re sum habent, principia ipsa cernunt. Q id igitur prudentiu er sapientia est, in quibus utraque versatur, Cr diuersarum animae pari in utranque virtutem esse, iam diximias.
575쪽
C o M M E N T. T V E R o quae vocatur sententia.J Hoc est tertium ca- rospitia luna huius tractatus, in quo posteaquam ante docuit de bona consultatione,& de sagacitate: nunc declarat 'ententiatri, quae est alius habitus mentis siue dispositio quae Iam,& est coniuncta cum ipsa prudentia,& ad eam pertinet. Diuiditur aute in duas partes. In prima ostendit quid iste ha-nitus sit,& affert diffinitione eius In secunda comparat omnes istos habitus simul, ut patebit. Dicit ergo in primis quod sententia est huiusmodi ut ex ea appellemus quosda bene sentient ,& mites sententia qui eam habet,& postea affert diffinitionem suam,dicendo quod sententia est iudicium rectumviri boni, Sc aequi. & hoc probat per quoddam signum, quia dicimus bonum Sc aequum virum habere mitem 1ententiam.& postea describit mitem sententiam, dicens quod ipsa est viri boni dc aequi iudicium circa ea quae sunt bona&aequa.& subdit quod recta sententia est illa, quae est iudiciunt viri boni & aequi, qui vere est talis , ut patet in textu. Notandum quod sententia ad hoc propositum duobus modis sumi potest. Primo modo ut habitus. Secundo minAc, Yt operati Seri e μιμοῦ profluens ab habitu. Hic autem Philosophus videtur distini re eam ut operationem: potest autem describi ut habitus hoc pacto Sententia est habitus, qui viri boni & aequi est iudican-2 ι .di principium quo ipse di judicat,&ignoscit ut oportet. No-
tandum quod sententia,& sagaci tas sunt principia iudicandi ea quae praecipit ipsa prudentia & in hoc couenire videntur.'
Differentia vero est, quia sagacitas est viri sthaeis: sententia
autem viri aequi & boni. Sagax sequitur omnem ordinem eos ruinclitae inuenta & Praecepta sunt a prudele iudicando ea re uaesita esse&inuenta. Sententia vero cum sit post prudentiam, dijudicat etiam ipsa ea quae praecipiuntur a prudentia,
sed non eodem modo ut sagacitas, quia sagacitas non vide tur esse cruce .Sesinentia vero forsitan cortina cor psi: uatilis o siet,quae euenirent praeter intentionem Drudenti . O liqu*ethenirent praeter intentionem prudentis.
quia uniuersaliter loquendo non potuit complecti omnes casus qui euenire possent. Itaque si eueniat aliquid in Quo seruado uictu ruontis heret error tunc sententiaitanteis Unit a Glia iudicando,&vir bonus habens tale sententiam recte cor ' 'Iigere potest. Patet igitur quod sentetia est principium iudi-'
576쪽
candi ea quae inuenta & percepta sunt a prudente,&est iudiscium boni & aequi viri. Ita quod in diffinitione eius cadere vi tur vir bonus. & aequus, ut manifeste apparet. Notandum od sententia suinitur multifariam, ut alicuius scripti mens, ut ea quam affert iudex. tum mens & opinio. Hic autem non capitur istis modis , sed ut dictuni est, aut pro iudicio aequi &boni viri,aut pro habitu qui est principium talis indicij,&talis est coniuncta cum prudentia:aequitas autem 5c bonitas est habitus in voluntate, ut plerique aiunt i vel potius in appetitu sensitivo coniunctus cum ipsa iustitia, &aequitas,& bonitas,& non est principium iudicandi: sed mouendi adpetitum,ut feratur ad aliquid ignoscendum .ut oportet: sententia vero est principium iudicandi propter ea est in intellectu activo. o MN Es autem habitus. J Haec est secunda pars huius capituli,in qua Philosophus posteaquam diffiniuit ipsani sententiam,nunc comparat dictos habitus inter se: scilicet sententiam, sagacitatem,prudentiam,tum etiam intellectum qui su imitur hic pro habitu principiorum activorum. Ostendit ergo quod omnes ij habitus conueniunt primo, qilia sunt si-
