장음표시 사용
41쪽
ut scilicet de petra a qua igini seducitur, eduxerit dominus a quam populo, de aliquando ut hic dicitur de petra silicis,nonnunquam econtrario de silice petrae, ut infra sis. Et oleum me clialmis id est, te illice petrae. Posset tamen duritiam sit gnas cate ut dixitnus Jc tunc uertendum esset. De duritiae petrae,id eis, de petra dura. tui co.
medere fecit te man in deserto, quod non
nouerunt patres tui, ut humiliaret te.
Non fecit comedere maii,ut humiliaret seu ansigeret eos: unde hoc utiletur referendum M. mnia mala praecedentia , quae passi sunt in deserto. aut ad desertum, ut sit lenius. Fecit te micomedere in deserto,ut deserto ipso humiliaret te, aut iacit comedere te mari, sine alijs cibis in deserto, ut te affigeret leu humiliaret. Arbitrabantur enim Iudaei se maxime anticios, quod non haberent aliud quam man ad manducandum: unde Numeri .ri .dicunt. Anima nostra arida est: oculi nostri non aliud uident qua ina.
Vtbenefaceret tibi in noui simοMaec est do
mini conditio scilicet affigere S tentare, ut tandem benefaciat: quemadmodum fecit ludaeis, quibus poli tot tentationes desqualores dese xi dedit terram omnibus bonis aQuentem. Fortitudo mea, robur manus meae. Dictio
coria; 7, prior scilicet choacb, quam fortitudinem uerti- domini ε mus,uirtutem leu potetiam si nificat & etiam illis uirorem: & de priori significatione eXemplum histi ta habes Numeri i ubi dicist . Magnificetui quae reo b . sochoach id est, potentia seu fortitudodomini. s. t. De secunda uero Psalmo .rr. Aruit tanquam testa eliochi,id est,uiror meus,aut fortitudo mea. Seculi da uero dictio scilicet oiam fortitudinem significat tertia uero scilicet cha:jl si nificat exercitum iit patet. r. Semi telis. . Et iuper principes Hacha jt,id est, exercitus idem EXodi. I .dcIeremiae. 7. Dicunt Hebraei etiam significare uires, fortitudinem dc opes seu lubstantiam quod homines fortes Se robusti soleant esse diuites n5
te. Significatio non est plene nota. Videtur autem significare robur de ea consequenti exercitum , quod uires addat de habeat: opes uero quod stiri fortitudo illis qui eas habent, iuxta illud Eeclesiastes septimo. Sicut proetegit sapiem: sic t 'otegit pecunia antemurale uero quia fortificat murum Verte ergo . Et dicas in corde tuo .Potentia mea, ct robur mani in meae: secat nobi lubstantiam hane: aut boeii bur . Sic an
ius cum dicitur. Ipse dat tibi robur seu po I. AD MORE s.
tensam: ut facias substantiam hane. Sic ut die hac. scilicet eonstat: aut seut die hac secit. Colueris eos. Scilicet oinamentis oc alijs: d: Iu curuaueris te eis. scilicet adorando eos.
Eo quod non mi ueritis uis domini Dei
nestri. Pro eo quod, nitur in Hebrieo echeb quod ut diximus significat mercedem inem, d
eo quod unde etiam uerti posset merces sciliceth cerit uobis quod non colueritis dominum Deum uestrum, aut finis erit uobis.
CV odistis ut faciatis: ut uitiatis, multiplicemiui: in Pedium,
ni , possideatis terram. Innumeret sunt m no .
utilitates, incredibilia bona, ius nobis affert prcceptorum dona ini obseruantia: dc hic habes ulmis , quatuor. Conferunt enim intam, multiplicant in Populum dc prolem .Faciunt ingredi promis lana terram, dc conseruant eius posset sionem: in his enim omnibus, omnis huiusui laesiaelicitas consistit, scilicet in acquisone oc conseruarione bonorum, ac multiplicatione.Ut cognosceres
quianon in his paue uiuit homo. Expen
de quid utilitatis,tibi afferat, rerum temporaliu indigentia de ii btractio, nempe nutrimentum Dei de exploratio cordis tui. Copellit enim hominem sperare in domino, de meum iasiare co
gitatum suum I u omni quod egi editur de ore domin uiuit homo. Humiles ac obedietes
ualde sunt servi Dei, ut eo cibo contententur, quo cibare eos uoluerit deus suus. Si dederit mitiali do delicatissimos panes comeduntdc satura tu idem si carnibus aut piscibus eos pauerit. Si uero spieis manibus defricatis libeter ues tur. Si autem pane lachrimarum, non respuunt: immo quoia mirabilius est eandent. Audi Psalmistam. Cibabi, nos pane lachrimaru in: dc ρο- tum dabis nobis in lachrimis de in mensura. L rati sumus pro diebus suibus uidimus mala: dc quibus nos humiliasti Ezechielis semel prae- cepit uolumen comedere, comedit δ: fuit in ore eius sicut mel prae dulcedine . Dominus
Deus tuus introducit te in terram bο
nam. Quemadmodum conditio impiorum est xtenuare δ: diminuere beneficia Dei, ita dc iustorum est ea exaltare: dc per singula laudare.
