장음표시 사용
671쪽
COMME NT. ΑEREN D v Mest autem virum is sit continens. 'Hoc
est nonum capitulum huius tractatus, in quo Philosophus copa ratis illis sex habitibus inter se qui versantur circa corporis voluptates atque dolores: nunc soluit dubitationem allatam in secudo capitulo contra opinionem pri scorum, qui dicebant continentem esse perseuerantem in ratione & opinione incontinente vero econtra. Quo quidem dato ostedit ibi Philosophus fieri posse, ut aliquis incontines esset bonus & continens malus. Nam si continens est,inquit, perseverans in quavis opinione ut illi dicere videbantur ,&iit in opinione mala, tunc perseuerando in ea esset malus: &incotinens eco tra si discederet ab opinione falsa esset bonus. Hanc difficultate nuc remouere solueres videtur Philosophus. Diuiditur aute hoc capitulit in tres partes quae patebui.
In prima igitur dicit philosophus quod quae renau est,utru cotinetis sit periistere in quavis opinione an in recta tantu: postea subdit soluedo istam parte prima dubitationis,quod cotinus persistit semper in recta ratione per se, & eo quo c6tines est. Per accidens vero in quavis,& in falsa opinione persistit. Nam si quis per se amat vinum dulce, per se amat dulce: per accidens vero, vinum. Nam si amaret vinum per se, non solum amaret dulce, sed etiam qualecunque vinum: quare per se hoc expetit sc licet duloe, per accidens vero illud primum, id est vinum. Continens igitur permanet per se in opinione quam putat esse veram: id autem quod est per se,dicimus simpliciter esse: per accidens autem id quod est per aliud, ut exemplo ostendimus: ergo continens in opinione vera per se permanet: per accidens vero,in quavis opinione. Secunda pars dubitationis simili modo ostenditur, quod incontinens discedit per se a vera sententia,& opinione: ergo simpliciter,ut ostensum est supra: per accidens vero, & per aliud, de secundum quid a quavis opinione. Notandum quod cum dicitur continens per se, manet in vera sententia: per accidens vero & per aliud, in falsa: intelligendum est quod continens intendit persistere in vera opinione. Eodem modo dicendum est quod incontinens non persistit per se in sententia vel opinione quae est vera: per accidens vero in quavis non
persistit. Notandum praeterea quod cum dicitur quod conti
672쪽
nens per se manet in vera ratione,intelligitur de quarto modo per se,ubi in subiecto explicatur causa praedicati, ut patet in primo Posteriorv. Nam cum dicitur, contines permanet, id est intendit manere per se in vera opinione, explicat ca
iam persistendi in vera opinione , de ista est causa effectrix persiliendi , & illius persistentiae, scilicet ipsa continentia. Et ista propositio est similis illi quae dicit: medicus per se curat aegrotum , aedificator per se aedificat: sic est de eontinentia, illud per se explicat causam illius persistentiae quae ponitur in praedicato. Idem est dicendum de illa propositione,quod incontinens per se egreditur a vera sententia, &opinione, &sic soluitur dubitatio illa. Nam cum quaeritur, utrum continens persistat in quavis opinione,an in vera tan tum et respondetur quod per se ea ratione qua continens est persistit in vera, sed per accidens in quavis. Incontinens per se discedit a vera, per accidens a quavis. Os v N T autem quidam hominum. J Soluta illa dubita- nitione,nunc Philosophus ostendit quod praeter continentes&incontinentes sunt nonnulli permanentes in sententia &opinione sua, pertinaces tamen continentes appellari non debent.Habent tamen similitudinem quandam, in eo quod ambo videntur permanere. Nam quemadmodum prodigi conuenire videntur eum liberali in dando,ambo enim dant,&audaces cum forti in adeundis periculis, differunt tamen plurimum : sic isti cum eontinentibus in eo quod ambo sunt permanentes. Disterunt tamen in plurimis. Continens enim si quando mutat sententiam relinquendo aliquam falsam opinionem , non perturbatione aut cupiditate persuasus relinquit illam , sed ratione, qua ostenditur illam opinionem esse Ialsam quam putabat esse veram. Pertinaces vero non ratione persuasi, sed voluptate vel cupiditate sententiam mutant. Post haec diuidit Philosophus istos pertinaces,dicendo quod eorum quidam dicuntur sui capitis ,& quidam indocti atque rustici. Indocti, quia non habent doctrinam,&si quam habent opinionem, nolunt ab ea dimoueri: rustici vero quia nohabent experientiam rerum . at illi qui sunt sui capitis ob voluptatem & dolorem sunt tales, quia gaudent no dimoueri a 3 sentetia: dolet vero etiam si ratione ab eadem dimoueantur.
