Aristotelis ... Ethicorum ad Nicomachum libri decem. Ioanne Argyropylo Byzantio interprete, nuper ad Graecum exemplar diligentissimè recogniti. Cum Donati Acciaioli Florentini ... Commentariis, denuò in lucem editi. ..

741쪽

traductum fuit vocabulum illud a quibusdam quod dicit mutabile,& debebat poni calumnia loco illius:&ideo hic expositores sequendo illuc ocabulum transinutabile, non etiam est accomodatum omnino sententiae Philosophi. Nam querelae proprie fiunt ab amico de amicis quando no seruant te, ges amicitiae: sed hic intelligitur de calumnijs quas maledici affer ut alicui de amico suo,accusando illum. boni igitur amici non acceptant has calumnias, quia sunt certi de amico suo: ceteri vero forte acceptat.quare dicit Philosophus quod bonorum amicitia est sola αδε eluxτω ,id est sine calumnia. Probatur, In ea amicitia quae est inter homines qui sese diuturno rempore ipsi cognouerunt,non habet locum calunia: sed bonorum amicitia est huiusmodi:ergo in bonoru amicitia non habet locum calumnia. Nam diuturna consuetudine, & mu tuis operationibus longo tempore factis facile perspectus est animus,& natura, & mores virorumque, ex quo generata &inserta est in animis virorumque tanta fides& firma opinio alterius de altero,ut in tali amicitia calumnia locum non habeat, sed in cicteris habere potest : ergo bonorum amicitia differt ab illis . His dictis affert quandam obictionem quae fieri posset ,& eam remouet. Si quis enim diceret,quare illae duae amicitiae ob utilitatem & voluptatem vocantur amici yiae, cum tu Aristoteles per tuas differentias facias tan- itopere eas distare a vera &perfecta amicitia Z Hanc obiectionem soluitPhilosophus quasi dicendo illas non esse proprie &simpliciter amicitias, sed quia homines consueuerunt eas sic appellare,ut exemplo ciuitatum & puerorum ostendit in textu , nos quoque eas appellamus amicitias sequetio istam eonsuetudinein loquendi :sed tamen neconfundamus, & ne decipiamur, ponere oportet esse plures species amicitiae,&afferre ordine &distinctionem inter eas,dicer. 3o quod amicitia bonorum ea ratione qua boni sunt, est proi rie dc Vere,&simpliciter amicitia: reliquae vero adumbratae di imagines quaedam amicitiae,ita ut si vocentur amicitiae, dieamor per immilitudinem quandam : quia ut amicitia vera est ob ,....pli' citer bomina, ita illa est ob voluptatem quae tali apparet enesibi bonum:& illa quoque ob utilitatem quae bonum sibi esse

videtur, quia talium sunt amatores, licet illa non sint verebo

742쪽

bus colligitur quod diffinitio amicitiae supra allata per ana logiam & similitudine rationis istis amicitijs videtur competere,ita ut per prius attribuenda sit amicitiae bonorum,caeteris vero posterius,& per similitudine quandam. Noes aute 3rmultum hae copulantur.J Affert aliam conditionem Philosophus quia illae duae amicitiae a bonoru amicitia disserunt,quia

illae quae sunt ob utilitatem & voluptatem no multum coit guntur.Probatur,m amicitiae quae sunt per accidens no multum coniunguntur: sed amicitiae quae sunt ob voluptatem &utilitatem sunt per accidens: ergo non saepe nec multum coniunguntur.Maior declaratur, quia amicus ob utilitate est in tentus rebus utilibus:qui vero obvoluptate,est econtra intentus rebusvoluptariis, nec facile reperiuntur amici qui sibi sint inuicem amici ob utilitatem,& iocunditatem,id est non sit de facile,ut in amicitia quae est ob utilitatem sit etiam iocuditas, aut in amicitia quae est ob voluptatem sit etiam utilitas: harii enim amicitiarsi causae sunt per accidens, & ideo no multum coniuguntur.Verum in amicitia bonorum omnia illa, scili eet utile iocundum, & non secudum quid, sed simpliciter talia reperiutur: est enim bona,& iocunda, & utilis simpliciter,& per se non per accidens. tres has autem species amicitiae. J 3 Affert aliam concludendo quod boni amici sunt simpliciter amici,&propter seipsos,caeteri vero illi per accidens,& ea ratione dicuntur amici qua habent similitudinem quanda cum istis, ut supra ostendimus.

