Aristotelis ... Ethicorum ad Nicomachum libri decem. Ioanne Argyropylo Byzantio interprete, nuper ad Graecum exemplar diligentissimè recogniti. Cum Donati Acciaioli Florentini ... Commentariis, denuò in lucem editi. ..

581쪽

l nullus istorum habituum est prudentia .Praeterea si essent par fltes essentiales,tunc prudentia constitueretur ex illis tanquam quoddam compolitum ex materia & forma, quod est absurdum. Nec etiam componitur ex illis tanquam quoddam totum integrale,cum sint rectitudines quaedam,&tunc esset rectitudo rectitudinis,&sic iterum atque iterum procederetur

in infinitum . Patet ergo ex dictis quod non sunt partes prudentiae, Jc probatur etiam ex dicto Aristotelis dicentis quod asti habitus siue aptitudines coniunctae sunt cum prudelia: ergo differunt ratione,& diffinitione: ergo non erunt prudentiae. Ad oppositum arguitur, & probatur quod istie tres virtutes sunt partes prudentiae:quia si no essent, tunc essent aut virtutes morum,aut intellectivae, praeter eas quae sunt allatae: sed non sunt virtutes morum, quia tales sunt in appetitu ,istae vero sunt in mete & intellectu, sed nec etiam virtutes intellecti uae, cum illae non sint proprie nisi quinque, scilicet ars prudentia, & aliae quas numerauit Philosophus. Pro solutione notandum quod partes multifariam dicuntur. Primo modo ut pars subiectiva,& species quaedam generis, ut homo respectu animalis. Secundo modo ut pars essentialis,sicut materia&forma dicitur pars compositi. Tertio modo ut pars integralis,sicut manus,caput,&huiusmodi ,respectu totius hominis. Quarto modo ut habitus subiecti & praedicati id est ineo plexo rurespectu c5plexi alicuius. id est propositionis,vel forsitan ut pars distinitiva. Quinto modo 1umitur pars ut potentia alicuius: sicut anima dicitur habere partes, id est vires atq; potetias quae appellantur partes potetiales. His praemissis se cundu hos modos quinq: assertitur cociusiones. Prima,quod

illi tres habitus no sunt partes subiectivae: quia non praedicatur Prudelia de istis tanquam de suis speciebus, quod patet ex dictis Philosoplii dicentis esse diuersas a prudentia. Secunda

quod no sunt partes essentiales ut materia &forma, qu ia praecedunt totii. At isti habitus siue aptitudines n5 praeceaut prudentiam ,sed sequutur ,ut vidimus. Tertia conclusio,quod nosunt partes integrales eade ratione, quia praecederent ipsum totu, id est prudetiam,& no praecedunt:& distinguerentur ut aliae virtutes moris vel metis. Quarta, quod nolunt partes ut habitus inco plexorum, quia praecederent etiam tales partes, ct non sequeretur. Quinta conclusio,quod istae tres virtutes

582쪽

vel aptitudines dicuntur partes prudentiae, ut potentiales, &vt aptitudines quae sunt in ipsa prudentia, quibus ipsa potest

exercere 1 ias vires. Unde superius dixit Philosophus,omnes enim hae potentiae extremarum sunt, & singularum rerum, Probatur etia,quia sicut in alijs virtutibus fit ut sit primo una virtus habitus simplex: habet autem multas aptitudines,&potentias quibus exercere potest varias operationes : sic erit de prudentia. Nam fortitudo producit operationem in aggre diendo pericula .Producit aliam in substinendo aduersa quae Operationes variae sunt,&per varias potentias &apiti rudines videtur produci. Eodem modo alia est liberalitatis operatio in dando ubi oportet: alia in non accipiendo undeno oportet. Et istae variae operationes per varias vires &aptitudines quibus utitur liberalitas fieri videntur. Sic dicemus de prudelia, quae est virtus tres istas aptitudines habens ad suas opera

tiones exercenda S: habet enim bonam consultationem quae

sit a prudente: praeterea prudes quaerit quomodo possit adi pisci aliquem bonum finem: postea inuenit media, & tandem praecepit, ut illa fiant quae sunt inuenta, sed haec dijudicantur postea non per consultationem, sed per sagacitatem quae in 'est prudentiae, ut quaedam proprietas,& ut risibilitas homini.

