장음표시 사용
591쪽
Virtutis, requiritur non solum ut agat iusta atque honesta, , ' astat cum electione recta. Et sic patet, quod electio recta semper est cu virtute, & ideo virtus est habitus electivus,&c.
Minorem quoque probare possumus ex dictis Philosophi,
scilicet quod prudentia non est sine electione recta quia ele- . i sti IIII rectam facit virtus moralis: sed ea inuenire quorumc .gratia fit electio non est virtutis moralis, sed prudentiae,quae
Sinuenit & praecipit quae sunt agenda. Quare hoc pacto soluitur id quod superius obiectum est de prudentia,quodvide-
batur esse superflua, quia iusta & honesta, & omnino actus virtutis poterant homines producere sine prudentia, r.ec magis ob eam erant apti ad operandum sicut no sunt magi, apti ad opera sana producenda ob cognitionem medicinae. Soluit, inquam, Philosophus altius repetens,ac dicens quod ad Operationes quae sint secundum virtutem ab viro studioso satrast λ ζr se.& non per accidens ,requiritur electio bona quamῖ
rectam facit moralis virtus,& ut illius gratia agatur:sed pru-ldetia est illa quae necessario requiritur, ut perspiciatquae sunt illius gratia: ex quo cum electione & virtute morali sit con iuncta, oportet & requiritur necessario. Addit ulterius Philosophus ad hoc declarandu,quod est in animo quaedam vis& potentia, quam dicere solent aptitudinem quandam per spiciendi ex ipsa natura, cuius absentia videtur este stultitia: τ' haec cum sit naturalis apta est ad astendum& atIinyendum ea
quae perducunt ad propositum&ilitentum finem ab appeti- et
tu,sive sttidioso,sive vitioso. Postumus enim ea Qti& abuti. quare bifariam esse potest: quaedam laudabilis si intentio sit bona: quaedam ecotra,si intentio sit mala.Verum cum sit potentia apta ad suscipiendum&bonum&malum habitum: si suscipiet bonum, habebit prudentiam: si malum,habebit ilitiam, quae est eius malus habitus, &quasi quaedam peruersa prudentia, licet nullo modo prudentia appellanda sit,sed ma Plitia quaedam & astutia. Non vult autem Philosophus quoducia quae lana oc altutia. Non vult autem Philosophus quod
una& eadem potentia de se sit bo na & mala,sed possit susci pere habitum bonum ipsam prudentiam,& tunc est laudabilis: vel habitum malum ipsam malitiam vel astutiam,& tunc est vituperabilis. & dicit Philosophus quod homines solent 3 pellare prudentes astutos quia iunt apti ad pρrspici edum se proprie,quia cofundunt. Nam astutus malitiosus prae
592쪽
supponit finem prauum intentum ab appetitu: prudens vero prae lupponit bonum finem,&inuenit bona media quae ducunt ad illii: quare improprie tales dicuntur prudentes.Nam prudentia est habitus laudabilis φstutia vero & malitia est vituperanda addit quod prudentia no est talis vis, nam eam, praesupponit sicut habitus potentiam sine uua esse non po- ' rest cum ut eius perfectio: sed illi potentiae perceptiuae quae P tanquam oculus quidam, imprimitur ipse habitus,&ipia virtus prudentiae. Ex ijs patet quod prudentia non est sine electione:electio non est fine virtute morali: ergo prudentia non erit sine virtute morali. Dirigit enim prudelia hanc vim ad ea omnia in menda bona quae dueunt ad bonum fi- . Sem . A a iocinationes enim ad est discursiones,quibus pro cedit prudentia ad inuenienda media in rebus agendis ha-ibent Principium, scilicet finem sibi Propositum & intentum ab appetitu:& talis est bonus finis, & talis bono viro apparet. Est enim natura virtutis,ut feratur ad bonum finenuvi I iij vero ad prauum Corrumpit enim indicium ipsa prauitas, ausaque esse videtur ut fiat error circa principia reru agen- Idarum adest circa fines. Vnde antea in capitulo prudentiae, Nam principium, inquit, rerum agendarum: id est ut patet, gratia cuius sunt ipsae id est finis: et vero qui corruptus est obvoluptatem aut dolore continuo non videbitur principium. Σ ipsum nec huius gratia,&c. Et haec ei correspondet:atq; hoc
non nisi bono viro videtur atq apparet. Prauitas enim peruertit Sc. Concluditur ex ijs omnibus quod prudentia no npotest esse sine virtute morali,& quod est necessaria ad virtutes moris,& honestas operationes exercendas secundum virtutem,& quod operatur ad felicitatem humanam. In sequen ii vero capitulo ostendet etiam quodvirtus moralis non po-117 test esse sine prudentia. Nos ob ipsa.J Id est non gratia