propterea dicit Philosophus quod incolinemi magis similes
673쪽
Ies quam continenti esse videntur,quod dupliciter potest ex
poni, quia sicut incontinens prosequitur magnas voluptates, sic isti sequuntur suminas voluptates,quas ex eo capi ut, quod Persistunt in sua sententia. Alio modo exponi potest,quia dixit quod continens persistit in sua ratione,& non dimouetur aperturbatione:isti vero nona ratione, sed a perturbatione dimouetur, propterea sunt magis similes incolinentibus qui etiam dimouentur a sententia,& trahuntur a per turbationi-ε bus. sv NT etiam qui non ob incontinentia. l Affert nonnullos alios Philosophus qui non periistunt in opinione sua, ct tamen non sunt dicendi incontinentes:& hoc affert ut be ne discernatur in quo proprie consistat continens,&incontinens. Adducit autem exemplum Neoptolemi cuius superius
meminit, qui per suasus fuerat ab Vlyste ut mendacia diceret Philocteti,&cu sic persuasus esset , postea apud Philoctetem non permansit in tali persualione,& sententia,in qua tuc fuerat, sed vera dixit ob molestia quam habebat metiendi ,& obvoluptatem vera dicendi: quare non vituperatur si non per manlii, sed laudatur. Ipse vero incontinens vituperatur, ut
patet. Et sic nititur Philosophus distinguere omnes ab continente & incontinente, qui habent similitudinem aliquam cuillis, ne vice illorum sumeretur, & ut illi distincti ab omnibus 68 alijs clarius discernantur. cv M aute sit & quidam etia. JHaec est secunda pars huius noni capituli, in qua ostedit quomodo
continetia subit rationem mediocritatis,& collocatur inter duo extrema,quae cum non sint vitia, tamen sunt propinqua
vitio: ut continentia est propinqua virtuti, etsi no sit proprie virtus.& probatur hoc pacto,V bi est excessus & defectus, est
etiam medium.at circa voluptates & dolores circa quae versantur continens & incolinens,est excessus & defectus: ergo etiam mediocritas. Maior patet cum videantur esse relativa.