Per sententiam vero dijudicat ea quae suscipi ut variationem,& quae indigent emendatione: ex eo quod in uniuersali comprehendi no potuerunt omnes casus. Itaque prudens vir sententia,&iustitia diiudicat talia,& ut vir aequus&bonus cor

rigit ut oportet. Et sic patet quod isti tres, siue habitus , siue aptitudines quaeda sunt partes potentiales,& ut potentia quaedam ipsius prudentiae quibus exercere como de potest diuersas operationes & ossicia. Hac distinctione praemissa respondere possumus argumentis,& rationibus oppositis. Ad primam, cu dicitur in minori quod isti non sunt habitus siue apii tudines agendi cum ratione: negatur hocicum sint in intellectu activo,&sint principia agendi. Ad secundum cum dicitur quod partes sunt priores toto, hoc no est verum de partibus quinto modo dictis scilicet potentiis cum videantur esseaccidentia quae sequuntur ipsum subiectum, ut aptitudines quaedam,&prius est subiectum secundum aliquam prioritatem, postea sunt illa quae sequuntur illud. Ad tertium cum dicitur

583쪽

integrales, & quod nullo istorum modorum sunt: ergo non sunt. Dicendum quodn5 est susticiens diuisib , quia sunt alio modo partes praeter istas scilicet partes,ut potetiae, quomodo sunt isti habitus siue aptitudines respectu ipsius prudeliae.

V bidi uerit autem qui iam ad quidnam bra ripbitus hi sint utiles. Nam sapientia quidem nihil eorum contemplatur, ex quibus uerit ho πια mostlix. nullius enim est generationis. prudentia autem hoc quidem habet. Sed cuiusnam gratia opim iis est ipsus prudentia quidem est ea quae circa iusta cr hoαnesti, bonaq- homini versalum, haec autem ligni ea quae viri boni est agere, atq; ipsa sciendo non magis ad agenda nos sinus idonei, quidem uirtutes sunt habitus,quemadmoα nec ea sana, quae non efficiunt bonum corporis habiaetiarnem,sed ab ipsa proueniunt: non enim magis apti suα

mus ad haec agenda, medendi artem, aut exercendorum corpora acuetatem habendo. Quods non horam gras . .

tu i ponendus prudens, sed ut studiose homines fant: snon ireris utilis sunὸ qui iam sunt studiosi . At nec etiam iis qui studiosi no sunt. nihil enim restri ue ipsi habeant,

me aliis habentibus pareant. Atque hoc satis est nobis, quemadmodum Cr insanitate. Nam Crsi ualere uollimus, medicinam tamen non imus. Insuper absurdum sine ui

debilierct prudentia, qgae quidem est instrior sapientia,

i magis domina quam ipsa,metus princeps. na ea quae Mit,dom matur in singulis atq; iubet. De his igitur est diescendum . nuinc enim de ipsis dubitauimuό tantum. Primum murque dicimuου bus expetendas necessario per scipsas esse, quippe cum fiat partium utrarunque virtutes, etiam se

584쪽

n2 neutra ipsarum quicquam ejiciat. Deinde e laesi qui Σ3 dem. At no ut medicina sanitatem,sed ut sanitas, sic supiis 12 entia felicitatem. nam cum sit pars totius uirtutis, stlicem

ejicit, ex eo quia habetur ac operatur. Praeterea opta

ipsum Cr per prudentiam, ex per uirtutem moris ejiciatur. Etenim virtus quide propositum ipsum escit redii: Izs prudentia aute ea, quae in illud perducunt. Qua autent partis animae quae quidem est principium vegetandi,nuea est talis uirtu3:quippe cum in i tigere aut non agere 126 situm. De eo uero quod dictum est noese magis aptos obprudentiam homines ad honesta iustas agenda,paulo atit 7 tius incipiendum est, hoc principio sumpto. Nam vi criniti agentes, quosdam nondum iustos esse dic mus, ut eos qui jaciunt ea quae legibus sunt ianstituta inulti,uel ob ignorationem,uel ob aliquid aliud, er no ob ipsa: cr si agnitea quae oportet, quod uirsim oportet agere studiosum,iα8 sic ut uidetur) agere singula in quemque oportet moudo quodam ascium, ut sit homo bonus, ob electionem, inquam, Cr ipsorum gratia quae agi tur iectionem igitur rectam escit uirtus. Sed ea quae istius gratia fusi agenda, non fumi ipsius uirtutis, sed ad aliam potentiam Deciant. Dicendum autem de ipsis dilucidius est Est igi