42쪽
dare. Audi qui dicat Chorath Moisi Numeri. 16. Nunquid parum est quod ascendere δε- cisti nos e terra aegypti Auente lacte δ: melle: ut mori faceres nos in solitudine Etiam no ad i. terram fluentem lacte & melle, uenire fecisti nos neque dedisti nobis liare ditatem uti & uineae. Illi quia pessimi, terrae detraliunt: Moisesquia iustus extollit .Habes etiam hie ad bonitatem terrae pertinere omnia necessaria in se habere . nihilo aliud e indigere,quod raro hi si in terra Domini inuenies Saturaberis cir bene dices domino deo tuo.Ecce ad quid o homo
tibi Dominus dat saturitatem ut scilicet satura, tus illi benedicas, tu uero econtrario cu diues fueris, nihil egeo cogitas neque cognoscis illa: , unde sequitur. Et eleuetur cor tuum & obli ui . scaris Domini Dei tui. Hoc enim est uitium qΨdiuites maxime insequitur scilicet obliuio dei. Audi Selomone Prouerbiorum trigessimo. Diuitias ne dederis mihi.Sed quare se adiuitiis abhorres uir bone,& sapien, Ne sorte lacter & ne
rem,& dieam quis ei Dominu uri bensia. v. hin ceret tibi in nouissimo tuo. Hie est coilitio
. .:- ὸ dsit, scilicet benefacere in nouissimo: quare cuti irilita fueris tentatus, nouissimum expecta bonumhrisiam. Alii amici tibi in principio bona ostendunt, in. s. - fine uero non tales eos inuei as, non sic Domitas .d. nus Deus tuus, sed ad principio suos torquet afvim om- sagit de tentat , in nouissimo uero benetacit &
tiam hanc ultos hoc uitium inuadere solet
ut cum multa bona acquisierint arbitrentur ea sua fortitudine aut industria acquisisse & quiano uidet auxilium domini, omnia tibi tributit. Cosidera ergo unde uires & robur habeas, quis uitam o sanitatem tribuat: ut noti putes esse tua, quae dei potentia nactus es quod ii in temerita,quorum causa te dominus ditauerit, non
inueneris considera merita parentum, ot quo
rum bonitate Dominus filios ditare solet. Sed libet nune ad finem ius capitis adducere,quet hebraei super illud uerbum. Comedes & benedices Domino Deo tuo, adducunt de modo sumendi cibum, de benedictionibus mensae: aut a. si diςVnx omnia haec seruanda inmensa Primum . iacita; quod absque instructa mensa non sit plendum n q, m. Secundo quod manus prius sunt abluendae&Em ob ser tergendae. Similiter istandum es , non sedenduaut pati eis aut cui uis alio innitendum. Eligenda aqua pura non salsa aut corrupta. Fundenda aqua tribus uicibus super manus: A in prima a-
blutione,digiti sunt sursum leuandi inposter 'oribus demittendi. Suntque manus simul laua-dae,non una post alteram, neque sit est manus mappa bene tergere,' neque etiam sufficit cocleari cibum sumere illotis manibus: qui auteecloaca ad mensam accedit, bis lauare manus tenetur.In lotura uero man sinistra dexterae seruiat. Lotae manus sursum leuandae sunt ad benedicendum Dominum iuxa illud. Extollite manus uestras in sancta:& benedicite Domino Pauperibus aliquid de cibo dandum est,nemo etiam in donis dei sit uoris , sed comedendum cum timoro Deidcliones late. Mensa etiam ho debet peragi sine uerbis legis. Manus etiam iupto sibo abluendae sunt. Addam autem potus A cibi benedictionem. quoniam Chris us apud
Lucam in ultima cena e inseruasset uidetur. Cuenim in solenni,conuiuio pater familias, men- sae accumbit, poculum uino refertum, dextera manu apprehendit,mox is ita orare incipit. Benedictus iis tu Domine Deus noster rex mundi: qui creas fructum uiris quo dicto, primus uinum degustat, quod in mense accumberibus degustandum por i , qua benedictione Cli milus usus est ut Lucas scribit qui dicit. Et
accepto poculo, gratias egit ac dixit. Accipite uos :& diuidite inter uos Post calicis uero benedictionem, statim panem quem integra massam esse opportet, accipit,eumque utra ne manu tenendo his uerbis cole at. Benedictu, sis Doniane Deus noster, qui educis panem de terra quo dicto pater Dimitas, panis paulula aedit& buccellam de eo omnibus accumbentibus distabuit quo facto reliquis epulis manus inlitiunt Suot es aliae bene lictiones omnium comestibilium quae coiisulto omittimus, ne tibi traditiones iudeorum obtrudere uideamur.Parce
prudens lector si tibi haec sui licent, quoniam ea attullina iis ut intelligas quam uerusit illud Chri ili. I ii deos scilicet propter lias suas traditiones reliquiise quae prauiora sunt legis.Si plura huiusmodi uidere delectat, lege Paulum sagia
in hunc locum sui fere omnes eorum benedietiones ex liebraeo huc transtuli nobis non uaccat neque lubet de his plura enarrare quoniani inutilia sunt.
nomii, iusta literam adnotatio.
Vtransis hodie Iurden. id est breui
es transiturus: & est schema hebraeum.
Tu facis hodie hoc, id est breui es facturus.
43쪽
DE 'TERO NO. Munitas uritue adcoelum. significat uerbu
sur proprie stringere insudere,angustus affici, ut saepiuς admonuimus. Quod uero sequitur, usque ad coelum,exaggeratio est,explicans murorum altitudinem. Filios Hanachim quos tu cognouisti audisti. Diximui de filii,
Hanaesti in secundo liuius libri capite. Hanachim enim gigas fuit, cuius tres filii suis nominibus explicantur Numeri decimo tertio,quo iudaei percusserunt ut liabetur Iudicum primo. Cognouit autem Israel illos filio, Hanael ini in Hog rege Banaia,quem occiderunt, ut habetur capite tertio huius libri, qui solus remanserat de stirpe Hanachim, ut dicitur capite citato.Audierum etiam de uis ab exploratoribus: ut habetur Numeri decimo tertio.=uissabit ante filios Haua Minea uidetur livera, i csupplendum uidetur. De quibus dicebatur, aut de ilibus dicebas. Quis stabit ante filios Hanacti Et si de iudii, intelligas, hoc forte dixerunt quandoab evi ratoribus de eis audierunt. Aut ut Muni is uertit. Et audisti dictu.
Qui, stabit ante filios Hanach: Ipse consumet
eos auis niet. Si emelius uertas quam ipse p-det eos: quoniam uerbum sanaad, potius sani. fieat deficere definire quam perdere : ut patet Iudi m uigessimo primo ubi dicitur. Quia nisinadab, id est consumpta est seu defecit mulier de Biniamin. Diximus de uerbi significatione Genesis uigessimo quarto, 3c bie magis quadrare uidetur: quoniam praecedit Deu ei se ignem consumentem, unde sequitur, quod debeat eos ueluti ignis contumere. humiliabit eos. Non bene cognoscunt hebraei significationem uerbi cliana, quod dicunt significare cotrahere humiliare Sc negotiati : sed uerbi spria significatio uidetur humiliare,q o; b locis quadrat: ut primo Regum uiges,imo primo. Nonne uidisti quὁd nichna, id est humiliauit se Achab Et sequitur. Pro eo quod nichna id e si humiliavit se a facie mea. Et seeundo Paralipomenon duodecimo. Cnm uidisset dominus quδd nichnaii, id est humiliavit se. Est
tamen ab hac radice nomen chenon,id est mer calor,quod nullam allusionem ad uerbi significationem habere uidetur. Pomet tamen dici chenaan ei se alterius radicis, propter additum
nun ultimum. Propter iuisitiam meam, iur duxit ris Dominu ut possidere te taram ista . Hebraice et . In iustitia mea, sed sensus redditui est Et propter impietatem IX. AD LITE RAM.
gentium istarum, Dominus expellis ea,
a facie tua. Licet uerum sit Deum has pentate, sedibus suis pellere, non debes tu tamen dicere ho cum tam impius iis sicut illae,aut fere. Et quod dicitura facie tua, idem est quod anta
xo quia populus duine ceruicis es, id est in
tractabilis, ut scilicet nemo collum tuum iugo
submittere possit. Rebelles fuisti Domino.