Minor probatur a Philosopho. Dicit enim quod sunt nonnulli non persistentes in rarione, quia minus gaudent quam opo rtet: & talis dici potest quoquo modo insensibilis no persistens. Sunt etia alij gaudetes voluptatibus magis quam oportet,non persistentes in ratione,& tales sunt incolinentes. Itaque illi deficiunt, ij excedunt,inter quos medii sunt continentes. Verum dicit Philosophus quod cum deficientes raro inueniantur, fit ut cotinentia solum incolinentiae & excessui sicut tempς
674쪽
temperantia intemperantiae videatur esse contraria, & non videatur habere det ectum:habet tamen, ut vidimus, licet xa ro inueniatur. t AT vero cum ob similitudine multa. JHaec cc est tertia pars huius capituli,in qua Philosophus ostendit nosne ratione appellari quaedam eodem nomine, cum similitudinem habeant:& hoc affert ut ostedat aliqua ex parte veram esse opinione illorum priscorum, qui dixerunt cotinentiam esse temperantiam,&incontinetiam intemperantiam: habet enim similitudine in multis,cii vertentur circa eade,& continentia sit mediocritas quaedam sicut temperantia,&incon Itinentia excessiis sicut intemperantia. sed tamen ex alia parte dicterunt in multis.&ideo statim Philosophus affert disterentias quasdam, ut nihil indiscussum relinquatur. Primo continens habet prauas cupiditates teperans non habe uergo ditis ferunt.Praeterea temperans non delectatur praeter 1entctiam rationis cum habet appetitum obedientem rationi ,& seda tas cupiditates:continens vero nondum habet appetitum aD stefactum,sed repugnantem & cupietem voluptates,& delectaretur in his nisi ratio prohiberet, quam tande sequitur,etsi cum difficultate. Quare di fleria n t temperans S continens: similiter intemperans & incontinens sunt diuersi.&affert rationem,quia etsi ambo voluptates sequantur,tamen alter censet eas esse sequendas, & iequitur,scilicet ipse in temperas:altervero,id est incontinens non censet eas esse sequendas cum s habet rationem incorruptam, sequitur tamen eo pacto ut vi
Quod prudentia, ct in continentia simul in eodem
Tqui neque fieri potest ut idem fit prudens s
atque incontinens sim l. Est enim demonae 68 stratum, prudentem fumi Cr more studiota sum eundem esse . praeterea no solam ex eo quia scit, prudens est: sed ex eo etiam quia idoneus est ad
agendum. at incontinens non est idoneus ad agendum. ha
bilem autem nihil prohibet esse incontinentem. Qitapro αpter er interdum nonnulli prudentes esse uidentur atque R
675쪽
61s ETHICORUM incontinentes: quia diseri habilitas a prudentia eo modo quem supra diximus. er sunt ratione quide propinqua,
69 electione uero diuersa. Nec incolinens sese habet ut is qui scit ac conteptatur,sed ut is qui dormit,aut est vinolentus, σθoniesua quide agit. scit enim quodamodo Cr quid, Cr cuius graiiascit. Malignus tamen no est. electio nanispo que est bona. Quareseminalignus est, Criton iniustus. ἐπ-π. non est enim insidiator. nam ipsorum alter quide non perstistii in iis quaestuiuit consulαndo. Biliosus aule atra biali,nec adcosultandum omnino est aptus. Et fucilis est igiatur incontinens civitati, quae decernat quidem omnia quae sunt agenda, π leges habeat bonus ed no utatur,ut Anaxandridesscete dixit,
Malignus autem ciuitati,quae legibus quidem utatur, sed prauis. Est autem continentia atque incontinentia circa id i quod multitudinis exuperat habitum. Alter enim magis,
alter minin persistit: quam plurimi posunt. Facilius auteea curari potest incontinentia, qua bilio latra bili inconsinenter agunt,quina eorum qui deliberant quidem, sed nora per stunt. Et ijscilius curari posunt qui per assuetudinem,quim ij qui natura incontinenles sunt .Est enm mirilius consuetudinem,quam naturam mutare. Ideo enim Crconsuetudiuem mutare difficile est, quia sitialis est natuis
rae. quemadmodum Euenus poeta dixit,
Quid igitur continentia fit ex incontinentia, ex quid constantia, mollitias, ex quomodo inter sese habeant habitus hi, iam diximus.
