장음표시 사용
51쪽
tum, refert gentes non idola : non solum hie sed etiam ii, sequentibus: licet Muntlerus masculino genere haec omnia uerterit : sed in He thraeo in f inmin no ponuntur Lucos earum
comburetis stire . Ponunt Hebraei nomen ass rati, id est lucus in radice asser , id est qui quae ad quod eius significatio nullam allusione in habere uidetur: oc quia ut Plurimum no mina hebraica conuenientiam ui sua significatione habent ad radicem: putarem potius esse a radice tallar quod est rectu in eile : & alle-rali significare arbores rectas , quales in lucis plantare solebant gentiles, non tamen hebraeorum de Juctionem relicio Perdetis nomen
earum e loco ipso. Si ad gentes reseras,
praecipit loca quibus habitarunt gentes uel idola esse de extero alio nomine uocanda: ut non amplius sit eorum memoria. Si uero ad idola, mandat non amplius eorum delubra ab eis denominari,ut illorum nomina deleantur: neque eorum amplius ulla mentio fiat Nou
sic facietis Domino Deo uestro. Vt scili
cet faciatis illi diuella altaria & multa: aut delubra uel lucos: sed ad certum locum a Domino designandum uenietis. Vt ponat nomen
mῆio li suum im,id est ut uocetur domus Dei. Namsi 2Ii, Deum ponere alicubi nomen suum : eli illum locum ale seu nomine suo denominari. Sic de angelo disit Exodi uiget imo tertio. Quia nomen meum in medio eius, id est quia uocatur Deus sicut ego. de est hebraismus. Holo a
causta uestra sacrificia uestra. Vocat
sacrificia omnia alia praeter holocaustum : ut hostia pro peccato ct pacifica:& dictio ribchechem, d est sacrificia, a mactando dicitur qua
si mactata. Per eleuationem uero manus uiis
detur intelligere ea quae quas a suis bonis ele-tiat seu leparat ut Domino offerat, ut minchali&Οl ane munus farinaceum quod cum hostiis
ct carnibus offerri solebat. Letabimini iuXII. AD LITE RAM.
Domini manet ibi uictimas immolamus. Diqui riint hic tam notiti quam Hebraei, an electo a Domino loco, quo nomen suum posuit ut Silola& Ieru talem, licuerit aliis locis immolare, quemadmodum multi sancti sectile leguntur ut Helias Selomoti. Aduertendum autem Iud os ante tabernaculi erectionem obtuli se ubi libuisset , unde illis praecipitur ere sto Tabernaculo lio illas ad eius ostium afferre. Pothinodum uero ibi immolabant ubi arca Domini erat,licet tunc temporis non electo loco ad hoc, ex praecepto hoc non altringerentur. Eiecto uero loco non nisi ex speciali reuelatione alibi immolare licebat. Siqitaeras quare Deus non nominauit aut designauit locum nisi tempore Dauidis , dico quod quia nondum habebant plenam requiem , quamdiu enim domesticos timebant hostes, non tuis tum uidebatur suas sedes relinquere: ut irent ad locum a Domino designatum . Est& alia ratio: quoniam si locus esset designatus ante terrae diuisionem , omnes uellent illum in saea sol te habere : ne ergo super illo contenderent, noluit ante diuisionem terrae designare
Leuationem manus uestrae , id est ea quae
ex bonis uestris, manibus eleuatis seu separatis ad offerendum Domino : aut quae mani obus eleuatis offertis Domino, Et omnia He. Sta uota uestra , seu electionem uotorum , id est ea quae eligitis ad soluenda uota: seu ad
uouendum Domino. Debet enim homo eliis gere ea quae Domino promittere debet .
Levita qui est intra portas uehi as, id est
in medio urbium uestrarum. Erant enim Le
uitae ubique dispei si ad docendam legem .