Posset etiam uerit, amari fuistis Domino, quoniam inarar de marali, amarum ei se significat
potius quam rebellem esse. In Choreb. Nomees h montis deserti Sinai, in quo Dominus lege dedit de cum Mosel, sepius loquutus est. I i, bulas pasi id est in quibus erant decem p cepta, super quibus erat pactum inter Deum aeuos. In die congregationis,id est qua congretati estis ad audiendam legem ex ore domini. Dimitte me. Verbum raphab,quod hie multi ruertunt dimitte me, uidetur proprie signi sic re remi illam & debile esse , licet hebrari addant
significare desinere, sed ubi desinere uertunt, Gliam quadrat remissum esse ut hic:& uertenda puto, remissus sis; me seu remisse mecum age: ac si dicat, non me urgeas. Postes tamen uerte re cessa a me,quoniam in laebraeo est a me. D rimus de uerbi signa ficatione Exodi quinto. Ad
dimus tamen, optime conuenire cellare.
lebo nomen eorum de sub coelo, id est Deia
vi non memoretur nomen Israel ultra, in ter
ris quae coelo operiuntur bimile ii robusta et maiorem est. Germanius uertas de plure ut eo: quoniam rab multitudinem significat, dc potest intelligi.Praficiani te in fortem gentem de plurem: aut faciam te, id est ut sis author de pater multarum gentium, ut scilicet innumera. biles ex te oriantur, & suscitabo in te patrum promtisiones Et aduerte quod Mosel, non indicauerat haec iudaeis quando acciderunt: modo uero reuelat illis haec ea, it a si milibus caueant, scientes in quo discrimine fuerint, propter idoli fabricationem. iiii duabus manibus meis. Videtur ex hoc loco tabulas fuisse separatas non ligatas ad modum libri, quemadmodum diximus Exodi trigessimo secundo: sed dicendum quod licet non fuerint ligat , erant tamen ita dispositae ut faeile ad modum libri claudi possent. Potuit etiam fieri ut eas ligatas duabus manibus attulerit. Et oraui etiam pro
Abaron. Hebraice est in usque Abaron, id est orationem meam usque ad eum extendi . Et
44쪽
DEVT Cato. IX. AD LITER M. Hpeccatum uestrum quod feceratis, uituli;
accepi.Vocat hebrii sinus f pe peccatum, pec cati ipsius materiam : sicut hic uocat tutulum reccatum, quod fuerit peccati materia quem scilicet coluerunt. Et contrivi eum bene. Verbum nacti ab percutere significat proprie, sed contritio aliqualis percussio est. Et in vita dio De hoc meminit scriptura Numeri undecimo. Et in tentatione. De tentatione ad aquas contradictionis est sermo: cuius meminit seriptura Exodi decimo septimo dc Numeri uigelsimo. De sepulchris uero concuplicen
tiae Numeri undecimo sermo est. Et quando
misit Dominus nos de Chaues Burn b.
Loquitur de peccato quo ad imperium Domini noluerunt intrare terram, ab exploratoriae deterriti: ut habetur Numeri decimo tertio.
Irritustis os Domini. & germanius
rimamaricari fecistis, L sie uerte ubicunque
irritare inueneris. Et prostraui meta, a Domino quadraginta diebus es quadragin
ta noctibus. Ista est tertia quadragena ieiunii sancti Mosel, , cuius hucusque nulla in scriptura facta eii mentio : quam sustinuisse uidetur pro rebellione,qua ad eius imperium noluerunt intrare te am: sed murmuraueriint aduersus Deum: ob quam decreuit eos in deserto moti .qui in AEgipio fgna uiderant,& ex misericordia ieiunio & precibus Moseli motus noluit eos omnino doelere: ubi experiris quod in regulis admonuimus: multa scilicet suis locis omissa, postea uero suppleri. Neque puto uim Dei semper iacuisse prostratum:quoniam mi sericors Deus non pateretur tam dilectum seruum tandiu coram se iacere,quilloc noli per-ntilit seruo,scilicet Iosuali in causa Aeliam Io- Rah septimo,sed credendum est,eum omnibus
diebus prostratum oras e Ne dister las po polum tuum. Ponitur hie uerhum sachadrid
interpretes in multis locis uertunt corrupere.
ressicias. Posset etiam uerti. Ne te uertas ad duritiam populi huius,id est dissimul a , ter
ga& non faciem uu 3 in rae dicunt in
coti terrae. Hebraice sic es . Ne forte dicat ter ra,id est habitatores terrae, quia non potuit Dominas iutraducere eos. Hebraice est. Anon potuit sed tensus bene redditus est:& uti tui I nctus Moseli in oratione frequentissime hoc argumento: quoniam uim illius fuerat fre
NE dicas in corde tuo. Cusppulsaueis
rit Dominus res a facie tua Propter iustitiam meam introduxit ore Diis.