676쪽
Aτ vi neq; fieri potest, ut idem sit prudens. Hoc est 6
decimum &vi timu capitulum huius primi tractatus, in quo posteaquam supra soluit dubitationes illas,& ostedit coiinetia esse mediocritate quanda,&qua ratione nonulli priscor uaccipiebant continentia pro teperantia: nuc refellit
opinione priscoru, scilicet quod in cotinens no est prudens, quae est quinta in ordine in primo capitulo allata , & cu in se cudo capitulo etia cotra ea disseruisset,&alias iam soluisset: nunc quoq; hanc quae relinquebatur soluit, ut exactissima doctrina de cotinetia & incolinentia praebeat nobis. Diuiditur aute hoc capitulit in tres partes quae patebunt.In prima igitur affert tale ratione,ad probandu quod prudens n5 est incontinenS,nec incontines prudens,ut quidam priscoru dicere videbantur. Nullus incolinens est studiosus: omnis prudens est studio itis: ergo nullus prudes est incolinens. & per conuertione simplicem, nullus incolines est prudes.Maior est nota , cu an ira viderimus quod incolinentia est viruperada,& vitio propinqua.Minor probata est in sexto quod prudens est vir bo nus,&est cu omnibus virtutibus morii,&separari no potest eo quo prudes. OPR AETE RE A non tu ex eo. 4 Affert alia ratione Philosophus,omnis prudes est aptus ad agendu: incolines no est aptus ad agedu: ergo in cotinens no est prudes. Patet ratio,quia prudelia est habitus cu ratione vera activus. Itaque prudes no soluscit & cognoscit ea quae sunt ageda, sed etiam est idoneus ad agenda illa, cum n5 solum univer salium sit prudelia, sed etia singulari u . Habet praeterea solertia, sententia, bonam consultatione, per quas est idoneus ad res ag das: inc5tinens aute non est aptus ad res agedas,nam etsi ante perturbatione cognoscat res agendas,tamen perturbatione
accedente dimouetur a sentetia, & no persistit in eo quod putabat agendu: quare no est aptus ad agendii. Et sic patet quod incolines no est prudes.Has etia rationes telisit ante Philosophus in secudo capitulo, cu distirebat cotra ista opinione:&demonstratu est antea, inquit, prudente homine aptu ad agedii esse quippe cu sit quide qui circa extrema versatur,at'; Ο-mnes aliasvirtutes habere. His allatis rationibus subdit Philosophus, fi licet incolinens n5 sit prudens ita ut sit aptus ad res agendas: tamen fieri potest ut inc5tinens habeat aptitudine,& habilitatem prospiciendi ea quae agenda sunt: quae habili-
677쪽
tas est vis naturalis,& potentia quae informari potest cotrariis habitibus non simul, 1ed alit prudentia,aut malitia,&astutia, ut in sexto latissime dictuin fuit.& propter ea antiqui illi decepti propinquitate quam babet prudentia cum tali habilitate quae esse potest in tali incontinente, dixerunt prudelem elle incontinentem. Nam illa vis & habilitas prospicie di videtur esse propinqna prudentiae ,est tamen diuersa,quia prudelia semper respicit bonum fine, & eligit recte ea quae ducunt ad talem finem: sed vis illa prospiciendi cum sit communis tam malitiae & astutiae, quam prudentiae, non semper respicit bonum finem, nec semper eligit bona media quae perducant ad illuni finem, sed ad intentum fine qui est quan-69 doque malus, ut ponitur ab callido&astuto homine. t Nacincontinens sese habet ut is. J Haec est secunda pars huius de cimi capituli, in qua Philosophus resumit dubitatione quandam,scilicet utrum sciens ipse incontinens esse dicatur,& virum agat sciens, quam in tertio capitulo huius tractatus latissime declarauit: resumit,inquam, nunc non solu quia eius declaratio vehementer pertinere videtur ad cognoscedamnaturam incontinentis, sed etiam ut soluat obiectione quadam quae oriri posset ex supradictis. Nam si incolinens non iest prudens nec ut sciens,ergo videbitur esse ignorab:ex quo videbitur venia dignus. quod est absurdum,cum res vitiosas