장음표시 사용
601쪽
:tenda de se in vita humana cum sit persectiva intellectus
ii,ut antea diximus. Talis enim potentia intellectiva nodit esse frustra in nobis.& idem etiam de speculativa dici: st,quia etiam tantu conferunt ad felicitatem humanam, raq; operatio lectulum istas sit felicitas, scilicet alia acti lia speculatiua,ut apparebit m x. huius libri Ethicorum. nde repetit secudani solutionem, dicendo quod ex dictist quantum prudelia faciat ad telicitatem consequedam: enim sunt quae requiruntur ad actione, finis, & ea quae dub ad finem. Fine proponit virtus moralis: prudentia verinlia inuenit bona quae ducunt ad talem finem, & dijudicat ala recte;& praecipit ea quae sitiat agedai&statuit medio- item actuum & affectuum, & ipsarum virtutum, adeo ut si earu forma esse videatur. Ouod si unaquaeque virtus ratur in nobis,ista tamen magis quam aliae, quia ostendite buri bonum,&percipit illud,&prosequitur inueni edo lia bona,& iubet ut ea fiant quibus consequi posiimus boa finem.&ideo Philosophus ostendit nobilitatem huius
utis cotra oppositionem illorum,declarando quod illud erfectum, quod etiam de se sine ulla utilitate de comodo εexpetendum. Alio moclo,illuc eli expetendum maxime a si
λ profluit aliquod praeclarum bonum: prudelia est huius -'di cum sit quasi quaedam forma virtutum moralici,& cum A ausa,vivbicunque sit illa sint etiam omnes virtutes. quod z'a antea ostensum sit, congruum fuit repetere solutiones
edictas,ut renouaret nobilitatem huius virtutis,& osten-, '
et quantu sit necessaria ad vitam humanant. Incidit etiam ianc breueni replicationem Philosophus, ut inde como Sis accederet ad soluedam dubitationem motam in superiori utulo de nobilitate sapientiae atque prudentiae, quam nucuere intendit. I AT vero neque sapientiae praeest. J Soluit 1 o Soa 'ailosophus obiectionem dictam. Dubitabatur enim supe-s,quia videbatur quod prudentia es Iet nobilior sapientia, M prudentia obtineret locum architecturae. & iuberet dei s facultatibus quas vellet esse in ciuitate, de quousque,&c.
tendit igitur Philosophus, quod talis ratio non Valet, & cc od sapientia est nobilior quam prudentia, cum sit in nobi re potentia animae, de habeat nobiliorem finem ad quem
letur ordinari prudentia: Ille habitus qui est perfectio, A
602쪽
. virtus nobilioris partis animae est nobilior qu3m alter qui est virtus ignobilioris. At sapientia est huiusinodi respecta prudentiae: ergo sapientia est nobilior quam prudentia. P tet ratio,quia sapientia est perfectio intellectus speculativi, prudentia activi:&manifestum est quod intellectus speculata uia riuus excedit activum nobilitate.Sed ad solutione eius quod Z .hijcitur, quod prudentia iubet, animaduertedum est quod is aliud est iubere huic aliud iubere de illo:non ergo sequitiir, 9 quodcunque iubet simpliciter praestantius est: & affert duo
exempla. Nani medicina iubet, non tamen sanitati, quia esset nobilior sanitate,& tamen non est nobilior ut ordinatur ad illam, sed bene iubet gratia sanitatis . Nam ad hoc ut aliquis sit nobilior altero ob iubendi imperiit,oportet ut iubeat illi dicit architectus artificibus manufactivis:sed prudentia est architectura respectu aliarum facultatum activaru :&si ii