Arguit locus ille hominum uanitatem: qui ex successibus iolent sua bona metiri, putantes o milia lil eropter bona operaeuenire: cum tamen saepissime mens sibi mentiatur de bono habere ouod non habet,& de malo non habere quod habet. Videbis hominem,cui si post datam pauperi eletho sinam. aliquid iocundu aut utile ei tenerit: hoc statim elemosinae quam contulit, tribuere. Quen id modum si post pece tum quid sinistra acciderit, statim in peccatum quod pra celsit illud reser sicut legimus de filiis Iaacobavi ibuscum rosi fratris uenditione uineula in Aegipto euenirent: praecedentis peccati non immemores dicunt. Merito baee pati-niur, quia peccauimus in fratrem nostrii. Sed quemadmowum tepe mala non ob peccata nostra nobis eueniunt, ut de caeco nato Christus Ioannis nono explicuit, sed quia Deus uult,ira neque bona ob nostra merita sed Dei miseri a cordia. putare tamen mala nobis nostris demeritis accidere ualde utile nobis est; sed arbitrari bona ob no illam iustitiam nobis euenire uanissimum est. Et quod magis dolendiim est, uidere homi Rem cui non suppetunt merita neque opera bona,ea uanis i me fingere: in quae reserat,si quid sibi prosperesiaccedat. Et propter
impietatem entium istarum, Dominus expellit eas a facie tua. Explicia Dominus
statim se gentes illas ob suas impietates perdidisse , non tamen nuit eos hoc iudicare, ne se arbitrentur eis sanctiores. Solent enim homines, cuin inimicos siros uiderint a Domino diuexatos te sanctiores illis putare,illosque peccatores aestimare: quod tamen Dominus hie ualde prohibet. Quare pro constanti habenduest,quod licet Dominus propter iussos aliqua- do impios puniat,nuquam tamen propter imis pios. Putareergo aliquem propter te a Deo ncussum , est tetullum arbitrari & illum impiu. Cum ergo impius tueris, & uideris impiu punitum qui tibia luersatur: aut tibi bona illius conferri, non te statim iustu in Ustimes, sed puta illum non propter te,sed propter in cata sita meritis
45쪽
fecisti Dominum Considera quam sapien
ter & quam utiliter, doceat te Dominus Deus tuus temperare gaudium boni successus:ut scialicet recolas peccata quae feceris,cu m tibi uideris cun ta prol perae uenire. Si quis enim pro uide cogitauerit peccata quae fecit, quomodo poterit cogitaia aliquod bonum sibi sui causaeoncedi Inculcanda docet sanctus uir peccata illi, cui es tua uideris succedere ad uota .
panem nou comedi es aquam non bibi.
Vides quomodo oporteat boininem se dispo nere ad suscipienda dona Dei, netiam ieiunio de oratione. Panem non comedi in aquam
nou bibi: suopter peccatum ueItrum.
Sunt peccatorex qui peccata no aestimant, quia nesciunt quanti coniti ut eorum remissio: quibus hoc inculcandum est, ut peccare timeant. Discant etiam ex hoc loco quanti iustis conli et peccatorum tuorum remissio,ut illis grati sint:& quod iunt uuilli iusti qui pro eis etiam eis ignorantibus intercedunt. Vbi etiam pulchre docet sanctus Mir,non esse explicanda pericula de mala,ψb malum perpetratum imminentia: ac difficultas ueniae: cum peccator in furore de
libidine peccandi excaecatiis est: seu tempus ex Dectandum quo mentis sit compos: ut tunc il. li explices quae sibi mala immineant. Sic fecisse' uidebis sapientissimam illam foeminam Abigat heu ni uiro suo Nabal: cuius liberam mentem ad eorrectionem expectasse legimus. Et in iniscendio cir in tentati ne . Expende quaeso ἀbene uir sanctus subditos disponat ad accipienda bona praesentia,referendo illis praeterita ma la. Solet enim Dominus, seruum quem extollere uult prius humiliare, quemadmodum de sancto Daquie legimus .cui cum Domituas uellet promittere perpetuum regnum , comme morauit illi se illum ex patris ovibus extulisse .
Pr triui me cor a Domino. Hoc est mu is
nus boni pastoris, opponere se murum pro O uibus suis. eis insciis,& etiam ingratis. iniae autem sequuntur explicuimus Exodi triges, imo
D0la tibi duas tabulas lapideas .
Significat uerbum pasia hebraeis dolare dc sculpere .de dicitur tam de lapidibus qua
de lignis. Et quod dicitur. Dola tibi, liebra issemus est, quemadmodum quod sequitur. Factibi aream lisneam: vi saepius admonui.De liguis uero Sitimi abunde dixi pus Exodi uitellimo quinto: dc sunt optima inter species cedri
ut hebcaei dicunt. Et sibi serues pro li
sunt de Beeroth. Putare reuera ea quae hie
de manlionibus dicuntur: inserenda potius textui capitis trigessimi tertii. Saepius sitim admonui: scripturam non seruare gestarum rerἀordinem. Aduerte autem quod naec mansio in cathaloro mansionum omissa est, de ut aliqui dicunt fuit eadῆ eum mansione in monte Hor, sed ibi denominatur a monte, quoniam in eo obierat Aharon,de est mansio trigessima qua
ta .nsque est idem Moseroth, in quo fuit man sto uigessima septima,de Moserali' in quo ut diximus) fuit trigelsima quarta 5: ubi mortuus est Aharon. Dicitur autem hic post mortem Aliaron populum venisse in Lothbath quae masio in catlialogo Numeri trigessimo tertio praecedit Hebronali ,3c Hesion Gaber :portum mari, Elantilici unde uidetur apertissime constare,quod in monte Hor,aliquando prius extiterint quam in Hesion Gaber quod etiam Numeri uigessimo primo haberi uidetur. sunt autetot difficultates in huiusmodi mansionibus, ut putem consultum omnia hae c sine expositione praeterire, postquam nihil certi habere rossumus. Quod autem uertinius. A Beerothliorum Lahchan,potest uerti A puteis filioruLahchan, de sorte sunt putes aquae E petra cussae a Mossieli fluentis. Qui autem Dunt isti fi
lii Iahchan ignoratur. Inde profecti sunt in
Gu hodab. Etiam ignoratur haec mansio quam aliqui dicunt suisse in monte Sinai aut prope: quoniam separatio sacerdotum ibidem
fuit. Ad benedicendum in nomine eius.
Munus erat sacerdotum benedicere populum inuocando nomen Dei super illum, ut patuit Numeri festo unde sensus est, ad benedicendutu nomine meo,id est inuocando nomen meli. Si uero hoc ad leuitas reseras, per benedicere nomini Domini intellige laudare audibus at tollere, sed prior eapositio germanior est.