agat,& vituperatur. quod si non est venia dignus, ergo est prauus: at non est omnino prauus. dicit ergo Philosophus, quod incontinens cum agit incontinenter non sese habet ut sciens, nec contemplatur. Sed ita est sciens ut ebrius, aut dormiens, qui etsi habituum scientiam habeat ea tamen non utitur.eodem pacto incontinens habet rationem incorruptam&scit quid est agendum, tamen veniente perturbatione irretitur in obfuscatur, sicut ille qui vi no fit ebrius,& videtur tunc nescire cum tamen habitu scientiam habeat. Ex quo cudici posset contra Philosophum incolinentem esse dignum venia, cum agat quasi ignorans statim subdit Philosophus: sponte sua quidem agit,& scit cum agat quodam odo,&quid agit,& cuius gratia. & dixit quodammodo,quia non utitur postea scientia illa cum agit Sc obfuscatur perturbatione aqua se permitit superari. quare cum spote agat, &quodam Odo sciat quid&cuius gratia agit,non erit venia dignus: sed 'tam ca
678쪽
tamen ne videatur ex eo quod sponte agit,&quodammodo sciens quod sit prauus, id est vitiosus& scelestus simpliciter, ideo addit: at prauus no est,id est vitiosus simpliciter. quia novalet: iste prauarem facit, ergo est prauus & vitiosus. & assi- gnat ratione praui &vitiosi hominis. Electio praua est:at in
continentis electio non est praua: ergo no est prauus & vitiosus. Patet ratio quia incolinen, habet incorruptam ratione,&cogno scit quid sit agendum, & habet electione bonam, tamen dimittit eam cum a perturbatione occupatur, & no agit secundu eam. Vnde superius clidistingueret incontinete ab inteperato dixit quod inteperatus qui habet prauam eleditonem agit eligens,incontines line electione vel praeter elestionem. Nam si ageret cuclectione, &secundu electionem,cum bonam habeat, bene & recteageret: tamen ipse turpiter agit, quia cum habeat electionem bonam, eam dimitti t, de sequitur perturbationem & cupiditatem. Q v ARE semiprauus Io est. J Affert unum obortum siue correlarium Philosophus quod emergere videtur ex dictis. Nam si incontinens non est prauus,& tamen sp5teagit ea quae sunt praua,quid ergo eritEDicit Philosophus quod est semi prauus,quia non est omni iano & simpliciter prauus & vitiosus, & non est iniustus, id est intemperans. Intemperantia enim est pars iniustitiae totius, ut patuit in quinto. vel iniustus,id est prauus. Etenim non est
insidiator id est non habet habitum insidiandi,& hoc decla i ratur a Philosopho. Insidiator primo cosultat de insidijs agedis,&deliberat, & eligit ea quae postea exequitur .at inconti nes no eligit ea quae postea exequitur.Nam cu in continentes
bifaria sint,ut antea divisimus scilicet temerarii & infir mi: infirmi quide consultant & deliberant, sed aduenicte & vrgete
perturbatione non permanet in proposito, nec sequutur sua consultationem,ut insidiatores: temerari j vero non consul tant quidem, sed rapiuntur extemplo a perturbatione. Qua
recum nec isti nec illi sint inlidiatores,& non sint plures species incontinentis proprie dicti incontinens non erit insidiator .Post haec ut ostendat differentiam quae est inter simpliciter prauum,&incontinentem,dicit Philosophus quod incontinens est similis ciuitati deliberanti ea quae sunt agenda,& habenti bonas leges, tamen non eis utenti. Nam incolinens habet rationem incorruptam, & cognitionem, & electionem
679쪽
bonam, percipit non esse adulteria committendum,tameperturbatione urgente non utitur illis, sed posthabitis se quitur cupiditatem ducen prauus autem ut ost intemperans,
est similis ciuitati,quae & malas habet leges,& ipsis utitur, prauis, inqua, & pernitiosis legibus. Iis dictis Philosophus addit