Qui dicendi amici,& qui ad amicitiam apti.

T autem in uirtutibus alij habitu,alij actu bo 33

ni dicuntur: sic Cr in amicitia. Amicorum enim alis fumi uiuentes gaudent se mutuo: - I bonas constri t. abi dormientes aut locuseiuncti on operantur quide: sed ita sese habent, ut operirent '' amice. loca nanque no disoluunt amicitiam absoluie,sed operatione. Quod si diuturna absentia tuerit, amici a tiae quos uidetur obliuionem escere. unde dictum est:ri

citurnitas amicitias complures dissoluit. Atqui nes senes 3 s

743쪽

neque seueri, videtur ese ad amicitiam apti. Exigua enim afficiunt voluptate. nemo autem conuersari cum eo potest qui dolorem aistrat, aut non sit iucundus. Maxime natis natura videtur molestiam quidem fugere,oblectamenta au3σ tem asst are. Qui vero se quidem mutuo acceptant, non vitul autem uiuunt, ij benevolis magus is les,qum anmcis.Nihil enim tam proprium est amicorum , quam vixere simul. No egentes quident utilitatem asectant. v Ialitem vivere ex ipsi beati .elenim solitarios quide hos eseminime conuenit. Visunul aute degant, feri non potest, nisi mi iucundi eisdems gaudeant:quod quidem amicitia 37 sodalitia videtur habere. Bonorum igitur amicilia maxia me est ut saepe diximu3 amicitia. Nam amabile quidem id erexpetibile esse constat,quod est absolute boni , t

iucundum: inicuique vero,quod ipsi est tale. Bono autem 38 propter haec utraq- bonus. At vero amor quide similis est affectui, amicitia uero habitui. Amor nanque non minus est ad inanimata. Amici autem amant sese mutuo clim elerictione. electio uero ab habitu proficiscitur. Et uolunt ijs bona quos amant, istori gratia: non per asyriam ed ha39 bit . Cr amantes amicum, id amant quod b Us est bonum. uir enim bonus 2ctus amicus, bonum sit ei cui iam est amicuε . Vterque igitur er id quod bi bonum est

amat, Cr par reddit uoluntate atque iucunditate. Dicitur enim amicitia aequalitas. maxime autem Γ m bonorum amicitiae insunt.

COMMENT.

33 v rr A vτEM in virtutibus quidam habitu,quidam actu.b I Hoc est quintum capitul ultimis tractatus,in quo posti V ea quam diffiniuit amicitiam, Sistribuit eam in suasia species, & ostendit amicitiam bonorum esse amicitiam pro prie

744쪽

ptie te simpliciter:illas vero alias non proprie sed per similitudinem: nunc declarat amicitiam comparando eam cum

suo actu. Diuiditur autem hoc capitulum in duas partes, quae declarabuntur. In prima hanc probat coclutionem, Sicut fit in caeteris virtutibus,vel habitibus, ita in amicitia: sed in illis si ut in quibusdam sit habitus, in quibusdam vero amis con 'iunctus cum habuiu licet it in amicitia. Patet conseqtientia per suffcientem similitudinem: nam cum amicitia sit habitus quidam, id quod competit alijo habitibus copetet etiam amicitiae in eo quod habitus est. Assia mptio declarari potest,