δισρτητα. tur quaedam polentia,quam habilitatem uocant.Haec

iis est, ut ea posit agere atque attingere quae ad si posse tam intentionem conduci t. Si igitur propositum sit ho nestum, laudabilis est: sin improbum, uersutia est. QMapropter Cr ipsos prudentes habiles, cr uersutos dici nos esse. Ipsa uero prudentia non est quidem haec dicta polen.

tia. non tamen est sine ipsa.Ηabitus autem ipse huic oculo 119 imprimitur animae. Neque absque uirtute, sicut diximus, atq; constat. ratiocinationes enim agendaram rerum pria

585쪽

quicquid tandem fit i ud. Sit autem uerbi gratia quiduis.

hoc autem non nisi bono uiro uidetur .prauitas enim per vertit, sciis ut circa principia rerum agendaram homo

fuatur. Quare patet prudentem nem nem esse posse, nisi si bonus .

MDVRIVAvε Riτ autem quispiam. JHic est quartus ii

A vltimus tractatus huius sexti libri, in quo Philosophus postquam antea declarauit quinque habitus, virtutes intellecti uas, 1cilicet scientiam, artem, prudentiam, intellectum, sapisntiam. Et item tres habitus iitae aptitudines connexas cum ipsa prudentia, quae dicuntur palles potetiales eiusdem. Nunc assert quasdam dubitationes circa prudeU tiam,& sapientiam,& eas soluit consideraudo nonnulla ne cessaria, ut patebit. Diuiditur autem hic tractatus in duo capitula . In primo mouet dubitationes, & soluit, & ostendie esse connexionem quandam inter prudentiam, & morales virtutes. In secundo declarat istam connexionem qua simul

uniuntur. Primum capitulum diuiditur duas in partes quae ι patebunt. In prima igitur parte Philosophus proponit suam intelionem, scilicet quod dubitandum est quidna prosint,&utiles sint sapietia&prudelia in vita humana. Deinde auget ista dubitatione, de primo ostendit quod sapientia non vide tur conferre ad acquirendam felicitatem humanam, cu non cosideret de iis su sunt ili Rustra potestate quae esticiunt licitatem,&quorum est gessdrasto Iraestam o Vmrimmdo ut fieri vel non fieri possint, & quae possint aliter se habere: sed de aeternis, & de necessariis quae no post int aliter se habere. Nam ille habitus non videtur conferre adlinmana felicitatem qui versatur circa ea quorum non est generatio, id estam o,vel circa contingentia ut possint agi a nobis, & aliter

se habere: sed est de necessarijs, &aeternis, & sapientia est huiusmodi &c. fp Ruo stiri A autem habet qui do J Affert rassecunda dubitatione Philosophus, quod prudelia no videtur eonferre vitae hianianae hoc pacto: Ille habitus sine quo ho-