ipsorum honestorum quia si fecissent ob ipsa,essent forsitan 118 dicendi studiosi. Dips ARvM gratia.JVeluti ut agat non timore, aut alia causa , sed ipsarum gratia,veluti propter iusta esse ut ita loquar:&agat honesta propter honestatem,&honestatis gratia. Sed percipere, scilicet media quibus assequamur finem bonum non est virtus moralis, sed alterius potentiae,ut declarat. Malitiosos improprie dicimus. Huic pculo. id est tali potentiae perspiciendi. Imprimitur.tanquam fornia
593쪽
orma quaedam perfectiva ipse prudentiae habitus. NEC ras bsque virtute.J Scilicet morali. Concurrit enim appetitus ectus,& conuenit cum ipsa prudentia. Ratiocinationes, sci cet quibus procedit prudentia ad inuenienda media . Prin ipium habent, scilicet finem ipsum intentum ab appetitu. ptimum .vel simpliciter,uel in genere vel respectu eorum uae agutur ob ipsum finem. ΓHoc sane. JScilicet optimum I3ouod contigerit, ita tamen ut sit vere bonum. Circa princi ia rerum, id est circa fines. Ex dictis patet,quod prudentiast utilis &necessaria ad virtutes moris, S quod ipsa opera ar multum ad felicitatem humanam consequendam.
Onsiiderandum autem iterum est er de uiris urtute. Eten m ut prudentia sese habet ad hais 1gr. bilitatem, quae non est idem,sed malefc er in 7 proprie uirtus sese habet ad naturalem ui
item . Omnibus enim finguli mores inesse quodammodo itura uidentur. Etenjm Cr iusti natura, ricis,alque ad inperantiam nati videmiae: caeteras contignuo habem sc ipso ortu. Sed esse tamen quaerimus aliquid ultu quod Z proprie bonis, er talia nobis alio modo inesse. Pueαs enim ac beluis naturales habitus infucit. at absq; mente γcere uidentur. Atque ut robusto fit in corpore sine ocuse mouente errat enim Eehementer ex eo quia no habet si fc hic accidit. Si uero mentem acceperint, in endo disert. Atq; habitus ille simalis, tinc erit proprie 13s tus. Quare ut in opinatiuo duae frunt pectos,babilitu, is lue prudentia: sic Cr in moruli fiunt duae, a naturalis tus, altera proprie uirtus. A tq, harum ea quae est proo i3 sie uirtus,non fit fine prudentia. Quapropter inquii t ttites Omnes, prudentius ese. Et Socrates partim recte erebat,parum peccabat. peccabat,quia uirtutes omnes pruden
594쪽
ETHICO RVM prudentis ese putabat. bene dicebat, quod non esse ne
136 prudentia ipsus aiebat. Hoc autem huius indicium est. Etenim nimc omnes cis uirtutem diffiniunt, dicentes ipsum habitum esse, cr allerentes ea circa quae versat: ΠCodex addistisecutidium rectam rationem Videntiar liter ougroeci bic nam vaticinari quodam modo talem habitum ese viri: σψ i tem, qui est sic dis prudentiam. Oportet autem p ru mper migrare . Est enim is habitus uirtus,qui non μαlum est sec dum rationem rectum , sed cum recta etiam s. Em: ratione. Recta autem de talibus ratio ipsa est sane pruae te ratio, dentia. Socrates igitur uirtutes ipsas rationes esse arbiis quae ἐβ- trabatur. Omnes enim scientius es e dicebat . at nos cum cudini pm ratione esse censemus. Palet igitur ex dictis, feri non
pol se ut prudentia sit homo proprie bonus, er abs
13T que morum uirtute prudens. Alenam erea ratio qua qui αpiam disseruerit separari uirtutes,hinc solui potest. Non enim idem ad omnes suscipiendas aptismus est ingenio:
138 quare aliam iam accepit, alium nondum accepit.Hoc enimian naturalibus quidem uirtutibus feri potest .al irn iis quisbus absolute dicitur homo bonus, fieri nequit. Eierim clim prudentia quae est inu, fumi inerust ligniverse.us constat autem ex prudentia opus esse, etiam fi non es i, . , octilia: quia partu est uirtus. cr fine prudentia, fine ita virtute, electionem rectam non fore. altera nanque finem: Isso altera ea quae sunt ad finem agere acit. At uero negites pientiae praeest,neque praestabilioris est partis. cui neu que ars medendi praesidet sanitati. Non enim utitur ipsa,
sed uidet ut fat. Illius igitur gratia non illi iubet. Proierea trule est ac si qui iam scultatem ciuilem pri ictu pem esse deorum asserui, propterea quod praecipit dς ρ
nimbus quae aguntur in ciuitate.