iram einde quia omnes sunt extremarum,&singularium rerum de quibus est prudentia. Sunt igitur in eodem omnes, ut diximus: quia prudens idem est etiam sagax,&sententiam ha hon Mifferunt tam ii isti habitus ratione, quia alia est ratio 'prudentiae,alia sagacitatis,licet sint in eodem: nam eiidem dicimus prudelem,quia quaerit, inuenit& percipit ea quae sunt agenda pro aliquo fine bono consequendo. Idem etiam dicitur sagax,quia percipit omnia quae praecepit prudens,&dijudicat illa se recte habere. Idem quoque dicitur habere sententiam, ut dijudicat iusIa a prudentialconsiderando personas,&conditiones & voluntates occasiones,& tempora, ea quae indigent correctione R venia ob aliquem Particularern ca sunt, qui in uniuersali a prudente legumlatore coprehendi non potuit,& fieret error si seruaretur in eo praeceptum pru dentis. Itaque sententiam habens cum iit aequus & bonus vir,
iudicio suo quot est sententia diiudicat illud , & aequitate, &bonitate emendat. Is etiam dicitur habere intellectum id est
mentem activam principioru quae sunt principia reru agenda ruin, dc experientia comparantur, quae principia ut habet dicitur
577쪽
3icitur habere intellectum. Vnus ergo &idem est homo ha dieris omnes istos habitus qui sunt in intellectu activo tanquain 1 cibiecto,& omnes ij habitus sunt etiam extremarum,id est singularium reru. Dicit postea Philosophus quod Tim io pellectus extremorum est ad partem utranqueH Accipere vi
detur nomen commune, scilicet intellectum rictim mi . to pi,
culativum. Nam sicut sunt duplices res scilicet speculabiisq
mus,id est habitus principiorum, quoruin alter est speculati uorum,alter vero principiorum activorti . licet proprietellectus, qui est habitus principioru , in speculatiuis dicatur, ut sapra declarauit Philosophus,& uterque est extremorum, sed diuerso modo,quia extrema sunt diuersa,&alia uniuersalia alia singularia. quare siue incipiatur ab uniuersalibus quae sunt prima ex parte naturae: sive a singularibus, quae sunt prima ex parte nostra semper extremorum est intellectiis .dicu tur autem principia esse extrema, Quia sunt priina. at in speculati uis sunt uniuersilia,in activis sunt sin talaria. O uare hinc vel inde capias semper extremorum est intellectus, id est ha bitus principiorum qui dicitur intellectus. at speculatiuus est extremorum uniuersalium : activus singularium. Singularia enim sunt principia in rebus agendis, quorum oportet habere sensum: hic autem est intellectus, nono uod sensus sit vi lintellectiva vel rationalist sed appellaturi si teli de iis sic a Phi. Qs Vi 'Ogitari ua,Vel quia immediate subministrat Mantellea ui, vel quia ista vis coeliaritia adeo eminet inter om- ω .n ures litiuas internas vel exter nas ut respectu illarum lvideatur esse quasi v t quidam intel lectus .no n qu Ad sit foetin. - dum essentiain, sed respective, ut dicimus. Deliae vi sensiti
loquutus est etia supra Philosophus in vitinio capitulo secudo tractatus,cu inquit quod talis est is sensus, quo sentimus vlti A-
nutrat intellectui. Hanc quoq; in tertio de Anima, si bene me nunt, appellat in te sect illa 'Liu u. I A D parte ut raraq;. id I Seli siue procedatur ab uniuersalibus ad lingularia ex parte &ordine naturae: siue ab singularibus ad uniuersalia ex parte ii ostra.primoris .id est principioru intellectus est. Et noratio. id η est non demostratio: si enim principioru esset demonstratio,
micellet eorum scietia proprie dicta:at principioru ut principia
578쪽