586쪽

mo potest exercere bonas &honestas operatio nes, non via detur cCferre vitae humanae: at prudentia est huiusmodi:ergo prudentia non videtur conferrevitae humanae. Ratio patet,&probatur a Philosopho exeplo medicinae atq; gymnasticae. Nain sicut fit de sanis,scilicet operationibus quae pro fluunt a sanitate: sic fieri videtur de operationibus iustis, dehonestis,quae proueniunt a bono viro. Sed constat quod si iane cognitione medicinae possitiat a corpore sano profluete sanae operationes: ergo sic erit de prudentia, quod sine ipsa poterunt ab homine prodire honesis operationes. Nam sicut ex sanitate de se videntur prodire posse sanae operatio nes sine cognitione medicinae: sic ex virtutibus, studiosae &io bonae operationes sine lumine & adiumeto prudeliae Quare superflua videtur esse prudelia. Notandu quod sanu multifariam sumi 1olet:aut pro causa effectiva sanitatis,ut potio vel herba,& similia: aut sumitur pro susceptiuo sanitatis, ut corpus dicitur sanum in quo est sanitas:aut sumitur pro operamone sana ut in bona digestio Ebna ambulatio ,& huiuiani odi. Psilosophus aute accipit hic sanum no id quod essicit sanitatem, sed operationem sanam,quae prouenit a sanitate& bona habitudine corporis. & ideo dicit quod prudentia, etsi habet hoc ipsum, scilicet ut versetur &cosideret ea quae sunt generationis,&possint agi & aliter se habere,&quae conferre videntur ad vitam humanam: tamen quid est opus prudentiaξcum bonus vir hae Aere possit ex sese sine ullo

adiumento prudentiae: cum sis ruperationes virtutum, & bonus vir habeat virtutes in se. Non enim ad agendum ex eo magis apti videmur,quia cognoscimus ea quae sunt honesta,' si habeamus virtutes quae sunt animi sanitates: quemadmodunon sumus magis apti ad producedas operationes sanas,ha- bentes sanitatem & bonam habitudine corporis. Non,in-

et iam ' quam, sumus magis apti ex eo quod sana percipiamus, sana

Aa inquam quae non sunt este istiua sanitatis,nec bonae habitudinis corporis, sed sanas operationes prouenientes a sanitate, a bona corporis habitudine. Quare si ob cognitione sa-

Jnarum operationum non evadimus aptiores ad exercenda

os -- pera sanitatis,& prudentia ita se habeat in operationibus

honestis exercendis, quod non evadimus aptiores cognitione illa, quid est opus ipsa prudentia ξvel quid consert ad vitam

587쪽

LIBER SEX Tvs.

tam humanamξ nam virtus videtur esse animi sanitas , sicut bona corporis habitudo sanitas corporis: verum sicut sani se homines corpore videntur producere posse operationes sanas sine scientia medicinae,aut gymnastica facultate: sic sani

virtutibus animi sine prudentia: lumine videntur producere γας

posse iustas atque honestas operationes. Quod ii hoc ita se habebit superflua & inutilis videbitur ipsa prudentia. meri to ergo dubitatur. frivola si non istorum gratia. J Quia Us visus est supra Philosophus dicere prudentiam esse inutilem studiosis ,&iam virtutem habentibus, postet aliquis dicere,

quod si prudentia non confert ad operationes exercendas acquisita virtute:confert tame ad hoc ut ij qui non habet vir , tutes studiosi efficiantur,& eas consequantur. Ideo Philoso- - phus dicit quod nec habentibus,nec non habentibusvirtute, confert prudentia. Primo habentibus non est utilis, ut antea patuit: non habentes suoque ea minime indigere videntur. 2 cum sulticiat ut discant ab iis,& pareant illis qui eas habeant. Nam sicut no nest opus ut medicinae scientia sit in eo qui vult .. habere valetudinem sufficit enim ut 1itin alio nani Der acci-

dens medicus seipsum curat: eodem pacto poterit aliquis e- ουadere sanus animo consequendo virtutes sine ulla prudelia osi pareret alijs studiosis. Est aute prudelia virtus perceptiua:

moralesvirtutes non sunt perceptiuae.&sicut sanitas sine cognitione medicinae videtur producere sanas operationes:it a

virtutes morales sua opera fine lumine prudeliae. quod si hoc sit superflua erit prudentia studiosis : praeterea superfluae- - .M. rit etiam iis qui virtutes cssequi volunt,cum sufficiat eis se qui praecepta eorum qui eas habent,& non quaerere ulterio rem cognitionem:quod si ita sit ut tam studiosis quam non stadiosis superflua sit prudentia,inutilis esse videtur invita humana. Merito igitur dubitamus. Non istorum gratia ,sci licet ut prodeant ab eo tales operationes: siue habeant, sci licet virtutes:siue habentibus, scilicet virtutes. de morali As

loqui videtur. s i NsvpER absurdum sane.J Affert Philodi sophus aliam dubitationem de nobilitate sapientiae atque prudentiae. Nam antea loquendo de sapientia&prudentia sapientiam prestare excelletia voluit,& nobiliorem esse pru

dentia, praesertilia ob subiecti nobilitate circa quod versatur sapientia. Postea vero dixit inter caeteras facultates pruden-λαν' et