et de sapientia vel gratia illius,tamen non iubet illi. Dein- ου de affert aliud exemplum quod sumitur a facultate ciuili,di- . - η - icendo quod si hoc esset ut ob hunc suum iubendi modii esset nobilior sequeretur quod esset nobilior deo v et rebus diui nis, quod ellet absurdunt. Quia iubet gratia illius de religio- ne&cultu diuino. Disponit tacultas ciuilis de omnibus quae ' sunt in ciuitate, & eorum curam habet,inter quae sunt tem .s r 'Tpla & sacra ,& omnino cultus diuinus. Quare patet quod Mii prudentia iubeat de sapietia,& gratia illius non tamen est: a 4 nobilior ea,cum non iubeat et . Notandum quod prudentiae a est praeclarus habitus ob multas rationes quas vidimus, tante si conferatur cum habitibus speculatiuis videtur esse ins rior. Primo intellectus & scientia sunt de necessarijs & per petuis:prudentia de iis quae fiunt a nobis,&possitiat aliter se
habere. Praeterea illi habitus sunt virtutes nobiliores potentiae animae, scilicet intellectus speculatiui: prudelia vero acti-ui.quare si scientia &intellectus sunt nobiliores ipsa prudelia an ullo nobilior erit sapientia,quam illa. Verum si discurramus per singulas c5ditiones,reperiemus sapientia mirum in modum excedere ipsam prudentia in nobilitate. Primo, via est in nobiliore potentia animae, ut dicit Philosophus: einde ver fatur circa nobiliora obiecta id est circa perpetua & necessaria, & praecipue quia versatur circa substantias separatas.Habet etia nobiliore fineni,cuspeculatio antepo-
603쪽
tur actioni. Non enim videtur quiescere homo in activa λαμ-icitate, sed videtur velle ulterius progredi quoad fieri test. P raeterea si prudelia ita se habet ad sapietiam ut medita ad sanitatem,& medicinavideatur iubere gratia sanita ,& ob eam operari sic prudentia videbitur ad sapientiam dinari,&finis forsitan illius ad finem illum praestabilissi-im omnium humanorum dirigi & ordinari. sed haec inde num librum disserantur .Hic tantum intelligatur quod se entia est nobilior prudentia,ut dicit Philosophus. Verum m dictum sit,&in praecedenti capitulo,&etia in isto quod udentia non potest esse sine virtutibus moralibus, deinde lod virtutes morales non possunt esse sine prudentia : de viri quod virtutes morum omnes sunt simul circa haec, &γ haec dubitatur utrum sit verum id quod dicitur a Philo- ph o, Quod data una virtute, ibi etiam sint reliquae omnes, sunt simul .hoc non videtur verum, & probatur his ratio bus: Quicunque est magis dispositus ad unam rem susci- - endam quam aliam,&non aeque ad omnes,videtur nune e '' am nuc alia,& omnes pariter suscipere: sed quilibet ferme Iino videtur respectu virtutu suscipiedarum magis dispotus & aptus ad unam suscipienda quam ad aliam: ergo videir nunc unam, nunc aliam suscipere,&non pariter omnes. em nullius virtutis operationibus acquiritur alia virtus Qraeter eam qtiae est propria operarionis illius:ergo opera- ionibus virtutis una tantum acquiritur virtus, & non om
es, ut statim sequatur quod ubi sit una,sint reliquae. Patet rao ista: quia ex similibus operationibus similes generantur ibitus,ut inquit Philosophus: & virtutes sunt distinctae se-mdum potentias,operationes,&obiecta,ut vidimus. non3rgo ex quavis Operatione quaevis virtus,sed determinata quiritur.Item fieri non potest ut omnes operationes vir et 'itum ,& studiosas producamus: ergo fieri no potest ut om/essimul acquirantur. quare non erunt simul omnes ita vina data reliquae etiam intelligantur adesse. Oppositu tameidetur sentire Philosophus,cum dicat & probet quod ubi