Surge uade adprofectionem ante popula,
id eis; profectione osset etiam esse pr ceptu ut ipse cum arca Domini populum praeceaat, ut uictum est Numeri decimo ambules pomnes uias erus, id est facias quae tibi praecepit. Vocantur enim saepissime praecepta Domi
ni une es .ctias Dominum Deum tuum
46쪽
DRVTERON o. in toto corde tuo , id est non simul cum id
lique pars cordis tui Deum uerum colat; alia uero pars deos fictilios: de per animam uolutatem seu desiderium intellige. Domini Dei tui sint caeli ex caeli coelorum. Possumus P
coelum coelorum supremiura coelum intelliae. re: sed quia in creatione rerum unius coeli sub firmamenti nomine mentio facta eis: posset dici quod per coelum intelligit aerem & per coelum coelorum fimiam vitum , aut coeli coeloruid est astra coelorum quemadmodum de terra dici terra & omnia quae iurat in ea. Circuit i.
dite praeputium cordis vestri. Dupliciter
possunt luee uerba interpretari: uno modo. Auferte caecitatem cordis uestri .videtur enim cor obcaecatum clausum, qualis ab hebraeis,imui pputium habet uocatur. Secundus sensus est auferte duritiam cordis uestri. Ieremiae quarto uidexur signi scire scindere uelaus re malas cogitationes. Sic enim ibi habetur.Arate uobis aruum & ne seratis super spinas. Circuncidite vos Domino, de auferte praeputia cordis uestri ui. ii Iehu dati, propter malitiam operum uestro inrum. Ex quibus uidetur esse aut mala studia, aut operum malitiam resecare. Ceruicem uero indurare, est nolle obedire mandatis Domin illique restitere. M Deus Deorum , id est omnibus diis superior, sic Dominus do
minorum dicitur, rii non accipit perbo'a ,
neque accipit munus. Explicii inius hune hebraismum cum aliis. Est enim personae intuitu aliquid inique agere. Dicitur autem hoc recipere personam, quoniam qui hoc facie non respi. cit causam seu merita causae : sed solum personam. Eugubius explicat esse ex facie ex qualita te, diuitii, & facultatib psonas dii linguete: easque acceptas habere. Non accipit etiam munus quom nullo indige aut ad puertedu iudiciu .
Facies iudiciu pupillo. in Onia iudices n5 il
lisi di t. Meminit aut se ei se iudice inflexibile ut eos ab iniuriis pupillorum δ: uiduarum de-
xe rat. Dundo illi pauem cir uestimenta.
Inducit eos tuo exemplo ad bene tractandum peregrinos,quibus nece ilaria omnia prouidet.
Dominum Deum tuum timebis, scilicet in
eorde tuo. illi Ieruies, soli t externo cultu.
Et adhaerebis , ut scilicet non te alteri Deo iungas, sed uestigia eius sequaris. Et in nomi Geius iurabis. Cum scilicet iurandum tibi fuerit: quod ut diximus Praecipit,ut ab eis auer
X. AD LITE RAu.' aitat iuramεta per falsos deo, Ipse est laus tua
id est cuius gratia laudaberis a dicentibus. Beatus populus cuius Dominus Deva eius: aut ipse laus tua,id est quem debet laudare, sed prior sensus germanior est.
Mni fere quae huius capitis ad more,
aptari possunt, tractauimus Exodi trigessimo tertio: ideo hic pauca annota
bimus. Et nuc Israel quid Dominus deus petit a te, nisi ut timeus Dominum dea
tuum' Pauca de facilia ualde lunt, quae Dominus a nobis petit, multa uero & magna,quAE pro horum paucorum obseruatione praeitabit: sed tale est hominum ingenium , ut neque haec pauca & facilia seruet. Et tria sunt quae ex te petit hic: nempe ut timeat eum, ut ambules per omnes uias eius, dc ut diligas eum ex toto corde, quibus nihil potest esse facilius,quq ue ro ipse pro horum obieruantia praestet audi i
Ecce inquit domini Dei tui sunt caeli coeli coelorum, terra . Omnia qi Iunt
in ea. Adquid bone Deus, te diuitem iacta, Ad quid Dominum coelom in de tetrae te esse dicis, nisi ut ostendas te omnia haec seruis tuis p- stare posse & re uera praestav. Domini sunt coeli &terrae,qui te timent. diligunt & uias tuas
enstodiunt. Non petit aurum aut argentum tuum, non praedia,non opes,non filios aut uxo
rem, sed timorem dc amorem Elegit lemmeorum post eos. Etiam hic annotare memen to quid ualeant iusti & sancti posteris suis.
circunciste praeputium cordiς uestri.
Quid iudaeeiadias carnis circuncisionem, cum te Dominus hic praecipiat cor circuncidere omnes gentes ait Dominus praeputium habent: Israel uero incireuncisus est eorde. Expende ergo quid deterius sit, habere ne carnis aut cordis praeputium. Non enim ait Paulus qui in manifesto iudius est, neque quae carnis est circuntio a Domino probatur, sed qui in abscodito & qui cordis praeputio caret. Deus vester deus deorum. Quid misi eius potentiam iactas bone uire Vt scias quam grauissime te possit pro peccatis tuis punire, lane putares posse eum tua potentia aut diuitiis placare de corrupere. Audi quid dicat.Qui loquit non accipit V permnam
47쪽
personam: nxque munx: . Faciens iudicis mpupillo. Neceta est ut qui iudicem m terris noli abet habeat in icilem . Time erro piipillum offendere, uiduam ueXare, audias eis a deo
ius dicendum. se es latis tria CUsidera hominum socordiam, qui cmnia tua in iant nisi Deum . Qui habent diuitias de eis superbiunt, qui bonas artes aut mores,haec frequenter enumerant, similiter seruos de ancillas & omnia sua: Nemo tamen aut rarus qui se iactes de bono Deo . Beatum dixerunt populum cui haec sunt, ego autem dico beatum populum cuius Dominus Deus eius. De nullo alio potest magis populus laudari quam de bono Deo. Que- admodum ergo iacias sapientiam & potentiam tuam, uires ac diuitias: se te iacia de Deo tuo dicens. Non est alia natio tam stadis quae deos habeat appropi ii quantes sibi sicut Deus noster adest nobis.
iudicia eius, cir pr.ecepta eius.