Tantum secundum omne desiderium a nim. e tuae masiabis es comedes carnem,
secundum benedistionem Domini Dei tui quam dederit tibi: intra omnes por .
tas tuas: immundum tar mundam come omnibus quibus mittetis manus uestras ,
i 'ib.- R id est in lucris inanii vin uestrarum , seu in operibus manuum uestrarum. Solet enim hinino manibus laborare ad lucrum: in quo poll- modum laetatur. Nos etiam dicimus. Tu doem que poem a inaci the uaiadiante : & lumitur hic benedicere pro augere. Non la.
cietir iuxta ea quae nos Iacimus hic ho,
die. Vt scilicet sacrifices in omni loco, quem admodum nos facimus, qui ubicunque arcades scut capream lim. Loquitur textus de carnibus no oblatis seu deuotis deo: dc uidetur exceptio pcedetis legis. Statuerat enim homine no poste alicubi deo offerre quicqua nisi in loco de ligna lo. Statuit modo alias carnes seu animalia no offerenda uel deuota, Posse comedi intra urbes seu in locis ubi morabatur. Siue tales carnes essent nitidae ad lacrificiu sine immundae que admodu de ceruo ct capreta explicat,q licet immunda ellent ad sacrificiu, non tamen adesum: neque propterea licebat alia uid medere
52쪽
comedere ev immundis ad esum:& hoe seque ii explicat lege. Ordina ergo siclitera. Licet deuotas carnes aut domino offerendas, mactare ac comedere extra delectu in & designatu locuneq aeas attamen alias tam mundas, ut bos, capra agnus,quam immundas ad lacrificiu ut ceruus d caprea, mactabra Sc comedes intra oes portas tuas .i. in ciuitate tua sicut desideraueris
se prout diis benedixerit tibi. Muntlerus mactare uertit offerre,& locus difficilis ualde est si offerre legas ideo melius mactabis. Von poteris comedere intra portas tuas decimam frumenti tui, uvii tui et olei tui: et primogenita bou tuorum et pecudum tuarii, et omnia uota tua quae uoueris, et1φοnta
nea tua et, leuationem manus tu Excep tio est pcedentis legis,quod uidelicet no polsinx deo offerenda aut deuota, extra designatu locu comedere,ut clare in litera habetur. Caue ita elinquas leuitam. Tenebatur itidaei alere leuitas secum habitantes,de secu eos Ierusale deterre quoniam no habebant potiessiones inter fi
lios uiris. Cis elogaueritiorest haec lex esse eXplicatio illius qua dixerat.Tatu in omni desiderio animae tuae,ubi generaliter statu ille uidetur quod possent extra lacru locum comedere tam munda ἀ immii da ad sacrificiu, quod lioc. l. le beat intelligi, a loco sacro loge distaverint,secus si sint,ppe quoniam tunc non pollent aut-mal immolatiliu intra luas portas comedere: sed eius sanguinem ad altare deferre teneban tur ut statui testeuidetur supia Leui. 17.Sed textus uidetur ibi de lacrificiis loqui Pollet etia et te alia lex stati iens quod in loco distanti a tem plo pollent comedere munda & immuda ad sa
crifici M. ιia sanguis est ala: et non coineo
des animam cit carne. i. sanguis est sedes ani mae seu uitae: quia ablato sanguine non amplius uiuit an iniat. Sta6 imhcata tua. M ni Dite locus iste explicat q dicta sunt: ut. s. iolum
offerenda deferre tenerentur ad locu lacrii, alia uero possent intra portas luas comedere. uota tua i .res deuotas,ita quod omnem rem sancti ficatam. i. q ua sanctificare decreueris, uel qua uis uia lὸndia fuerit,ut eratprimogenita,&qua uoto deuoueris uel promi teris deo, teneberis ad locum iacrum adducere. illaquees tep t eas. s.colendo earum deos aut modii l crificioru ini vado, immolando. . filios tuos diis eorum,quemadmodum ipse. Nam omne abo. II. AD MORES. 26
minutionem dui suam odio habuit: freta
riit diis suis. Sicut est immolatio filiorum coiscubitus cum consanguineis & cum iumentis de alia horrenda, tuae diis suis illi faciebant.
PErdendo perdetis omnia loca in qui.
busseruierunt gentes. Nocere ualde
peccatoribus solent peccatorum reliquiae & monimenta ' praeteritorum uiciorum memoriam reuocare solent, ideo quicquid peccatu ad memoriam reducere potest d lendum est . ita ut etia si fieri pol sit nome deleatur eorum, Sed ad
locum quem elegerit Dsis Deus uester.