inque est ipsa virtus prudeliae ibi sint omnρος vir ri rsu Dro, lutione eoru quae dicta sunt pontitur primo duae opinio .es: quarum prima est, quod virtutes bifaria dictitur: quaedaecessariae,ut per illas homo euadat bonus: quaeda non sun t
604쪽
necessariae, quan uis per eas euadat homo bonus. Necessati e 1unt illae quatuor, quas isti appellant cardinales , scilicet prudentia,iustitia fortitudo,temperantia,&sine illis dicut fieri non posse virum bonum. Praeter has sunt liberalitas,mansuetudo,&aliae morales, quas dicunt esse utiles, non tamen necessarias ad hoc ut quis bonus euadat . Dicut praeterea quod . . . vi onus tripliciter dicitur. Primo modo improrie ob aptitu
dines naturales. Secudo modo secundii quid, ut bonus citharoedus. Tertio modo vir bonus simpliciter qui illas quatuor habet virtutes. Dicunt post haec quod Plutosophus quando loquitur de coniunctione virtvtsi, intelligit de illis quatuor principalibus, ita ut illae sint quae necesiario requiratur ad costituendii virum simpliciter bonu,&illae aliae no sunt necessariae quavis conferant: & dicut quod data una virtute de illis
quatuor aliae sequutur:&omnes aliae,scilicet tres,sunt cuprudentia, & quod hoc intelligit Plialosophus cum dicit quod
ubi prudentia est,ibi sunt omnes virtutes,id est illae tres. Haec sentetia iudicio meo no videtur vera:quia Philosophus vult ostendere virii simpliciter bonum,qui habet omnes virtutes simpliciter non excipiedo has vel illas, & distiuguedo ut faue, ciunt. Secunda opinio est quae videtur verisimilior quod vir ---ius disitur perfecta duobus modis. Vno modo perfectione sua interna,& propria, ut meperantia dicitur perfecta, qua et homo potest omnes operationes teperatas producere. Secula perfectio virtutis est externa, quam unaquaeque virtus ab alia accipit: ut magnanimitas accipit ab alijs virtutibus omnibus: huiusmodi enim perfectionem accipit unaquaeq; virtus ab alia vicissim, quae est adiumentum ad operandii. Nam tunc dicitur virtus perfecta quando non impediuntur Op I rationes secundum illam vi autem:& hoc fit Quado quis praeter illam habet alias virtutes. Ergo ad hoc ut virtus dicatur hoc modo, requiritur ut ad perfectionem suam propria a cedat alia perfectio proueniens ex unaquaque virtute. ita ut a sit quasi Uiutrix& perfectrix alterius,nec operatio im pediatur:&ad hoc declarandum tale adducatur cxemplum.
Ponatur quod aliquis sit temperatus in summo gradu , &habeat temperantiam perfectam secundum perpectionem propriam, & non adiuuetur a perfectione externa id est ab alijs virtutibus. Sit ex altera parte talis auarus. Tunc pro pona
605쪽
atur sibi adulterium committendum magna vi pecuniae
ita. Ille aut recusabit, aut non. Si non recusabit, adulte a no erit temperans: si recusabit, tunc quia est auarus cum cultate abstinebit,& producet operatione temperatam
dissicultate: ergo n5 erit perfecte teniperans quia signu tuum est facilitas, id est cum operatio producitur clivo ate & facilitate:tunc indicatur quod habitus inest,ut dicitosophus in secundo: cum vero producitur cu dolore &cultate,tunc est indici si nondum ibi adesse habitum ve-:d dispositione quandam. Eodem pacto si ponaturali- esse inteperans,&quod ex altera parte sit iustus ,&in re canda offeratur sibi aliqua voluptas:aut accipiet, & ea dea iniuriam afferet alteri, & no erit iustus: aut ii non acci ,& no inferat iniuriam , cum difficultate abstinebit, & cuicultate faciet iustitiam. at vere iustus no debet cum diffi-ate & dolore operari iusta, sed cu facilitate & voluptate.