Explicui in fine canonum discrimen inter Omnia haec: oc multis aliis locis quos consulere li
cebit. Scitote hodie quod non cum filiis ue
ssis. Suspensa uidetur lententia haec,quoniam non explicatur quid no fecerit cum illus eoru : sed cuni eis unde Munsferus uertit ad hoc ex plicanduin Quoniam non cum filiis uelliis loquor. Pollet etia in suppleri. Quoniam non castus uel iris paciscitur Dominus pactum hoc, aut quoniam no cum filiis uestris loquitur dris.
Non uide, aut castigationem domini dci
uestri. Vertit hie Santes noster eruditionem sed non lain bene,quoniam de punitione non deeruditione Aesiptiorum sermo est : & uerbum talarii quo musar, id est castigatio, non taerudire , quam flagellare lignificat & calligare. Ieremiae triginimo pruno. Cast italli me uel uasser, dei h&castitatus sum. Et Proueritiorum decimo nono Verbis non iluasser, id est calliga
bitur seruus. qui inundarefecit aquas maris niti uper facies eorum. Non plene G
ilat quid prop te significet uerbum luph,quod
uertimus inundare. Dicunt autem liebr i signiscare natare: ad quod citant illud Threno ruria tertio.Saphu, id est natauerunt aquae iu- per creuz meum.Et Erecti telis triget simo secu
do. Et irritare faciam terram saphatecha, id est natantem tuam. Et secundo Regum sexto. a taleph .i. Et natare fecit prorheta,scilicet seriu, qui locus ostendit non posse uerbum significare inundare, cum inundare si aquis mersi, natare uero super aquas gradi quare hic potius uertendum puto. Qui natare fecit aquas maris finiti super tacies eorum,de sic Santes uertit inlexico suo. qui hic uertit inundare.Significatio
tamen adhuc mihi suspecta est. Fecit than in Abiram. marrat bona quae eis socii de mala: ut si non amore beneficiorum, saltem terrore legem Domini seruent. Et omne
substantiam eoru : quae teraisub pedibus
eorum. radiX nominis halectium pertinet ad radicem chum,quod est surgere de stare, miror quare noliti hic uertant substantiam aut opes , licet hoc hebraei dicant, scilicet rabbi AbrahaGenesis leprinio,& rabbi David in libro radi- cum .Relinquunt enim iudicium proprium, S: in caecitatem transeunt iudaoru . Si enim eius radix est chum,a radice petenda erat si nificatio,iaeque uertendum erat, ' omnem stibilantiam eorum,cu mem quod ponitur in fine haraclium sit litera radicatis, & non pronomen uri de s radix haia clium est chum, uertendum est& omne stans sub pedibus eorum meu quod stabat sub pedibus eorum: de potest litera dupliciter intelligi. Vno modo ut sit sensus de omne quod flabat seu erat sub pedibus, id est subpotestate eorum iuxta illud octaui Psalmi. Omnia subiecisti sub pedibus eius, id est sub potestate eius, 3c est hebraismus. Secundus sensus est & omnia quae stabant sub pedibus eorum, id est omnia suppellectilia quae uideban tur esse sub eorum pedibus:ac si dicat. Non solum eos terra deglutivit&domos eorum S: tabernacula quae erant tentoria eorum,sed omnia supelleci ilia quae erant sub pedibus eorum:aut tu si sub pedibus. Prior tamen senius magis a scriptura probatur Exodi undecimo ubi dicitur. Egredere tu, de omnis populus qui est sub pedi
bus tuis,id est tibi subditus. In qua seminas semen tuum. irrigas pede tuo Put hor
tum boleris Quoniam in Aegipto nunquam pluit,opus est terram post seminationem irrigare aquis Nili,qui certo tempor scilicet liquefactionis niuiu in terram irrigat , dc si quis extra tempus illud irrigationis oc inundationis serere uoluerit, opus est aquam aliunde suo abore portare, neque solum quandonion est inundatio, sed etiam in ipsa inundatione labora-
48쪽
re opus est, ut scilicet descedat iratio ad terram tuam. Et quod dicitur pede tuo: idem est quadoab quo ab ore tuo, aut melius irrigas pede tuo, 1 braeisu id est aquam pedibus rad irrigandum affers leui 2M portas quemadmodum fit ad irrigandu liortu oleris quod ferendum esset, sed afferre pedi bus aquam ad senten,laboriosissunum est. Vel pede tuo ,id est facies pede tuo sulcu quo riges.
Terra montium et uallium est. Dicito bi.
ter montes.Ad pluuium coeli bibes aquam,
id est habebi, in terra tua imbrem de coelo, quo terra infundatur, aut si literam urgere uelis excisternis bibes aquam, quae ex coeteili innum
& pluuia implentur.Iugiter sunt oculi Dii
Di ea,id est illius speetalem curam gerit aut iugiter eam curatriaecessaria prouidendo. Et co latis toto corde uestro, t tota anima re astra, scilicet non colendo alios deos.Qui enim alios deos eoiit uel diligit, non diligit neque colit Deum toto corde, sed partitum cor habet an tot partes, quot Deos dilig:t re colit. Temporaneum et serotinam. Significat a-ralia quoioreli, id est temporanea, proiicere dedocere dc ioceli pluuiam, quod ecceio proiiciatur a Deo: quod uero temporaneam significet non est usque adeo certum. Agerunt hebraei ad hoc probandum illud Ieremiae quinto. Qui dat imbrem. ueioreli, id est S pluviam, quod glosant, temporaneam & serotinam : sed ex hoc constat non lignificare temporaneam, nisi ratione adiuncti, icilicet serotinani. Dicito uero malchos,id est serotinam non solum pluuiam serotinam,sed serotinumquid lignificat, unde etiam teches signiticat herbani serotinain, ut patet Hamos leptimo ubi dicitur. Et ecce lecties, id est herba scilicet serotina Po let etiam uerti,qui dat imbrem δ pluuiam 3: oportuni id est oportuno tempore. Cauete ubbis ne
forte seducatur cor vestrum. Hebraice
ell.Sitis custoditi, e uel bup patali significat inclinare de desanare ideo melius uertas: ne for te declinet cor vestrum,scilicet a recto Et rea si iugat coelos. Posset etiam uerti, Jc retineat
sed sensus est idem Et terra non det Iructii
mum. Hebraice eleuationem suam. Dicitur autem fructus,terrae eleuatio,quoniam ab ea ele
uatur. Ponite uerba mea ista super cor ue XI. AD LITER A M.