595쪽
C o M M E N T. CONSIDERANDUM autem. JHoc est secundum capis isttulum huius tractatus,in quo posteaquam antea osten-
ibusmunc vice versa declarat ipsas virtutes morales sine prulentia esse non posse, & item omnes virtutes esse simul,quia uni una cum prudentia. Diuiditur autem hoc capitulum in cres partes quae sitis locis patebui. In prima igitur parte pro 'i P at quod vir tus moralis non potest esse sine prudentia, & ad ioc declarandum praemittit duas sententias. Prima est talis, ,icut est in parte animae rationali activae ubi est ipsa pruden- r ' I ia: sic est in ea parte ubi sunt virtutes morum,sed in illa par- , e rationali est vis quaedam naturalis, & habilitas quaedam, erspiciendi: ita erit in ista virtus vel potentia naturalis qua r 2 inima suscipere potest virtutes morum . Diximus enim an ea de prudentia quod ilia praesupponit quandam habilita em naturalem,quae suscipere potest bonum habitum & ma, um: bonum,ipsam prudentiam: malum,ipsam astutiam siue malitiam. Dico igitur quod sicut se habet prudentia ad habi- itatem illam naturalem quae non est prudentia, sed habet sa nititudinem cum illa cum possit eam suscipere in se: eodem ,acto se habet virtus proprie id est moralis ad eam virtutem tuae non est proprie virtus,sed est naturalis virtus,& quasi ha,ilitas & potentia quaedam naturalis S hoc pro b x ς ςOm e a . . ii uni hominum opinione qui putant virtutes quasdam natu ' sales esse in appetitu sensitivo, & in ea parte ubi morales su- ' .
cipiuntur virtutes. Quidam enim fortes, quidam temperati,
iuidam iusti videntur esse natura, & a primis inuitamentis μ' rostrae generationis Post hanc sententiam declaratam oste lit Philosophus non solum tales naturales virtutes inesse horuni sed a Hetiam esse quae Proprie dicuntur virtute pro-O. 3ando hoc pacto Proprium bonum hominis,& virtus pro--,
rie dicta non potest laedere honii nem, S habentem, sed nairales laedere posi uit: ergo tales virtutes non sunt bonum ζι
tominis,& virtutes proprie dictae: quare ponere alias virtu oportet praeter naturales. Ratio patet exemplo puero tam & bestiarum. Nam pueri habent aptitudinem ad forti-udinem,temperantiam,&huiusmodi,&denominantur ta-F- ui es ob illas aptitudines natural ps. Verum cum non .