quia est aliquis fortis habitu tantum , ite ut dormiens fortis, qui habet habitum fortitudinis,&tamen non Operatur. fit etiam ut aliquis habeat actu incolunctum cum habitu, sicut soriis cum operatur, depugnat pco communi bono. Simili modo de amicitia,& amicis dici potest quia potest fierivi habeant amicitiam&non operentur limul viuendo,&conuersando ut locis distram: fieri etiam potest ut habeat habitum,& etiam actum coniunctum cum habitu, ut illi qui simul vivunt,& sibi mi ituo beneficia conferunt,d operationes amicitiae exercent. Sic igitur patet, quod in amicitia quidam habitu esse possunt qui dicitur primus actus,quidam etiam non solum habitu, sed etiam operatione, qui dicitur secundus actus, ut fit etiam in virtutibus . Notandum quod Philosophus dicit, absentiam amicor hi non tollere amicitiam, nisi diuturnitate temporis eius fiat obliuio, sed tollere operationem & usum. Verum sunt multae operationes anticitiae ut bene velle bene facere, conuersari: has omnes non tollit absentia amicorum, sed aliquas: nam tollit conuerisionem&conuimim: non tamen tollit beneficia beneuolentiam,&similia.& sic intelligenda est sententia Philosophi. v o r si diuturnior absentia. J Affert aliam conclu- 3'sionem Pl iosophus, quod longa & diuturna absentia amicorum detur mandare obliuioniamicitiam . Nam sicut aulae nc' a dc conuersando simul oritur amicitia,sic etiam dis.s ' .ur a contrario , scilicet cum non vivitur simul, unusquisq; enim habitus augeri & conseruari videtur ab eisdem operationibus a quibus oritur,& corrumpitur a contrariis: sic erit de amicitia dc sicut a determinatis o perationibus de-:erminati oriuntur habitus: sic a determinatis operationi-

745쪽

bus nascitur amicitia. Hae aute operationes sunt,eonuersari&viuer e limul: cuius contrarium est no conuersat i timui nee una vivere.Ideo dicit quod diuturna absentia,non enim breuis cum amicitia iit habitus,sed diuturna tollit amicitiam, &hoc confirmat vetusto prouerbio,quod diuturnum silentiumultas dissoluit amicitias. L A TQ v t neque senes neque se ueri. JTertia est coclusio quod senes &seueri homines non sunt apti ad amicitiam contrahenda, aut operandu secunduram hoc modo, Hi qui non sunt apti ad operationem amicitiae exercenda, non sunt apti ad amicitiam:sed senes& morosi non sunt apti ad operationes amicitiae ut conuersari &viuere si muliergo non videntur este apti ad amicitia. &haec ratio videtur accommodata sentetiae superiori qua diximus Philosophum comparare amicitiam iptam adactum sus m. Notandum quod senes pollunt habere amicos: tamen dicitiatur in senectute non facile contrahereamicitiam,sed potius in iuuentute eotractam ad senectutem perducere. Itaqua noest intelligedii dictu Philosophi quod senes possint habere

amicitiam antea saltem co ii tracta, sed quod non sint ad amiscitiam apti vel denuo contrahendam vel exercendam secundum operationes amici tue, quarum praecipua videtur esse couersari,& viuere simul,& gaudere mutuo conuictu: sed vita

senum & eorum qui sunt morosi parum est iocunda.& hoc non videtur intelligendii de omnibus senibus, & seueris, sed Philo sophus loquitur de his secundum quod plerunque fiunreperiuntur enim quidam senes qui gaudent honestis voluptatibus,& sunt apti ad conuer fandum cum alijs hominibus,& hi sunt qui i a iuuentute studio si euaser uni & ornati virtu-36 tibus. Dc vi vero se quide mutuo.JAffert aliam coclusione,quod ii qui se mutuo probant, & tamen praetermittuli quod est proprium & praecipuum in amicitia, ilicet vivere,& conuersari simul sunt magis similes benivoli, uam amicis, nam praecipuli munus amicitiae est vivere timui auoad fieri potest: quod statim innuit Philosophus, tanqua. aliam conclusionem ut probet quod supra supposuit de aci. uiis citiae,quod amici timui viventes se mutuo gaudent : quod ei

proprium amicitiae, & probari potest hoc modo, Id quod beati quoque amici assebant est maxime proprium amicitiae: sed simul viuere & simul conuersari maxime expetunt