strum G super animam uestram, id est su
per intellectum uel cogitationem S super ap petitum seu uoluntateria: ut scilicet ea cogite
iis dc uelitis implere. Ligabiti illa super manus uestras, et erunt iustecilla super
oculos uestros d est eritis iugiter horum memores,ae si illa in manibus de super oculos lia beretis. Et aduerte ut iam admonuimus Exodi decimo tertio Se texto capite huius libri quia hebraei ex specillis,laminas fecerunt quas in frote gerunt: de sua tephitim de quibus ibidem di
ximus. Et super pones domus tuae: et iu
portis tuis. Iudaei hoc ad literam intelligunt, sed potest esse sensus, quod iugem menwriam
haberent praeceptorum Dei: quemadmodum eorum memores iugiter sumus, quaei iei manibuς gellamuς: uel super oculos habemus: aut
.poitibus & ostiis scripta sunt Vt daret eis secut dies coeli super terra id est tandiu uita pypetuoqi iamdiu durabunt dies coeli super terram aut utitur ha- coelum ipse ni quamdiu durabit super terram : id est perpetuo,quoniam perpetuo durabit coelum super terram. Solet autem hebraismus repereetuam significare per dies coeli: ut Psalmo octuagessimo octauo . Et thronus ei ut sicut die coeli,id est perpexuus: quoniam dies coel
perpetui erunt. Omnis locus quem calcaue
rit planta pedis ueliri, sester erat .
Ne ludaei hanc promissionem extenderent, deputaren omnem locum quem erant calcaturi sibi dari a Domino: statim limitauri promise
sionem dicens. A deferre . Lebanon. .
quali dicat. Non do uobis omnem Iocum abso
tu te quem pedibus uest is eis malcaturi, sed quem estis calcaturia aeserto MLe ebanon:& p Tremini, desertum intellige desertum Aegipti quod hic terris deponitur terminus australis terrae sanctae. Leba- non uero,terminus aquilonari , sumen uero Perat orientalis,mare uero nouissimum occi dentalis. Neque mireris Perath aliquando aquilonarem aliquan o orientalem poni terininu , quoniam comparatum mari nouissimo orientalem locum tenet. comparatum uero meri- . diei locum aquilonaris ternunt sortitur. De terminis diximus satis capite priori huius libri. Vocatur autem nrare occidentale terrae sanctae mare nouissimum seu posterius quia est ultimus terminus terrae sanctae a parte occidentali. Supputatur enim terminus. cident clis ut plurimum extremo loco, cum scriptura terminos terrae sanctae commemorat. Aut dicitur posta Minem Otius
49쪽
xliis relative ad alia maria, scilicet Teberiadis
ct mortuum quae cum Orientalia sint, priorem
locum obtinete uidentur. Ego do coram n O.
bis benedi ιonem c maledictionem ,
id est do uobis liberam electionem,ut qua malueritis eligatis sue benedictionem,sue maledictionem: dc per benedictionem iudaei intelli
sunt augmentum omnium bonorum : per maledictionem itero diminutionem:& dabat hanc optionem in obseruantia uel transgressione le
gis suae. Pones benedi Lilonem super montem Gerietini: mul Elionem uero super
, butem Hebal. Erant isti montes tam contulicti in ulcem ut i ioces benedicentium in ii no .m Hiero audirentur: de quibus si mentio intra capite uigessimo leptimo & IOsuali octavo quo uero loco sunt,lite a statim explicat.
Fost uiam in qua occumbit Iol, id est post
triam quae uersus occidentem contendit'.
Eregione Gildui, apud Elone Moreh.
Gilgal locus est inter larden & Ierecho : ut habetur Ioluat, quinto. Elone uero locus est in quo quercu uni multitudo est: cuius scriptura Genesis duodecimo rite ininit: ubi de Abraham narrat uenisse usque ad quercum Moreh: unde Elone nomen est significans arborem fortem. Moret, uero nomen noti loci est. Gerundentie amen putat Moret, esse nomen uiri, quemadmodum Maiare. Similiter putat Munil erus Elone non arbores significare, ted esse nomen proprium loci. Vide Genesis duodeclino eum: quod et i in hic Santes lenta re uidetur. Hic auteliquii steriis Elone planitiem alit castaneain si gnis care arbitratur. Meminit Iosephus mon ti, Gerizim undecimo libro antiquitatum prope Samariam 'altilsimns est. Controuertunt hoc capite iudaei, ct ex nostris aliqui: an terra Israel sit melior ac uberior ipna Aegipto, de dicunt te Eudaei eam omnibus terri. pinguiorem ct uberiorem, & quod non lubiiciatur influentiis&aliis causis naturalibus quemadmodum omnes aliae: ita soli Deo glorioso qui certis teporibus, plumis congruentibus eam irrigat imde dicunt Chebron locum uilissimum Chananeae praeferendiam Zoa urbe AEgipti egregia. Nostri uero dicunt terram Israel non ablolute Aegipto praeferri,sed secundum aliquid,scilicet si populus Dei in ea pie & sancte uiueret lecu dum praecepta Dei. tui de Deus luc addit.Sirecipiendo receperitis praecepta mea: dabo plumam terrae ire strae. Adducunturad hoc aliquot rationes quarum una est, quod terra iiii iis
ra uersa sit in taliginem ob malitiam habitantium in ea. Secunda quia Ieremiae duodecimo dicitur. 'squc quo desolata erit terra, ct heiba omnis regionis siccabitur Propter malitiam habitantium in ea consumptum est animal de Dolucre. Quod uero terra Aegipti uberior &fertilior si probant quidam ex uerbis scriptura Genesis decimo tertio,ubi praecipua pars terrae Israel comparatur Aegipto. Dicitur autem
ibi levasse Lolli oculos suos, & uidisse omnem planitiem Iarden : quod tota esset irrigua tanquam hortus Domini & sicut terra Aegipti. Sed meo iudicio licet terra Israel praecipuam ubertatem ex Dei influentia & populi redigio. ne haberet, credendumtamen est eam sua D tura fertilissimam, & sub nomine naturae innuentias coeli comprehendo: quod facile probatur ex Lerbis xxploratorum Numeri decimo tertio dicentium. Venimus ad terram ad quam missit nos & etiam fruens lacte di melle est,&hie fructus eius efferentes racemum in uecte: que in uix duo limines ferre poterant. non legimus de aliqua terra, quod tales proserat fructus. Constat autem tunc temporis terram nomiise apiis hominibus cultam, sed a pessimis
idolatris, neque nune caret sua ubertate: licet Dominus propter iudaeorum malitiam eam ster dem utcunque reddiderit. Solet enim Dominus aliquando terras fertilissimas, ad tempus steriles reddere, propter incolentium peccata.Alia hic afferre possem ex Ezechielis capite uigessimo. quae breuitatis causa omittimus.