596쪽
Humila tionis & mentis, videntur laedere posse si ipsis abi tantur.Bestiae vero nonnullae tortes,aliae mansuetae, vel prudentes dici solent per quasdam similitudines:&cum non habeant rationem & mentem, nocere interdum videntur tales virtutemiaque ut robustum corpus animalis bruti siue hominis,carenS visu,si inoueatur, ostendi vehementer errare
que videtur: sic naturalis virtus si sit in aliquo sine lumine rationis& virtutis proprie dictae, occasionem praebet habenti , M. Vt Vehementer lαdasur. Ex quo patet quod virtus naturali, II alon est proprievirtus, nec proprium hominis bonum,quare ' alias oportet esse virtutes,quae sint propriae:&cti sint cum recta ratione tanquam cum visu & oculo ducente, non pos-
V ih affert tertiam sententiam ob quam aliae sunt allatae, scilicet quod virtus morum non est sine prudelia, quam probat hocia pacto, Mens & recta agendi ratio est ipsa prudentia:s d vir tua moralis non est line mente & recta ratione agenai: ergo virtus moralis non potest este sine prudentia. Patet ratio, quia prudentia est habitus mentis consultatiuae,&recta agen. di ratio,ut antea vidimus. Virtus autem morum non est sine recta ratione:'naturales enim virgutes esse possunt sine ratione recta, morales non possunt.Et sic ordine habemus has . tres sententias,& conclusiones pilabatas. Primat illi d si tuis & habilitas illa naturalis perspiciendi se habet ad p m-
dentiam, ita sunt naturales virtutes, quae se habent ad virtutes morales. Secunda, quod naturales virtutes non sunt proprium hominis bonum , nec sunt virtutes proprie dictae. Tertia, qua concluditur quod virtus moralis non po-
131 test esse sine prudentia, ut successive patet. ΓΕ τε sibi yt Ar oba, inprudentia. J in ta sicut prudentia perficit&dirigit vim il-
lain naturalem,&habilitatem perspiciendi: sic virtus moralis illam naturalem virtutem. vel perinde est quod sicut prudentia non est sine virtute morali, sic moralis virtus non est sine prudentia. quodammodo:quia neque natura proprie insunt, neq; praeter naturam ipsae virtutes. sed sunt aliae virtutes proprie dictae praeter istas naturales quae acquiruntura33 per istas. fi L La similis. J Scilicet virtutibus naturalibus. ra res opinativo. Id est in mente consultatiua&activa.No randum quod est similitudo quaeda inter virtutes seu aptitu-
597쪽
ies naturales,& virtutes proprie dictas quia sunt perfecti
illarum potentiarii.& ideo appellantur virtutes propriae: o in speculativa parte animae, quaedam est aptitudo ad su piedam scientiam similis scientiae non tamen est ide.)aia is vis sine scietia propria potest errare,& talis vis appellarit est acumen intellectus atq: ingato; ingeni j Isimiliter in activa estite animae habilitas,& aptitudo perspiciedi similis pruden,quae tamen non est prudentia,ut ostedimus :llic est de alia te animi, id est de appetitu, qui est sedes & domiciliti vir tam moralium, ghi siliat potentiae naturales quibus alij ad titudine,alij ad temperantiam , alii ad aliud ferri videtur, suscipere possimi habitus,& virtutes proprie dictas. Talestur aptitudines dicuntur in appetiti uis praefertim ubi non bent proprium nomen virtutes naturales, non quod sintoprie virtutes, nullae enim proprie dictae insunt nobis nata a, ut in secudo Ethicorum ostedit Philosophus: sed dicun quod amodo naturales, quia per tales potetias & vires suis apti natura ad illas suscipiendas.Vnde in secudo, Nec napa,inquit,nec praeter naturam in nobis virtutes efficiutur,lsumus quide ad ipsas suscipiendas apti natura. Et item portes quide sumus natura,boni vero non efficimur, aut malitura. Ex quibus patet,quod virtutes illae quas Philosophus pellat naturales,esse aptitudines & vires ad suscipiedasvir-tes,no aute virtutes proprie dictas. Patet etia quod virtutes orates,& proprie dictae no possunt esse sine oculo pruden e sed necessario sunt cu ea colunctie. O v A PROPTER in-- ς iunt. J Ad probanda eande conclusione quod virtutes mo. U. in ales no sunt sine prudelia astertantiquoru sentetiam: qui diiunt omnes virtutes esse prudelias,ut Socrates & Socraticinnes. Arguebat enim hoc pacto,Omnis habitus dui est re a ratio agedi est prudelia: omnisvirtus est huiusmodi ergon nisvirtus est prudelia. Et dicit Philosophus quod isti par in benedicebant, partim errabant. Errabant enim in hoc, aia dicebat omnes virtutes esse prudelias. Differt tamen vir , s moralis a prudelia. Nam virtus moralis no est cognitiva, Q. ι-δ- - udelia est cognitiva. Praeterea virtus moralis est in appetita ', prudelia in intellectu quare non benedic ut quod virtutes is .
orales sint prudelix, ct errabat in hoc. In eo aute benedice
ant,quodvirtutes morales n5 possunt esse sine prudentia,& T.