746쪽

amici etiam felices atque beati: ergo simul viuere de simul couersari est maxime proprium amicitiae. Patet ratio,quia multos videmusexpetere multa, non tamen dicimus ea es le bona

nisi vir studiosus approbet, & expetenda esse dijudicet, qui

est vera regula & mesura ,ut declarabit etiam inferius. Nam

sicut fit de ianis,ita de bonis, nam no sana sunt dicenda quaecunque expetit quiuis,sed ea quae sanus & habens gustum dc iudicium incorruptum: sic est de bonis & de amicitia, cuius proprium esse videtur id quod amici studiosi expetunt,qui incorrupte dijudicant,&id est simul viuere ex quo maxime sumuiu iocunditatemam simul versari non possent, nisi sibi mutuo essent iocundi,&ijsdem gauderent rebus,quod videtur reperiri in sodalitio,ut dicit Philosophus. Notadu quod

simul viuere non intelligitur hoc pacto ut unus versetur cualtero solii comedendo vel otiose ambulando ut pecudes, sed ita ut alter alteri conserat ea quae sunt metis, & quae per tinet ad virtutes & bona animi,monendo,comunicando, &mutuo gaudendo h lis operationibus ex quibus redundat vera & summa voluptas. N otandu quod amicorii sunt ope,

rationes internae &externae: quae externae sunt minus prae stantes quam internae,quae sunt mentis & rationis: sed externarum operationu amicorii simul viuere videtur esse maxime pho priu amicitiae eo modo quo diximus. fBONOR vM 3Iigitur hominu. JHaec est alia coclusio,quod bonorii amicitia est maxima & perfecta,quam & si antea probauit Philosophus, tame nunc occasionem nactus eam denuo infert ex suis

pradictis,& probari potest hoc modo, Ea amicitia qua amatur id quod est simpliciter iocundu&simpliciter bonum,est

maxima amicitia:sed amicitia bonoruest huiusmodi: ergo amicitia bonorum est maxima amicitia. Nam cum amabilest id quode' simpliciter bonu, aut iocundum,cuique vero sit quod es sibi tale, viro bono haec utraque insunt,quia est amabili .impliciter,& de se,& amabilis amico: omnia enim quae in .micis esse oportet,ut supra dixit, bonoruper se amici aiunt. OAT vero amatio quidem similis est affectui. 3 33,Iaec est secunda pars huius capituli, qua probat amicitiam esse potius habitum quam assectunt, amationem vero potius affectum. Dixit enim antea amicitiam esse habitum ,& habere actum suum.cum ergo hoc praesupposuisset, nunc me-

747쪽

rito probat duabus rationibus. Prima est ista Elemo pros ciscitur ab habitu,& non ab aflectu: sed electio quaeda proficiscitur ab amicitia: ergo amicitia est habitus non affectus. Maior est nota,quia operationes quae proficiscuntur ab habita,eliguntur antea quam fiant. Minor est etiam clara: nam amicus eligit,& cum electione respondet in amando. Secunda ratio, Uui volunt bona amicis illorum gratia,non per alta sectum, sed per habitum id agunt: sed amici proprie volunt bona amicis illorum gratia: ergo per habitum amicitiae qui inclinat eum ad expetendum ea quae sunt amicis bona.quare cocluditur quod amicitia est habitus non astectus, amario vero potius affectus: & loquitur deamatione quae est ante habitum amicitiae,&largo modo sumpta, quae exteditur etiam ad inanimata,&non de ea quae est operatio quaedam amicitiae post habitum. Notandum quod electio tripliciter sumi potest,ut alibi diximus: aut ut principium quo duobus pro positis eligimus . alterum potius altero: alio modo ut est asteriais consultationis &deliberationis ut in tertio declarauit: tertic odo ut proficiscitur ab habitu qui est actus voluntatatis inclinatae ad hoc magis quam ad illud per habitum qui est in ipsa.& sic tertio modo hic accipi potest.Verum si collocare vςlimus amicitiam in voluntate dicere possiamus quod habitus amicitiae est in voluntate,& habitus quoque charitatis quem ponunt theologi . unde per habitum charitatis fertur praecipue voluntas ad Deum: per amicitiam vero non solum 39 per charitatem fertur ad homines. DE T amantes amicum. JRemovet tacitam obiectione Philosophus, quia dixit quod