Via non cum filiis uestris, qui no
'viderunt neque cognouerunt punitionem Domini. Allo mo
do tenentur Deum diligere & praecepta Domi ni seruare, qui per seipsos beneficia Doministiis ut ita dixerim manibus acceperunt, atque aliter qui manibus alienis. Similiter qui eius uerbera dorso suo sustini ierunt, de aliter qui alieno capite eruditi sint. Docet et ii lue sanctux uir, quomodo praelati subditos suos debeant aliquando beneficiorum receptorum memoria demulcere, nonnunquam uero memoria punitionum deterrere. Nullum non mouit lapidem uir lancius, ut subditos suos incitaret ad legis Dei obseruantiam: aliquando minis, Onnunquam receptorum beneficiorum memoria,atque exhibendorum spe. Terra ad qua
50쪽
DEVTERO No. tu ingrederis: non estsicut terra AEgipti.
Solet mecatores decipere cogitatio qua cogitit delieiosius de abundantius sub peccato, quam sub Deo uiuere, & uitia quae eum in maxima penuria nulliebant, mentiuntur te illis praelii tisse cum libertate ubertatem, unde seruus dei ad hoc maxime conari debet, eum eum a peccato uult reuocare , ut illi persuadeat. se misere sub peccato uixisse: de deliciose ac abundanter de c tero se sub Deo uicturum: quemadmoduncit hie sancius Moseli. Audierat enim eos semel conqueri ac dicere. Vtina mortui essemus in Aegipto quando sedebamus ad ollas carniu. Recordamur ceparum porrborum S aliorum ac piscium , quae gratis ibidem comedebamus :ideo nititur eos ab hoc sapore reuocare ad meliorem. Non siturantur sub vitiis ac peccatis
homines Ad fame pereunt,ut dicit filius ille P. digus,qui postquam substantiam suam sub iit cris dissipauit, egere incipiens cupiebat de siliquis saturari,ne is tamen poterat. O it edit ergo eis terram Domini uberiorem ac pinguio rem terra Aegipti: sed surdis canebat uir Dei
Terra montium uallium est. Colligi
mus ex hoc loco, scriptura tellante: meliorem esse terram montium Se uallium terra plana, qualis erat terra Aegipti. Secundo eam uberiorem quae coeli aquas deo demittξte bibit, quam quae aliculus fluminis rivis irrigatur. Similiter oculos Domini magis respicere terram quae aquis fluuialibu non irrigatur. Qua in re pul-Hire docemur, tanto melius nobis esse: quanto fuerimus magis ad oculos Domini suspenti. Terra enim quae imbrem de cano expectat: maiς liuiet Deum offendere, ne pluviam probi. eat terra: Opo unam. Vult enim Dominustitita dixerim, freni habenas nobis manu tenere, ut iuxta merita aut demerita notira, cibum
hecessarium concedat,aut neget.Quod si oculi Domini semper sunt super terram iustorum:&rtλeOmini cibum & potum curat , quomodo patietu r a iustis ipsis aliquado oculos auertere
Dabo herbam in agro tuo pro iumentis
tuis. Omnia quae sunt iustoriam necdum terra, sed etiam iumenta,eorum gratia curat: ut herisbani eorum iumentis alendis in agro producere non dedignetur. Admonui similia in Genesi cum de Abraham gestis serapturae sermo perora
ret Restringat coelos,m non sit pluuia.
Cum ergo uideris haec necessaria coelum nega re, arbitrare Deum nostris offensum peccatis.
Loquantur de eis. Arbitrantur multi, ni XII. AD LITER A M. astut referret de lege Domini bonis ae piis rebus
loqui. Fateor pluris faciendam esse tu seu Ilodiam quam loquutionem sed non parui facie dum esse de ea re iugiter loqui de meditari, docet locus ille: ideo non inutile putes semper de
ea loqui , se iugiter meditari. Omnis locus
quem calcauerit peruser: uester eris.
O mnia quae calia ueris terrena,tua erunt: & tu eorum dominus, quae uero pluris seRris,lupe mora te erunt: in quem lentum Bernardus illud Ioannis interpretatur. Et ego si exaltatus fuero a terra omnia traham ad me ipsum. Do cora
nobis benedictionem . maledictionem.
Vbi sunt illi , qui tam impudenter hominis libertatem negant,eumque immo ieipsos,in briata conuertere nituntur quemadmodum insanus Lutherus
- istituta cir iudicia. In fine
. . A caiu n.im quos huie operi pr fiximus , explicuimus horum nominum discrimen: Semultis aliis locis quos consulere licebit.Ferde
δε pei detis omnia Acu: in quibus feris
titerunt gentes. Ponitur hic perdere prodestruere, de est sermo tam de templis quam de lucis: quibus gentes idola sua colebant. Gaudebant autem idola hutiusmodi lucis,que admodum Diana quae uenatrix a gentilibus putabatur nemoribus, de etiam quia ibi tur pes eongrellus facieban; in honorem idolo
rum. Sub omni ligno uiridi. Sunt qui pro
uiridi fron sum uertant, de utrunque po test dictio rahanan significare: sed coniectura magna eth Psalmo nonagessimo secundo quid significet potius uiride . Ibi enim diei intur. Conspersus sum oleo rahanan, id est uiis ridi, quo loco nullo modo quadrare uide is fur frondoso, nisi dicas coloris frondis, quod idem est quod colorix uiridi et Per lignum autem iii ride intelligit lignum quod seni per retinet uiriditatem ut Pinus Cupressus Citrum
Oliva& id genus alia. Diruetis altaria morum. Significat natas proprie destruere eomminuendo destructa: ut patet Psalmo quin
quagelsimo octauo ubi dicitur. Molas leonum uetos,id est contere Domine,& pronomen ea