Considera legislatoris prudentiam . Noluit eos multis locis immolare , ne simul locorum multitudo, Deorum colluuiem afferret, sed sicut erat unus deus,ita unicus esset eum colendi locus & locum unum ad sacrificandum elegit: ut eos reuocaret a cultu idolorum multaque pira illi,quibus non multum delectatur: ut quod coram eo comederent S biberent de immolatis sibi,ire contingeret comedere de immolatis idolis. Ex quo loco praelati discant,multa imperfectis elle permittenda,ne omnino a fide recedant. De qua re Paulus abunde Romanos instruit .Multa enim sunt tempore permittenda, quae postmodum necessimo corriguntur. Neque debent subditi semper eam querere libertatem, quae aliquando ex causa sibi concessa est. Neque debent prae lati eam perfect ionem dc legum obseruantiam alii bditis quaerere: cum sunt in uia aut aliquo labore grauati: quam ab
eis expeterent in quiete.Vos et ibi uestri, et
ibi euestine, et frui uestii. Admonentur
hie paretes es domini ut filios suos & filias, seruos& ancillas, secum ducant ad templum domini : ex cuius de diu, filii de serui ignorant qsunt saluti necellaria,de multa mala domi reli
cti committunt,quae omnino uitarem. Docen
tur etiam illis impartiri diem laetitiae, putantes laborantes & seruos, requie indigere,qua suorulaborum & subiectionis Obli uti catur. Caue ne
derelinquas leuitam Curandi sunt ualde omnes ministri dei: praesertim qui tua propter deum abdicarunt, neque unde sustentari posisint liabent. labora te ut non comedas sauguinem, Sunt peccata quaedam ad q homo suapte natura inclinatur: dc ad ea uitanda debet D a homo
53쪽
tiomo seipsum roborare. Omnis enim homo suum habet uicium peculiare,ad quod perimendum maxime laborare debet , postquam illud cognouerit.Hoc enuia primum est,ad quod adniti debet peccator , qui peccata sua relinquere cupit, scire X.quod est uacium a quo magis impiisnatur, quo deprehen lo,neruos tendere, uires is exercere: ut illud subiiciat, quoniam postmodum securus dormiet. ire tibi , ne illa
quces te post eas. Extremu malum est ma
los habere praedecelsores,quemadmodum optimum bonos habuitie. qui tritam uiam ia tibi
incedendam tradunt. si uia et O filios suos et filias combusserunt fui. Constat ex hoc
loco, nullo pacto licere filium aut filiam Hii molare.Tradit autem Crhi solio mus Dei. ideo Abrahae praecepisse filium immolare,ne homo apidolo faceret quod propter uerum deum face.
IN CAPUT. XIII. DEVTERO. IVxtaliteram annotatio.
ta, uelsomnians. Numeriai dixit Dominus ad Alraron & Mirian. Cum fuerit propheta uester. ego Dominus in uisione ei ostenda menti sommo loquar cum eo. Vnde constat somniantem prophetam dici. Dicit ergo prOpheta ad includendum eos quibus sine somnio loquebaturqueinadmodum Moseli. Somnians uero : ut includat eos prophetas quibus in somnio loquebatur. Dicit in medio tui,id est intra te leu inter populum tuum. Dederit ti.
bi Huum uel portentum, scilicet ad
bandum id quod dixerit. Et signum seu ot) significat signum seu mirabile tam praeteritum quam futuruin,mopliet uero seu portentum ad sola futura extenditur ut hebraei dicunt. Vult itaque statuere quod quantumclinque eueniat lignum aut portentum,quod talis propheta uenturum dixerit, si suaserit a Deo tuo recellum,&seruire diis alienis, nullo pacto illi
acquiescas: sed interficias illum. Sed quaerunt hebraei quomodo talius propheta , pol sit uera
signa facere:&augetur dubium, quia infra cap. decimo octauo dicit Dominus iudaeis. Si dixeris in corde tuo, quomodo sciemus uerbum, quod non loquutus est Dominus rei ponset.Quod loquetur prophetam nomine domini,& non erit uerbum,& non ueniet: est uerbuquod non loquutus est dominus: per superbi, loquutus est ipsum propheta: non timebis ab