598쪽
nos idem asserimus: ex quo confirmat sententiam suam superius allatam. Notandum quo Plato in libris ciuilis scienti inducit Socratem disserentem de rebus ciuilibus, & ibi dicit virtutes esse rationesnion quod omnino sint idem sed quod a recta ratione proficiscantur,& ea indigeant : Quo setiam innuit Philosophus cum bene sensisse Socratem inquit in eo, quia asserebat virtutes non esse sine prudentia. Quod si sane intelligamus sententiam Socratis ut est intelligenda,videbi-13s mus illam conuenire cum sententia Philosophi. si oc autem huius indicium est. JAd eandem sententiam probandam accommodat Philosophus testimonium eorum philosophorum, qui aequales temporibus suis diffiniebant virtutem, di- centes esse habitum circa altus vel afl ectus ut recta praescribit ratio: ex quo percipi potest quod prudentia est annexa cum virtutibus moralibus. Deinde emendat Philosophus aliri quantulum istam sententiam dicendo quod parumper digro diendum est ab istis. Nam ipsi videntur vaticinari quod virtures indigent prudentia & praecepto, & directione rectae rationis : quod etsi verum sit, tamen ulterius est etiam addendum. V bi enim dicunt quod virtus est habitus sese habens ut frecta praeseribit ratio: dicere etiam oportet quod est habitus G simul cum recta ratione. quia non valet hic habitus dirigitur
,- -- a recta ratione ,ergo est cum recta ratione. Nam seruus vilia
talia, β.tabitum obediendi quem habet obedit domino suo prudenti,& recte facit quae ille praecipitinon tamen est virtus in seruo, licet sit habitus directus a recta ratione,quia talis recta ratio non est in seruo. Quare dicedum quAd virtus est habitus electivus in mediocritate consistens nostra ex parte terminatus .ix positum Philosophus quod Socrates putabat omnes virtutes. esse rationes, quia dicebat, Omnis scientia est ratio, omnis . virtus est scientia: ergo omnis virtus est ratio. Nam in tertio: tiam dicit Philosophus cum de fortitudine loquitur, Quae dicit Philosophus cum de fortitudine loquitur, Quapropter,inquit, Socrates fortitudinem scientiam esse putauit. Videtur enim homo procedererer virtutes ad res agen das Ordine quodam:& quantiis non sit scientia proprie dictae similitudinem,tamen diciturvirtus:ergo ratio recta erit,
599쪽
le est,cum sit scientia quaedam. Nos autem,inquit Philo-hus, non dicimus esse ratio nes: sed cum ratione, scilicet re cesse censemus. Ultimo cocludit quod virtus moralis non est esse sine prudentia, ut in hoc capitulo declarauit:& d prudentia non potest elle line morali virtute, ut in praeenti capitulo ostendit .ideo dici t quod fieri no n potest,ut, prudentia sit vir bonus, & habeat virtutes morales, aut, rudes sine virtutibus,scilicet moralibus, id est quin sit bo,ut antea dixit. fAr enim & ea ratio qua qui spiam. l Haec ecunda pars huius capituli,in qua soluit argum etationem biectionem nonnullorum,qui dicebant virtutes moruma esse simul.&Philosophus ait, quod ex dictis nostris se- , tur quod virtutes morum sint simul: sed ratio eorum qui μitradicunt solui potest, hoc modo. Afferamus primo ra-ras in Jnem eorum quae est talis, Is qui habet aptitudines non ae- α' δε .is,nec pariter ad suscipiendos diuersos habitus, fit ut susci t unum habitum sine reliquis, aut hunc vel illum, & non im: sed homo est huiust nodi, quia non est que omnis ho- γ aptus ad easdem virtutes pariter,sed magis ad hanc quam illam :& hic magis ad fortitudinem, ille magis adtempsaliam.& cu sint variae istae perfectiones,&obiecta,& ope