ios cipia sunt non est scientia, sed intellectus. si s quidem ad demonstrationes attinet.' id est speculatiuus est primorum immobilium,id est principiorum quae sunt immobilia & neces ito saria, &non po1Iunt aliter se habere. I s autem qui in age dis rebus.J id est activus est. Extremi,id est primi ex parte nostram c contingentis, id est eius quod potest aliter se habere. Atque alterius propositipnis, id est singularis propositionis. Nam per intellectum speculatiuu fit processus in quo sumuntur omnes propositiones uniuersales, & principia uniuersa Ita, quae sumuntur in demonstrationibus, & illae costant sem per ex iis quae uniuersaliter copetunt rebus,& ea ratione qua
ipsa sunt,ut declarat Philosophus in libro Posterior v. At per intellectum activum fit processus in quo sumitur principium singulare: & ii sumatur per similitudine, ut ratiocinatio quaedam, oportet ut altera propolitio sit singularis, quia princi- I ii pium in rebus agendis est singulare. DHAE C enim principiastini eius. J Hoc duobus modis intelligi potest, vel quia ex singularibus fit manifestum uniuersale, vel quia singulares proinpositiones sunt causa agendi cum sint propinquae,iisq; agunt v tur quae sint singularia,vel eius gratia cuius,id est finis. fu i cautem est intellectus. J id est haec potetia sensititia dicitur in- lorum videatur esse intellectus quidam: vel quia immediate subministrat intellectui,ut diximus: tamen alio modo intelle mi.' A uici tuo .alio modo speculativo.Veruin quonam pacto ex singularibus emergat uniuersale, & singularia sint principia rerum agendarum, exeplo declarari potest. Ut si quis discit rendo dicat quod Philippus rex Macedonii est inimicus Athe niensium quia Philippus occupauit Piraeeum, deleuit long moenia,& fecit hoc vel illud. Ex quibus singularibus multis oritur uniuersale, defieri ratiocinatio potest : quicuque facit hoc vel illud contra Athenienses, est eo num hostis: at Philipii 3 pus est huiusmodi: ergo est eorum hostis. s v A P R. o- PTER & naturalia haec esse videntur.' Ex supradictis tria correlaria videtur inferre Philosophus. Primum est, quod ista, id est habitus isti, vel dispositiones videntur esse naturales , quia non comparantur doctrina ut sapientia quae no ita
tellectus hic , non quod sit secudum ellemiam luant euenImirrationalis sed quia talis potentia sensitiva, quae in nobis co iratina an nollari solet. ita alios sensus excedit ut respectu il-
579쪽
idetiar esse naturalis, sed illae potius naturales esse videntur, c hoc videtur oriri ex eo quia diximus ea versari circa singuiria quorum est sensus:quod aute naturales videantur, pro- at per quoddam signum. Nam dicimus hanc aetatem habere radentiam,hanc sagacitatem vel intellectum.Vnde isti habius videntur naturam sequi cum a natura aetates proueniant. M o tanda quod omnes isti habitus videntur esse naturales,tamen risi insunt nobis natura neq; praeter naturam: sed sumus nos ad illos suscipiendos,&acquiredos apti a natura: acqui .rantur tamen ut diximus. Verum cum videamus quosdam secundiam complexionem & bonam temperiem instrumento Tuni aptos natura ad sagacitatem & prudentiam consequendant: hinc est quod dicimus har virtutes esse naturales.Nam si