eo.Si ergo uerus propheta cognoscitur, per hoc quod eius uerbum euenit, & falsus cuius non uenit, sequitur non eis e falluin, cuius uerbum uenerit, de tamen talis hic dicitur falsus. Dicendum quod textus non disquirit hic, an propheta falsus eoisit uel non possit signa uera facere: sed quod siue faciat uera siue falsa, si suaserit a uero Deo recedendum , & colendum falsum, nullo pacto illi credatur. Non ergo sum-cit ad uerum prophetam praedicere aliquid uenturum quod eueniat,sed ultra hoc ut non praeo dicet aliquid contra legem domini. Textus uero citatus ex capite duodecimo,loquitur de Ip-ylieta qui non uaticinatur quicquam aduerissus legem. led dicit se Dotnim propheta & ue ba eius loqui. Neque meo iudicio textus bieloquitur de signo uel portento seu eius opera tione, sed solum depraedictione seu praenuntiatione ipsius unde dicit. Et venerit signum uel portentiam,siue eius opera siue opere alterius. Possunt autem falli prophetae uera signa uentura praenunciare quemadmodum Bilham de
Sibillae, sed nullo pacto possunt miracula seu uera sisna facere. Sed dubium est an Dominus
alicui talso propheta ad miraculum cooperaretur quo ille non probaret suam missionem, aut uera esse quae praedicit, ut si propheta diceret. Eamus de serviamus Diis alienis,& non in huius testimonium,aut suae missiotiis, signum faceret aliquod. Putarem salua ecclesiae diffinitione posse fieri. Hebraei dicunt textum loqui de falso propheta & de signis externis, quae non sunt miracula sicut de gestatione cathenarum Ieremiae: dc de matrimonio cum fornicaria Holeh. s. 3: de magis Pharaonis : qui per incantationes suas faciebant quae uidebant neera
Moseli. quia tentat Dominus Deus aeo
ster uos, id est ad modum tentantis seu expe
rienti et se habet,ut exploret , an eum toto cor- .
de diligatis, an aliqua uestri cordis portione ,
diligatis alienos Deos. Si incitauerit te frater tuus flius matris tuae. Verbum
sit non plene notum es hebraeis. Dicunrautem significare incitare, luadere , de remouere: de quod horum malueris poteris hic accepta re. Quod uero sequitur. Filius matris tuae,
indicat quos non solum si fuerit ex parte patris frater, sed etiam ex parte matris, qui ma gis se diligunt quam qui ex parte patris tantum fratres sunt si inquam ille suaserit Deo.
rum aliorum cultum, aut filius matris tuae , id est ex parte utriusque parentis: non solum ex parte patris sed etiam ex parte matris. Im-
54쪽
issimus de deploratus Iudaeus author libri ἰiraon litae uerba in Christum seruatorem
nostrum detorquet: cuius haec sunt uerba. Si in ei tauerit te frater tuus filius matris tuae.
Ille est inquit Iesus, qui negauit patrem suu dicens, sibi esse matrem non patrem, quodque sit filius Dei, de ipsemet quoque Deus. De
ipso dixit Moseli . Non acqtii ei cas ei, neque audias eum, neque occultabis eum , quin potius oecidendo occides eum: manus tua sit in eum primum : ut interficias eum . Sic sece runt ei, dc suspenderunt eum: ut confirmarent id quod scribitur. Non pernoctabit ca is daver eius super ligno: sed sepeliendo sepelias eum, quia maledictio Dei eli luspensus . Haec damnatus ille iudaeuia qui ea quae lanctus Moseli, in communi dixit, impie in Christum de . torquet. Dicit enim cui ad oeulum uides non esse aequiescendum suadenti alienos deos colere, siue sit stater siue filius siue filia, impiissimus uero ille nebulo , intuitum 'textumae plane repugnantem , lin suam impiam Sc blasphemam sententiam trahit: dc ualde mi randum est, deludeorum peruicalia de inlo lentia, qui cum apud Christianos degat, a qui bus inter caeteras natioues minus crudeliter tractantur, ac sinantur in sua permanere perfidia, opesque illorum expilare, non uereanturhaee in Clirilium blaspite mare: dc qui pie ac humiliter internos agere deberent, os in coelum ponere non uerentur: digni certe qui a Christianorum finibus longe expellerentur.
Vel uxor sinus tui , id est quae dormit in si
nu tuo, uel ad latus tuum in quo est sinus. Vocat autem uxorem sinus, quoniam lolet homo fouere uxorem si exit ea quet sinu gestat: unde primo Semuelis habes capite duodecimo. In unu illius dormiens: ubi sub methaphora de uxore Uriae est sermo. Chaldaeus uertit
uxor foederii tui. Clam dicendo. Dicit clam,
quoniam & defectus a legibus maxime idololatria non nisi secreto suaderi solent, ob metum legislatoris aut magistratus. Non ac .
quiesces illi: cir non audies ad eum.