quod continentia & incontinentia versatur circa id quod transgreditur atque excedit habitum multitudinis. Declaratur,quia continens magis persistit insuperandis voluptatibus quam plerique alij: incontinens vero minus,quasi plures hominum inuenirentur qui superarent eas voluptates a quibus superatur incontinens,& non superarent eas quas superat continens. Vnde superius in septimo capitulo,fit ut circa voluptates molestiasve,scilicet gustus & tactus,ut quis aut saperetur ab his quas plerique superant, aut superet eas a quibus plerique superentur: & si circa voluptates hoc eueniat, primus conti nens, secundus incontinens: sin circa dolores, alter est mollis,alter est constans.Inter hos autem plurimo rum habitus collocantur ,& si magis ad deteriores declinent&c. Notandu quod inter alias disterentias quae est inter continentem & incontinente est illa, quod continens superat eas voluptates a quibus plures superantur,incontinens econtra I superatur ab ijs quas multi superarent. ACILI vs autera curari possunt. JHaec est tertia pars huius decimi capituli, in qua Philosophus comparat duas species incolinentiae inter se:& primo ostendit quod incontinens temerarius melacholicus est sanabilior quam infirmus: Is qui incontinenter agit non antecedente deliberatione&consultatione,est sanabilior quam ille qui agit ante deliberas.& cosultans, non tamen persistens: sed primus dicitur temerarius melancholicus, secudus infirmus: ergo temerarius melancholicus est sanabilior. patet ratio,cum a*at subito,&sine consultatione.
γλ l s r ii facilius curari post int. J Declarat quoque Philosophus quod incontinens natura est minus sanabilis quam incontinens consuetudine quia disticilius quis dimouetur a natura, quam a consuetudine quam acquisiuit. Nam id quod acquiritur assuetudine propterea dici solet quod disti cile remouetur,quia consuetudo videtur verti in naturam quanda& fieri similis ei. & hoc probat auctoritate cuiusdam Eueni poetae, ut patet in textu. Vtitur deinde peroratione Philoso
680쪽
losophus eorum quae dixit de continentia & incontinentia, Vt pater. Notandu quod sicut duplex est cognitio in nobis,sic duplex videtur esse appetitus. Est enim cognitio intellemis, ct cognitio sensus: sic etiam est appetitus qui sequitur cognitionem intellectus, Sc talis est appetitus rationis,id est ipsa voluntas: quis equitur cognitionem sensus,est appetitus sentiti uias. Ii igitur appetitus, id est voluntas & appetitus sensitivus, secundum Philosophum dicere possiimus quod aut bene se-
Parentur ,aut male: bene separantur in ipso cotinente,in quo fit pugna inter appetitum sensitiuum,& rationem, & voluntas seu ratio no cedens ei superat & fugat eum rinale sepat an tur in ipso incolinente,in quo volutas seia ratio fugatur. Item bene coniunguntur aut male: bene in ipso temperato, in quo voluntas facile imperans trahit eum ad se tanquam equum habenis,& tunc appetitus sentitiuus fit nobilior quam erat,quia fit rationalis per participationem & obsequentia. Male coniungiatur, ut in ipso intemperato,in quo appetitus sensitiuus imperans trahit deorsum volutatem ad se tanquam pedisse-qua. Voluntas est rationalis per essentia. Appetitus sensitiuus irrationalis per essentiam .fit autem rationalis per participa tionem,ut diximus, id est per obseqtientiam in ipsis hominibus, quia in brutis fieri non potest,cum non habeant ratione cui appetitiissensitiuus obsequi possit: in hominibus vero modo voluntas, modo appetitus sit perat. Vnde Philosophus in tertio de Anima,Vincit,inquit, inter dii appetitus in hominibus volutatem, interdum haec illum:appetitus,inquam,appetitum superat cum fit inter ipsos pugna contentiove,&c. α haec pro declaratione praesentis materiae.
D ipsum autem ciuilem philosophum pero 73
tiaret de voluptate contemplari, atque dolo aere. Hic enim architectuό est finis, ad quem regissentes, limumquodque aut malam aut
bonum simpliciter dicimus. Insuper Cr necessarium est T