are ad hoc ut perfecta dicatur virtus oportet ut non im-iniatur operatio propria,& ad hoc cocurrat adiumentum in 'rum vir tutum ut una iuuetur ab alterame si sola sitvna,im qu
latur a vitio alio, ut exemplis ostendimus .Hac distinctio llata afferunt illi postea duas conclusiones ad suum pro itum confirmandum.Prima est,quod si in aliquo silvirtusfecta utraque perfectione, interna scilicet& externa,&pria & aliena: tuc necesse est ut sint in eo omnes virtuteS,nt Iimul. Secsida est,quod si sit una virtus perfecta tantum
perfectione,id est sua interna &propria, no est necessevtint reliquae omnes. Haec opinio eit probabilior quam pritamen &ista no est ad modii tuta, quia Philosophus dicit
id ca una virtute, scilicet prudctia,er ut omnes virtutes si- . Ponit enim una virtute perfecta de se,&cu prudelia ad bi,& reliquae sit nul omnes virtutes ader ut His ergo post
itis dicendu est secundit mente Philosophi quod data una
ute ut virtus est, & ut consistit in indivisibili squia vias is isque rei sum niti quaerendum es omnes virtutes daritae e esELoquitur enim Plutoso plius exactissime de virtute. icquid est aute, de quo ordine & via disputatur, id est, ut inquit ad ultimam sui generis formam speciemque redi idum. Ostendit enim Philosophus quod cum prudelia est,nes virtutes sunt. at cum una est virtus, dc vere virtus pruden
606쪽
dentia est:ergo cum una est virtus omnes virtutes sunt: & t -- - lis videtur elle sententia ratioque Philosophi.Veru pro ma- H - iore deelaratione est notandu quod duae sunt potetis inquibus suscipi utur virtutes scilicet intellectus,&appetitus:sed loquamur de intellectu activo,in quo suscipitur prudelia, & de lappetitu in quo suscipiuntur virtutes morales.Istae vires de 1e Munt nudae,& no habent ullam perfectionem nisi naturalem, 'id est aptitudinem suscipiedi virtutes, quae sunt habitus. Ideo Philosophus habilitatem posuit perspiciendi in mente acti quae suscipere prudentiam potest:aliam posuit aptitudine naturalem in appetitu quae suscipere virtute moralem potest,ut supra vidimus. Verti etsi plerunq; reperiatur ut unus homo habeat maiorem aptitudine ad unam virtutem suscipiendam quam ad alia: tame sicut dari potest corpus sanissimu: sile dari posse videtur appetitus habes aeque aptitudines naturales ad omnesvirtutes suscipiendas.& quavis Philosophus dicat hoc non fieri in virtutibus naturalibus,videtur hoc dicere, quia rarissime it,&sumit id quod uiplurimu fit: sed tamen quia da ri potest,cocedatur quod talis erit aeque aptus ad omnesvirtutes.veru quicquid sit necessario requiruntur istae aptitudines in utraque parte & potentia animae,ad hoc ut anima suscipiat virtutes: nam sicut materia nisi esset disposita primo, nullam susciperet in rma, cum ipsa sit de indifferes ad omnes formas elementorti suscipiendas,ita & illa. Dis punitur ago primo aliquo modo, ut suscipiat litac loriusqu)nvilla formasan Eodem vel simili modo aptitudines naturales videntur disponere appetitum ad virtute acquirendam, & habilitas illa perspiciendi intellectu actuum ad suscipiendam prudentiam quae acquiritur per tale habilitate,ut etia acquiruntur virtutes morales per aptitudines naturales ipsius appetitus. Dicedum est
igitur quod non potest dari perfecta prudelia quin insint omnes virtutes,&aequae:quia no prius videtur oriri prudentia Quam morales virtutes. nec prius morales virtutes quam ista: sed ambo p. Iriter. & aequae. ex quo sequitur quod una data re
liqua: ibi sint oportet. Sed oritur difficultas quia distinxit vir tutes non ratione sotu sed etia obiectis& operationibus ge' . nere diuersis:& ostedit quod no ex quibusvis operationibu quaevis oritur,led ex determinatis determinata. Dicendum quod licet virtutesquorum sint diuersae, tamen habet duplex
607쪽
iculum .Primit, quia omnes virtutes sint mediocritates aur
ectuum,aut actuum quae oriuntur a vi perspiciendi vel ipQudentia: similiter operationes ipsarum virtutum habent niunctionem talem ut simul oriantur ob nodii ipsius pro titiae vel potentiae perspiciendi quo simul coniungantu .iud vinculum est conditio prudentiae quae videtur dares omtutibus:& ideo cadit in definitionem virtutis ipsa pruden,cu dicitur quod est habitus electitatis in mediocritate con ens respectu nostri determinata ratione, id esta prudelia.