Non solum inquit non aequiescas illius suasionibus, sed neque suadentem audies. Ver bum abali, id est acquiescere significat etiam ueli concupiscere&desiderare ut hebraei asserunt: unde uerti posset. Non uoles illi scilicet bonum: unde sequitur.Non parcet ocu .lus tuus, cuius sensus est. Non misereberis illius: de est hebrassimus. Pepercit tibi oculus meus, id est tui misertiis sum : aut ni isericordia motus sum super te . Non parcet tibi oculus meus, id non miserebor tui: de memia mit oculorum, quoniam oculi uidentes alicuia ius miseriam solent ad misericordiam prouocari. Habes hebraismum primo Sem uelisca pite uigessimo quarto de Erechielis uigessimo de decimo sexto ubi significat omnia concedere, aut nihil omittere,eoru quae necessaria sunt.
Neque indulgebis. Antea dictum est. Non ζ rces ei, hie non indulgebis, de dicunt Heraei haec duo uerba, scilicet chos 3d chamal esse eiusdem significationis, de significare parce re: neque ex coniecturis potui propriam utriusque significationem inuenire : aut aliquod inter ea dfcrimen. Et noli operies eum . Dupliciter potest locus iste intelligi. Vno modo. Non abscondas eum,cum scilicet fuerit capiendus, aut non tetas scelera eius. secundo non protegas eum, Ied prior lenius simplicior est. Solent enim iudaei non statim damnatum ad supplicium rapere, sed ad diem de noctem seruare, immo usque ad supplicii horam, ut interea temporis,quicunque aliquid afferre posiis et, quod reo bonum esse posset, aditum ad iudicem haberet quod beneficium et,qui ad idololatriam populu prouocasset negabatur , qua de causa dicunt aliqui eos mortem Christi lio festin allia: quem peruersi iudaei, pleudoprophe
tam fulse dicunt. Manus tua erit in eo
priusseu in principio. Hebraismus est, ma
num alicuius esse in aliquem: de significat percutere aliquem aut occidere. Quemadmo-ι tum Saul cum manibus Philistiorum decreuisset occidere Dauid dicebat. Manus mea non sit in illo. id est non occidam ego eum manu 1 ea.Tenebatur autem ille quem primum pseu topropheta uoluisset seducere, primui in eum
lupidem mittere, deinde totus popului. st uia
limesiuit expellere te a domino Deo tuo.
tDicunt Hebraei uerbum duach quod hic ueritimus expellere, fgnificare expellere dc laua te quod qui lauat sordes expellat ab eo quod
lauat. Egressi Iunt uiri filii Beluaul.
varie tam Hebraei quam nostri sentiunt de nomine Belii Mi . Hebraei dicunt eme hominem pervicacem dc perfrictae frontis,& sine iugo lenis diuin . Alii sentiunt dici abel quod eii no,' o: iahat,id est profuit quasi non proficiens , seu uir inutilis. Milia uero uidetur dici abeliquod est non ac al, id est super. quali uir non ferens
aliquid super se:& hoe est quod hebraei dicunt
55쪽
DEVTERO. Xti I. AD MORES.s; anificare hominem sine iugo diuinae legis :nee solum sine tum diuinae legis: sed non ferens stiper te aliquem . Alii eos uiros Belial uocant:quibus Demon ueluti instrumentis ad malum utitur. Ponitur .aectio in multis scrip turae locis, scilicet tu licum decimo nono, primo Sem uelis primo & secundo, ili ex eo loco uidetur nostra sententia probabilior, quoniam ibi dicitur. Fi in Heli filii Beluat: & quassi nomen exponens sequitur: neque cognosce bant Do ininum. Dicit etiam ibi capite uagessimo quinto Abigail de uiro suo Nabal. ipso est filius Beluat, ita ut nemo audeat ei loqui. EtApollo tu, lecundae ad Cliorinthios sexto di. cit. Quae est conuentio Cliristi ad Belial ubi uidetur per Belial Demonem intelligere.
impulerunt habitatores urbium eorum.
Significatio uerbi duach ut iam ii oe capite d)ximus) non plene nota est liebraeis. Aantes nic uertit expuleiunt , sed non uidetur bene quadrare,nisi dicas eos coiicilies suos a tuo sensu & sententia expulissi, ideo impellere uet
ne nota el liebraeis significatio uerbi chacliar , quod uertimus in uestigare: neque potui coniecturain bonam nancisci ad eam inuenienda.