588쪽

ditem in principio libri Ethicorum,dixit quod ciuilis facultas praecipit quas scientias in ciuitatibus elle velit: & sic videre tur dominari 1apientiae .mςrito igitur dubitatur de istis,&Di postea dicendum erit quomodo se habeant inter se. PR i- Nubi itaque dicimus has. J Haec est secunda pars huiuS capi tuli, in qua Philosophus posteaquam adduxit rationes quae probabant 1apietiam & prudentiam esse inutilem vitae humanae, di proposuit quae itionem utra sit earum virtutum noilior: nunc soluit duas primas dubitationes, tertiam vero ' uaestionem differet in finem sequentis capituli ut ibi pate ri bit. Hac autem in parte Philosophus duobus modissoluit il- - ''--las dubitationes. Primo modo dicere videtur, si concedatur ea quod sapientia non consideret aliquid eorum quae conferiit ad vitam humanam,& quod sine prudentia possint agi ope-

rationes secundum virtutem, scilicet moralem,a bono viro,

et quod tamen non est verum: sed si concedatur, nihilominus' dicimus has esse per se expetendas. quod potest probari hoc '. pacto: Illi habitus qui sunt perfectiones animae nostrae, sunt Q per se expetendi Nat saprentia & prudentia sunt persectiones

i. duarum partiuin id est potetiarum nobili silmarum animae, stilicet activae meus S speculativae: ergo sapientia &prud tia sunt per se expetendae etiam si nullae ab iis prodirent ope .Q. ir rationes, ut obiicitur. OD a1 Noa faciunt. J Soluit secui do modo concedendo maiore, negando minorem, scilicettia sunt per se expetendae etiam si nullae ab iis prodirent ope

a 22 Tita quod prudentia & sapientia non agunt quicquam ad felicitatem consequenda: &dicit quod operantur , imo efiiciunt felicitatem,& non ut medicina efiicit sanitate, sed ut sanitas quae est bona corporis habitudo efiicit sanas operationes

cum sit in corpore sano,&non ut externum quoddam veli

timedicina sic ille habitus acquisitus. Itasiae operatur sapienhomo per sapientia:&est habitus nobilissi inus 1 pecur secundum que operatio summa dicitur esse felicitas. - rudentia quoque est nobilissimus habitus activus secudum: - . quem operatio dicitur etiam felicitas assiua,&in agete sunt isti habitus. Itaq; no n agunt ut medicina, quod ut externum. respectu aegroti essicit sanitate sed ut sanitas suas operatio- 'ries. Quare cu superius dicebatur,nos postlimus sine medicina producere sanas operationes cu simus corpore sani, dico

589쪽

LIBER SEXTUS.

quod non valet de prudentia quod possimus producere opexa fectarid a virtute sine prudentia,quia prudentia no se habeti a saexespectri animi, sicut medicina respectu corporis, sed sicut fas--bnitas. M qtaemadmoduline sanitate no positamus producere opera faria: sic sine prudelia no possiimus producere Operae is r iario rictu Lechadum virtutem cum illa iit resti latici viriti tu mo- ' rvalium, M omnino cu illis connexa, ut patebit infra. Sapietias Acadit