are cum habeant hoc comune vinculum tam ex parte prun tiae qu&n ex parte virtutum, quia tali modo colligantur: rito dicetur quod ubi prudentia est,ibi reliquae erui viri .Verii tota vis cosistere videtur in eo ut appetitus rediga ad mediocritate,& essiciatur obedies rationi: quod si vers
Sperrecte redigetur ad hac mediocritate erit etia paratus Ialia, licet no exerceantur operationes.Vnde si prudelia re :it appetitu ad moderatione irae, rediget etia ad modera-s ne cupiditatis,quia prudelia est latisiima. Nam in pauperetest cile liberalitasaice diabeat facultates salte ex parten Euae quae habet appetitu redactu & paratu a d tales ope-iones exercedas .Quod si facultas detur , operabitur si ve
sit prudens. Praeterea totum ossiciu virtutis videtur consi ta , , ,αιόν
re in electione bona. Quod si desint facultates, tamen po- - -- it adesse perfectio inter na,&appetitus paratus obedire rani quandocunq; occasio tulerit. Quare ubi est electio bota, ibi & ratio vera, &appetitias est reistus. Nam cum moris de virtus, ut ante dixit Philosophus, habitus sit electivus, vero appetitus ista uens deliberationem, propterea ationem veram,& appetitum rectum esse oportet si elen sit studiosa. Itaq: dicere possiimus quod cum ex propriis
erationibus acquiritur aliqua virtus, ubi primum prudelia i st, acquiruntur etiam aliae virtutes, id est quaedam firma Ipositio ad exercedas omnes operationes secundu quam ' 'se' et virtutem, cum facultas & occasio tulerit: est enim pru-VMymunis mensura omnium mediocritatum. aliter pria , as no esset perfeci e prudens quod est absurdum. His dictisue praemissis respondere posIumus rationibus quas supra suimus contra hanc sententiam. Ad primam,cum diceba- quod homo non potest suscipere aeque virtutes OmneS cu
608쪽
habeat aptitudine naturalem magis ad unam quam ad aliam,& non pariter & aeque ad omnes: dicedum quod dari potest talis homo aeque dispositus . vel si hoc non sit, quia rarissimest in naturalibus aptitudinibus:tamen, ut dicit Philosophus, non sequitur, quia virtutes proprie dictae quibus absolute dicitur lio ino bonus,no possint esse simul, imo necessario sunt ob ipsam prudentiam. Nam sic ederetur id quod uiplurimu fit, ut homo sit naturaliter magis aptus ad unam virtutem quam ad aliam acquirendam: tamen nos equitur, quia habeat potentias secundu quas potest suscipere omnes, licet cum maiore difficultate vitamquam aliam. Uerucum aliquam ex suis proprijs operationibus acquirit,disponitur appetitus quodaranodo etiam ad alias, ita ut cum prudentia adest, sint reliquae. Virtutes omnes acquisitae, ut diximus. Ad secundam,cum dice V batur quod ex operationibus unius una oritur virtus, illud conceditur in principio cum oritur habitus, tamen una cum prudelia omnes aliae ori utur virtutes,ita ut simul sint. Ad te
tiam ratione cum dicebatur quod homo n5 potest simul omnes operationes producere: dicendu quod respectu assultaris quam habet virtutes inter se, & cum ipsa prudelia, si acquirat habitum perfectae unius virtutis, ibi immediate aderiit reliquae. Quod si no acquireret omnes per operationes, acquireret tamen per electione quae est actus quida internus:quare