Comburer igni ciuitatem : es δοlium e
ius. sic punctauit Santes literam in priori aeditione:aut thipographus cum litera sic or
dinanda sit. 6ngregabis ad medium pia . trie eius: combures igni ciuitatem. Et omne stolium eius, totum Domino Deo
tuo eri secundum priorem uero lectionem, explicatur & iubetur spolium igni in medio ci uitatis comburi.&dari Dolnino quod es ima
possibile. Erit tumulus, tumulus perpe. tuus. Significat talal a quo tal, id est tumulus, eleuare , unde tal tumulum uel eleuationem tignificat: qui fit cum aedificium aliquod
ruit o adb. erebit manui tuae quicquam
de anathemate Non bene ut saepius admolam nomen anathema, explicat nomen hebraicum cherein , quoniam anathema importat separatum em,clierena uero succisionem uel eκ
SI surrexerit tu medio tui propheta
uelsomnians. Periculosias 3: perniciosus ualde est error in duce quem omnes alii soquuntur, ideo ualde ab eis cauendum est. Admonet Chri lius Matthei nono attendere a falsis prophetis, non quibuscunque ted ab eis qui ovium uestibus intecti ad nos ueniunt, cum reuera intus sint lupi rapaces: a quibus etiamsi futura praedicent Sc signa multiplicent,. uendum est. Adverte etiam signum tibi traditum ad eos dignoscendos, scilicet ex lus ad quae te adducere uolunt, seu ex fine, quod sub aliis uerbisCliristus dixit, eos a frumbus dignoscendos. Omnis enim deceptio ex fi ne cognoscitur: δc etiam deceptor ipse. Audi ex lacris literis pulchrum exemplum. Voluit se inel sanctus David, superbia & uanitate elatus: scire quot capita hominum in suo regno liabetet: misitque Ioab ut sibi populum numeraret a Dan utque Bersabeli : cuius uanitatem cum seruus depreliendist et,quaestitit. Quid sibi uult dominus meus rex, in re huius cerno diraugeat Dominus populum ad multa milia. Sed cum sermo Regis priae ualuisset : incepit famulus rem, ted non impleuit, se exsoluit populus uanitatem regis. Cum ergo aliquis te ad aliquid instigauerit, siue angelus si ueliotaro, siue carq,sive mundus, liue Demon, finem cogita suasionis: neque te persuaderi sinas, nisi scias finem esse bonum' memento tamen Gregorialiae admonitionis,quod saepissime uicia se uirtute, ad nostram deceptionem mentiun tumne etiam lub boni specie, te ab eis decipi sinas. quia tentat uos Dominus Deus uester. solet Dominita suos de fide & dilectio
ne tentare, sed ante tentationem suos admo nere tentationum suarum : ne in eis succumis
bant. Propheta ille morietur, quia loquutus est sermonem contra Dominum: qui eduxit te de terra Auipri. Pulebre his
docet sanctus Mosel, , quibus modis onanem expellas tentationem,quae te a Deo tuo auer/tere conatus, nempe reducendo ad memoriam omnia benescia Dei. Sie sanctus ille Ioseph, cum ab impudica sue mina ad stuprumi iriniaretur,omnia Domini sui, in se collata boneficia ad memoriam reuocaui eaque illi op posuit, ut illis sese ab ea defenderet. Ecce in quit) dominus meus, omnibus mihi traditis. ignorat ouid habeat in domo sua, neque quicquam est, quod non tu mea sit potestate, uel
56쪽
non tradiderit milii praeter te. Quomodo ergo pollum lioc malum facere, de peccare in dominum Tam perniciosa res est reipublicae falsus propiaeta,ut Dominus extremis tem Z ς' '' porit, is se polliceatur huiusmodi ablaturum, apud Zacliariam fmul eum idolorum cultura. In die illa liiccidere faciam nomina simu lachrorum e terra, de non memorabuntur amplius: de etiam prophetas Jc spiritum immundum transire faciam e terra. Et erit. Cum pro phetauerit quispiam ultra,dicent ad eum pater eius do mater eius, genitores eius. Non uiues , quia mendacium loquutus es in nomine Domini. Et configen*eum pater eius Jc mater e
ius, cum prophetauerit, & quae sequuntur. Si incitauerit te frater tuus. Quomodo ferendi fiat pater inater de fratres, cum nobis ad 'versantur in uia Dei, depingit locus iste: quemadmodum uerba Christi apud Mattheum de-M. iis si ςimo capite. Mi amat inquit patrem aut ma- Lucaeo , trem plusquam me: non est me dignus. Noli
acquiesces ei, neque audies, neque parcet
ei oculus tuus, neque operies eum.