amici' volunt bona amicis gratia illorum. Hoc forte videretur absurdum quod amemus aliquem propter ipsum,& nullo modo propter nos, unde oritur difficultas & dubitatio. Respondet igitur Philosophus quod amicus a natur gratia amici,& etiam propter nos, quia bonus amicus 'st bonum simpliciter cum sit refertus virtutibus &est bonui. alicui,id est amico suo. Amatur igitur amicus propter se, o, gratia eius qui amat, quia bonum amici redundat ad amatem. in mutuo sibi tribuunt,& reddunt pari voluntate & iocundita te ea quae sunt bona,quia amicitia dicitur esse aequalitas qi .aedam.&haec intelliguntur de amicitia bonorum & de perfecta amicitia.

In qua

748쪽

LIBER OCTAVUS. os In qua amicitia plures positat esse amici.

N seueris autem atque senibus,tanto minus Aost amicitia, quito disticiliores βι .t, y mmnus corigresionibus gaudent .Haec enim ad

an licitiam maxime spectare, ipsum effocere videntur. Quocirca iuuenes quidem cito senes a

tem non cito fumi amici. non enim sunt ijs anaci,quibus non delectantur. Similiter nec seueri. sed stiles beneuoliquide mutuo sibi sunt. etenim Cr bona volunt, er promae pii sunt ad nec inses. amici uero non ualde sunt, prorapterea quod non simul degunt,neqsese mutuo delectanatur.quae quidem ad ipsum amicitia maxime pertinere uiae dentur.Non si autem ut amicitia perficia multis quise ipiam fit amicus, quemadmodum nec ut complures simul

adamet. est enim: exuperationi similis. te aute ad unum aptαm fieri .multos uero eide uehemeter placere no iis te est orta se ante nec bonos esse. Oportet aute Cr expeαrientiam accipere, Cr in consuetudine feri quod quidem est perdiscite. Ob utilitate uule ac uoluptate multis plo et hcere quis potest. Complures enim sunt tales .er subminiae strationes maninae,breui in tepore sunt. Harum autem ea mans est milis amicitiae,quae est ob voluptate cu ea dem ab utrisq; proueniunt, sese mutuo gaudet,aut eis. dem.quile sunt iuuenu amicitiae . inest enim magis in his liberalit .s. Mea quae ob utilitate constit,eorum est hominsim o a quaestui uacant. Beati etiam utilibus non indiget, sed 'audis. cum quibusdam enim fmul uiuere volunt, Crmolestum paruo quidem tempore strunt. continue vero hemo, nec ipsum bonum toleraret , ii dolore ipsum asesceret. Quare iucundos quaerunt amicos . sed frstin

749쪽

γoo ETHIco RVMer bonos oportet: cum sint tales cr etiam ipsis.sic enis 43 ipsis meruliquae anacis hie sse oportet. Qui autem sunt in potestitibus costituti, diuisis ult uidetur amicis. Alij enim sint ipsis utiles,alij iucundi. Vt autem ambo fini ijde non nimium fit. Nes cum uirtute iucudos quaerunt,nes vriales ad honesti sed secetos quide quaerunt, uoluptate appetentes,tabiles autem ut agunt ipsum praeceptu. Atq; haec homine in eodem non nimium fiunt. Studiosus autem horumo iucundus est sh I, ut diximus, atque utilis. Sed talis amicus non sit excedentis cr non virtute excedatur. Sin minus non aequatur,cum rata fit inferior ratione. non niis