iones earum diuersae,&insuper aptitudines naturales,vi- cur esse quoquo modo verisimile, ut non omnes virtutest simul.&haec ratio videtur procedere contra sententiamilosophi: ideo dicit quod talis ratio soluetur isto modoo diximus,quodvirtutes morales non possitiat esse sine pruntia,&econtra. D HOC enim ipsum in naturalibus. JSol- I3s eorum rationem Philosophus,dicedo quod eorum ratio QM, Gietur valere quoquo modo in virtutibus naturalibus: quia Eri potest ut aliquis sit magis aptus ad unam virtutem quam A baliam: sed in virtutibus proprie dictis,quae acquirutur Opeῆω nostra hoc fieri non potest, quin ubi est una virtus ibi sint liquae.&hanc sententiam probat hoc pacto:Vbictique est udentia,ibi sunt omnes virtutes: sed ubicunque est una vir-s, ibi est prudentia: ergo ubicunque est una virtus ibi suntnnes virtutes. Maior probatur,quia ubicunque est pruden v vere,ibi est appetitus semper paratus obedire rationi :& qcosequenti, ibi est omnis probitas & omnis virtus. Minori clara quod ubi est una virtus ibi est Prudentia, cum nulla
600쪽
virtus moralis possit esse sine recta ratione, id est prudentia. Notandum quod virtutes dupliciter dictitur. Vno modo im. propriae & natu rates,quae oriuntur ab ipsa natura per dispo-1iciones quae sequuntur complexionem corporis humani. &instrumentorum eius. & cum unum corpus pleriique non habeat aeque omnia instrumenta bene disposita, nisi sit temperatissimum in omnibus partibus: cum, inquam,ita sit,pleruq; fit ut unus homo habeat aptitudinem ad unam virtutem in gis quam ad aliam.Alio modo proprie dicuntur virtutes: seia cudunal quas homo sim eliciter & absolute dicitur vir bonus: per primas enim non dicitur absolute vir bonus,sed secundu a. quid & aliqua ex parte, ut si dicatur bonus ad suscipiedas tales
Virtutes,vel tales operationes exercendas. Hac distinctione
percipitur quod euenire potest in naturalibus potetijs,& virtutibus improprie dissis,quod no pariter &aeque sint in uno, mim aptitudines illae, sed magis unaquam alia: sed in virtutibus
---Η lmorum no potest fieri,cum nostris operationibus acquirantur.Verum cum adest ipsa domina prudentia omnes aliae circusistunt virtutes,& appetitus rectus,& paratus obtemperari reta rationi. Secus enim si esset, tunc prudentia deficeret ab aliqua operatione virtutis,& ab aliqua re ageda recte: ex quo ου, fidis G sequeretur quod non esset vere prudelia,nec habitus cumve ra ratione activus, sed perfecte prudens:& simpliciter pri dens est ille qui simpliciter in omnibus:& circa singula recte se habet,&cum vera ratione. Concluditur ergo quod qui habet prudentiam habet omnes virtutes morales: &qui habet ν Vnam,habet prudeliam: ergo omnes virtutes sunt simul cum prudentia , sc simul inter se: distinguuntur tamen ratione&-a inraiffinitione: re autem simul sunt q uasi connexae nodo & vin-139 culo prudentiae. CONSTAT autem opus esse prudentia,
γ' IIta est tertia pars huius ultimi capituli, in qua Philosophus
Arrima breuiter repetit solutiones illas duas factas in primo capitu- etiam affert tertiam solutionem, quam in hunc locum
distulerat . Repetit igitur breuiter solutionem factam cotra illos qui dicebant sapietiam & prudeliam no esse necessarias ad vitam & felicitate humanam:& hoc magis repetit de pru- dentia quia multa dixit de ea cum ostederet simul esse chi vi tute morali. quasi dicat: Quod si prudentia non esset principium agendi, ut estiationis,c5cederetur vobis:tamen esset expe