pauper poterit esse hoc pacto liberalis, quavis non habeat facultates, scilicet per electione. Tenendum est igit mecundusententiam Philosophi,quod ubieunq; estvna virtus ibi sint reliquae, per hoc quod ubicunq; est pruri tia, ibi sunt omia βvirtutes morales. Et ubicunq; est una virtus ibi est prudeli iergo ubicuq; est una virtus,ibi sunt omnes. Nam nisi sint itimui,videretur quoquo modo talis operari cum difficultate,& tunc no esset virtus proprie in eo ted potius dispositio quaedam nondum perfecta. Philosophus aute non videtur loqui '-- -- hic de virtute quae est in via generationis,cum dicit, una data, 'a' ' omnes sunt simul sed de virtute exactissima & perfecta, quae iligitur prudentiae,fit quidam nodus virtutum,&aggre tum quoddam, &appetitus,ut saepius diximus, promptus estre paratus in quacunq; operatione studiosa rationem sequi. Concluditur ergo quod omnes virtutes morales sunt simul conexae inter se,&etiam cu prudentia, ita ut non separenturnia
609쪽
ratione sua formali. & definitione. Sunt enim hoc pactoinctae,auia habent diuersa obiecta circa quae versantur:dius etiam potetias quas perficiunt,& diuersas rationes fores, & tamen in eo in quo una perfecta est,siint etiam reli- sit nul v na cum prudentia, secundu ea quae ex dictis Philo, i colliguntur. Hanc sententiam sequutus est Cicero cumisit,Sed ne quis sit admiratus,cum inter ipsos philosophos stet, a meque ipso saepe disputatum sit,qui unam haberet aes habere virtutes:nucitaq; seiungam,quasi possit quisai qui non id em prudens sit iustus esIe. A lia est illa cum ve: ipsa limitatur, & in disputatione subtilitas. Alia cum ad
aione comunem omnis accomodatur ratio. quamobrem
i us,ita nos hoc loco loquimur,ut alios fortes,alios vi- onos,alios prudeles esse dicamus &c. Sic ergo habemus giam doctrinam virtutum summo ordine a Philosophoi tam,quarum aliis dicuntur morales, quae collocantur in 'titu: aliae intellectitiae, quae collocantur in intellectu se lum diuisionem quam in fine primi Ethicorum Philoso; posuit.
TIB EA SEPTIMUS.ieroica virtute,c5tinentia, & earum oppositis.
OST haec dicendu est, alios propriim icipio, tres esse 1pecies eorum quae circa mores sunt fugienda: uitium, lacontinennentiam Pritatem. Atque contraria quia de duobus munire lassii: aliud enim uiri, aliud continentiam appellamus. Adseritatem auα
610쪽
tem Cr immanitatem, maxime uirtutem eam conuenit diacere, quae est supra nos, Heroicam,inquam, quandam atrique diuina. ut Homerus de Hectore,propterea quod ex mia bonitate praestabat, dicentem Priamin latroduxit,
Nec iam hominis sane mortalis filius ille Esse uidebatur, ed di semine natus.
Quare si ex hominibus ob uirtutis excellentiam dij sunt . ut aiunt talis quidem n habitus fuerit,qui strinii oppois
nitur. Etenim ut ferae,neque vitium est neq; virtus,sic nerique dei fed hoc quidem prae stabilius est uirtute: illud auritem diuersum quid a uitio genus. At ut raro fit uirum esse
diuum, ut appellae Lacones confreuere cum ualde aliis quem admirantur dicunt enim, uir diuus hic est sic ferus, atque immanis est inter homines raro. Maxime uero inter nationes barbaras est. sunt autem quide tales er ob v tir. morbos, onesq principit. Et eos etiam homines qui in viiijs exuperant, hac insinu consuevimus appellatione' notare. Sed de lati quidem di ostione mentio aliqua poα , sterius sei. De uitio uero prius est dictam munc de incona tinentia, mollitie, luxuq;: Cr de continentia atque constantia est dicendum. Neque enim ut idem quod uirtus er viatium, neque ut diuersum genus haec sunt putanda. Atque ut in caeteris egimus,allore ea quae videntur oportet, Crdubitare primum. D einde omnia quae probabilia sint,aut salie plurima, maximes praecipua circa hos doctus ostedere. Nam si soluantur quidem ea quae difficultatem a r. runt, relinquantur autem ea quae probabilia sunt,s iis s α3 ne fuerit demonstratom. Videtur itaque continentia quia deni,constin tus, ludiosa esse ac laudabilis. Inconlinenatia uero Er mollities, praua,atque uituperabilis, Cr ideme se continens, Er persistens in ratione: ex idem etiam inis