6 mium autem tales feri solet. Hae igitur amicitiae dictae naequalitate consistunt. Eade emini ab viri' fumi, er bimutuo voti t. aut aliud pro alio ut uoluptatem pro utiuitate commurint. Dictum est etiam has trimus amicitiuese,minins permanere. Videntur autem σob militudinem disimilitudinems eiusde,er esse amicitiae er non esse . nam militudine amicitiae quae est ob virtute, uideriatur amicitiae 4be. altera natis uoluptatem,altera habet tilitatem, quae quidem inseunt ex illi. Sed quia illa quiadem omni calumnia uacat, er stabilis est: hae uero cito dissoluumtur, alijsq; compluribus dis runt: non uidenatur ob illius disimilitudinem amicitiae esse.

COMMENT.4O VN seueris autem atq; senibus laton tinus fit atata ia.JHoc est sextum capitulum huius tractatus, in quo Phil. sophus Aposteaquam declarauit amicitia compara loeam ac iuum

actum, nancipiam considerat comparando eande cum Ν-

iectis in quibus est,id est cum amicis. Ipsa enim est habitus in subiecto,& non potest esse niti in amicis. Diuiditur aute hoc pitulu in quatuor partes quae declara butur.In prima igitur parte Philosophus coparando amicitiam ad subiecta tua, ut ostendat

750쪽

ostendat qui homines sunt proprie apti ad amicitiam,&quino sint proprie apti,probat hanc conclusione, quod senes demorosi non sunt apti ad amicitia hoc pacto,in hominu qui sunt difficiles, & minus gaudent conuictu& conuersatione alio ru,sunt inepti ad amicitiaeat senes & homines seueri sunt huiusmodi: ergo sunt inepti ad amicitiam.Supra etiam dei is tetigit aedibiloquebatur de actu amicitiae, hic aute desubiectis.Sed ex hae 1ententia statim infert aliam quae sequitur ex opposito,quod iuuenes sunt apti,& cito cotrahunt amicitia, quia gaudent conuictu & conuersatione mutua, unde oritur

amicitia. Post haec Philosophus videtur soluere obiectione quae fieri potuisset cotra ipsunt, quia dixit senes di seueros noposie consequi apte amicitiam. quod non videtur veru, quia senes & seueri benevoli sunt tibi mutuo,& prompti etiam ad beneficia coferenda. Ad hoc videtur res podere Philosophus cocedendo esse verum quod sunt benevoli.& benefici,tamen non sequitur quod sint ad in odii amici,quia parum delectan

tur conuersatione,&conuictu mutuo in quo maxime consistit amicitia: quare ad amicitiam non erui admodum apti.&hoc intelligendii, ut supra diximus,quod non sint admodum apti ad amicitiam denuo contrahenda vel exercendam viue do simul &conuersando,&iocunditatem 1 uinendo ex mutuo conuictu. Et hoc ut plurimum. Nam in omnibus non videtur omnino valere,cum quidam sint studiosi ac prudentes senes,qui conuersatione sibi sumunt,&alijs asserunt locunditatem & voluptate honestam.Moderati enim & non dissiciles senes nec inhumani,vi inquit Cicero tolerabilem agut senectutem. Nora fit autem ut amicitia perfecta. J Haec est Arsecuda pars huius capituli,in qua determinat de multitudine amico rum comparado amicitiam ad sua subiecta. Et primo

ostendit q dsecudum amicitiam perfectam n5 potest quis

pluribus e .ie amicus tribus rationibus:& prima est talis, Ea amiciti. quae est similis exuperationi & excessui,non potest quis pi .ribus esse amicus:sed amicitia perfecta est huiusmodi' .. go secudum amicitia perfecta non potest quis pluribus esse amicus. Patet ratio, quia amicitia perfecta comparata ad alias species amicitiae videtur esse exuperatio quaedam,&in summo gradu:& ea quae dictitur esse secundu superexcellen-xiam quadam no videtur posIE copetere pluribus: ea amicitia