cum tempore accesserit experientia rerum agendarum cumvectitudine, videntur euadere tales:at ipsa sapientia ex doctrina plurimum habet argumenti,unde videmus interdum homines parum sapaces in rebus agendis esse sapientes, & sum ma scientia praealtos. sin vo circa principium &finis. J Infert aliud correlarium Philosophus,scilicet quod intellectus est principium & finis,& haec sententia utrique intellectui accommodari posievidetur .Primo de speculativo, quia ex his, id est ex principijs,&de ijs,scilicet conclusionibus, efficititur demonstrationes,cum ex primis procedimus ad probandas conclusiones:& sic erit principium snis si resoluamus c5 clusiones in principia sua. vltimo inuenientur ut finis. vel est' finis cum incipi edo a magis notis venamur ipsa principia m agis nota natura. Eoden; modo de activo intellectu gieetur priticipium cum fit processiis a singularibus quae sunt princi pia rerum agendarit,ut anteavidimus:&finis quia sunt prinaci pia eius cuius gratia agitur,ut paulo antea dixit. V erit Philosophus in libro Posteriorum, cum loquitur de intellectuqiii est habitus principiorum, Principium quidem est,inquit, ipsius principii .Hoc forsitan intellectui activo respectu reruactivarum quoquo modo accommodari potest. Verum de activo dicere possismus quod est principiti, quia ex iis, scilicet singularibus tanquam ex principiis fiunt demonstiationes, id est ratiocinationes Iargo modo,&similitudine quada sumptae ut sint de activis ratiocinationes. saepe enim hanc similitudinem a speculativis lumpsit Philosophus, &activis accomis
580쪽
inodauit,&coclusio hoc pacto erit singularis, singulare enimis, agitur a nobis. O vΑRE non minus. J Tertium correla, rium affert Philosophus, quia dixit quod prudentia est circa singularia,pr opterea dicit quod non minus est adhaerendum
sen tenti js expertorum hominum qui dicuntur prudentes, quilin demonstrationibus: quia tales homines sunt longa ex perientia quasi oculum quendam consequuti,quo facile prospicere possitnt principia rerum agedarum. Dicit autem eos adeptos esse oculum vel visunt, quia inter omnes sensus externos certissimus est sensiis visus: lic limilitudine quadam inrellectus, qui acquiritur a prudentibus, est quasi oculus, quo ita
intuentur principia rerum agendarum, ut non facile decipitis possint. Di AM diximus.J Vtitur peroratione dictorii breuissimo, repetendo differentiam sapientiae atque prudentiae de qua longe antea dicere incoepit,ostendendo quod circa diuersa obieeta veri antur, id est sapientia circa ea quae no pos . sunt aliter se habere, prudentia circa ea quae postunt aliter se hab ere.Item quod alia est alterius potentiae virtus quam alia. Nam sapientia est intellectus speculati iii, prudentia activi, de qualem locum habet sapientia in speculativis, talem videtur
habere prudentja in activis,& de iis praeo pue dilitentem iu- uestigarionDecit facietq; Philosophus,quia ut patebit in e
simum , in operatione secudum prudentiam videtur collocare felicitatem activam in operatione vero secundum sapientiam videtur ponere felicitatem speculatiuam. Dubitatur circa praedicta de istis tribus virtutibus mentis activaeabie aptitudinibus, scilicet bona c5sultatione, sagacitate &sentetia, scili cet utrum sint ut partes prudentiae: & probatur quod no sunti partes ipsius pluribus rationibus. Partes prudentiae sunt habixus cum r ecta ratione agedi: sed bona consultatio, sagacitas, ct sententia non sunt habitus agendi cum recta ratione: ergoi non sunt partes prudentiae. Item omnis pars est quodammodo prior suo toto: sed istae virtutes non sunt priores ipsa prui dentia: ergo non sunt eius partes.Item si bona cosultatio, sagacitas &sententia essent partes p rudenti e,aut essent partes si ibiectivae aut essentiales,aut integrales. sed nullo istor urnodorusinat partes:ergo nullo pacto iunt partes . nain si essent partes subiectivae, tunc prudentia praedicaretur de eis tanquaala quod genus de suis speciebus. sed Philosophus dicit quod