igitur operatur aliquid, imo esticita sicut sanitas operationes 1acias in corpore, sic illa Operationem suam intor nam in aes mo quae dicitur esse felicitas. Prudentia quoq; activam efficit felicitate,& operatur, ut magis etiam infra patebit. Dicit auistem Philosophus de sapietia. scv M sit pars totius virtutis J iis Vidimus enim quod virtus ii sumatur tota,&diuidatur inpar tes, extemplo diuidetur in virtutem moris & metis: sapientiareοῦ igitur cum sit pars totius virtutis,quia est mentis perficit bentem,& felice reddit, & secund u eam erit speculativa felicitas. at vero secundum virtutem moris coiianctam cum ipsa prudelia, est activa felicitas.quod autem sit cum ea annexa, & . quomodo,patebit inferius. O PRAETERE A opus ipsem lSoluit Philosophus dubitatione etiam ex Parie tantum pyudentiae, probando hoc pacto,&ostendendo eam esse utilem lad vitam humanam finemq; ultimum cosequendum. Illa virtus quae necessario concurrit ad omnia opera secundu virtu- - - tem morale, ita ut virtus moralis sine ea operari non possit, necessario requiritur, & est utilis ad vitam humana,& felici- -- inteconsequendam:at prudelia est huiusmodi ergo necessario requiritur,dc est utilis ad felicitatem consequedam in vita humana. Patet ratio,& minor probatur a Philosopho. Nam ad hoc ut operatio agatur sec udum virtutem,opus est ri in- α tentio sit recta, deinde ut a trigatur operatio. At primum est virtus moralis,secundu prudentiae: ergo sine prudentia non A. ira potest virtus moralis operari. Naa 22etitus informatus

rati virtute, etsi non percipiat: recitaineae, Iusue,&a petit ferri adiltu. sed indiget lumine 2 rudeliae suae est virtus in perceptiua ut ostedat sibi viam. Itaq; ea est quae dirigit & in

quenit omnia bgna giedia ouae ad illum finem perducat recte expetitum a virtute morali: unibus mediis inuentis deinde Praeciseit &iubet ut ea agantur. Ex quo patet quod prudelia magnopere colari ad felicitate,& ad Operationem secuduni

590쪽

virtutem moralem requiritur necessario ut sit coniuncta. . ' 'irs f ARTAE autem partis animae. J Quia superius dixit

et Ia philoisephus illum habitum esse per se expetendum, qui est. perfectio alicuius partis animae,vel ostendit sapietiam atque prudentiam perfectiones esse metis,ne quis crederet quam-octis. a. o libet potentiam animae habere huiusmodi virtutes quae sint. m. Vs fearum perfectiones, excludit hunc errorem,& dicit quod

quartae particulae animae , id est potentiae v eo rarior raralla

prorsus est huiusmodi virtus & perfectio conferens ad felicitatem:quare in ultimo primo primi libri cum vellet diuidere virtutes secundum potentias animae, eam quoque post liabuit, nam illa potentia secundum quam non possiimus notata arbitr tu,& sponte agere vel non agere nulla in videtur habere virtutem vel intellectivam vel moralem: alveoetati- - ua est huiusmodi, ergo nullam habet talem virtutem. Patet l 1ati O,quia non possiimus n5 ea operari praesertim sua prin- tapillis perat ne, id est nutritiuar semper senim mirari r dum vivit animal,& eius cestatio mors est ut inquit Philosophus.

Quarta autem particula, id est quarta potentia dici potest, quiadia homine est humana anima, qtiae habet potentiam in Ellitandi, secundum locum mouendi, sentiendi vegetandi: huius potetiae vegetatiuae est nutrire,augere,&generare sibi, iis limite in specie, ut alibi ostenditur a Philosopho. ODE eo ve rod Hac in parte Philosophus declarat quod prudentia est

connexa cum omnibus virtutibus moris, & hoc pertinet addubitationem&obiectionem super allatam soluedam, cum

dicebatur quod ad sanitatem no est opus discere medicinam: a . 000 Opus prudentia ad exercendas operationes secun- dum virtutem. Contra hoc igitur arguit Philosophus, osten. Cis endo quod prudentia non potest esse sine virtutibus moromnino coniuncta cum illis,hoc pacto: Recta elemo Hucuitis rei non potest esse sine virtute morali: sed prudentia ι On potest esse sine electione recta:ergo prudentia non po-c test esse sine virtute morali. Maiorem probat Philosophus, quod quemadmodum iustae operationes interdu fiunt aqui lbusdam qui non sunt iusti, v t in quinto patuit: quiaab inuitis sunt,uel ignoratione, sic fit ut etiam aliae operatior ij fiu' , diosas produci possint a viro non studioso,eo modo quo diramus.Sed ad hoe,ut aliquis dicatur iustus,&habens habitum