Nihil humanitatis, nihil misericordiae exhibendum est ei: qui te a fide auertere uititur:& hinc orta puto iura illa, quae prohibent heretico rum fauorem & receptationem. Nam deri malila uiciis cum peccatoribus aliquando dissi- imitandum sit, nunquam tamen cum haereti cis,de cum his qui nos a uero Deo auertere coinnantur. Hinc illud secundae Ioannis primo. Si quis inquit uenit ad uos, Sc hanc doctri nam non affert: nolite recipere eum donii, neque aue ei diNeritis. Qui enim dixerit illi aue, communicat operibus eius malignis. sim
nis Israel audient cir timebant: cir nouaddent ut Iaciunt hecundum rem malam
istam. Hic est finis omnis punitionis, scilieet
timor de emendatio uidentium & audientiu .
. quaeres cs inuestigabis cir inter P.
bis iungenter . Expende iudex de qui aliorum crimina castigare debes: quanto examine de certitudine ad uindiciam procedendumst, antequam in peccatores animaduertas . Quaerendum enim δ: inlaestitandum δc interrogandum prius ella postea castigandum.
unde sequitur. Si ueritus est, si rectum
est uerbum, fucta est abominatis ina in
medio tui. Perdes eam CP omnia qu e
III. AD LITE RAM. a8 in ea hunt . Pessima res peccatum praeseristi in idololatri ob quod non solum homines ψsed iumenta de omnia alia pereunt: S: distrahuntur. Qitidenim iumenta meruistis Non peccastis cum homine, de tamen eum eo ob e
Ius peccata perire iubemini. Omne 1 olium eius, totum Domino Deo tuo erit.
Omnia bona illius qui altera iniurius est,illi cedere debent qui iniuriam passius est 3: similiter bona eius, qui Deo aut Ecclesiae iniuriam iu- tulit: ad Deum δc ecclesiam pertinere debent. Ηine ortum habuerunt iura quae simoniacam pecuniam restituere iubent Ecclesiae cuius res
uendita est. Non adhaerebit manui tuae quicquam de anathemate. Admonui saepius impiorum bona esse uenenota legumque dispendium afferre: ut si eas cum aliis bene partis inisceas, omnia perdaa. Iram enim Dei secum affert, qui huiusmodi bona contingit dc pol sidet: quoniam haec ira de furore Domini plena sunt. Quod si haec respuas habebis3 coragregabis tibi nusericordias Domini qui multiplicabit te.
lacerabitis uos, neque ponetis cabsicium inter oculos uestrostropter muro
tulim. Sensus est. Quia estis filii Dei uestra, non debetis facere ea quae gentes solent facere. Aut non debetis uos idolorum stig matibus signare. Adverte hie quod uerbum gadad, quod hic uertit Santes lacerare, nus quam hoc meo iudicio significat : licet primo Regum decimo octauo uideatur hoe significare,ubi textus de sacerdotibus Baal dicit. Uegit podedu, id est de incidebant se, secun dum morem tuum cultris. Verbum proprie significat diicere exercitum uel turmam: exercitare siste liceret latini auribus loqui: unde redv.i .exercitus,& gedudat, quod dicunt inci,sionem lignificare quod non qualem que in eisionem significat,ied puncturam seu punctionum multitudinem ad modum exercitus. Ex hac radice est etiam rad, id est coriandrum,cuius grana, multa & ordinata sunt ad moiadum exercitus . Est etiam ex hoe themate /
57쪽
D E V T E R O. XIIII. A D LITER A M.
redi, id est hoedus: quod seleat elle dux exercitus pecudum seu multitudinis :& iuxta hane
lignificationem, omnia loca suibus uerbum ponitur de nomina exponi pollunt ut Genesis quadragelsiarao nono . Gadgedud, legudenti: uehu lagudhacheb, id est. Gad exercitua exervitabit euna seu ordinabit se contra eum: δiple ordinabitur a tergo seu insidios cilicet aduersus eum. vide expositionem loco citato. Et Chabach uch tertio. Quando ascendet ad populum, ut regu demi, id est ordinet eum admodum exercitus: aut ut ad modum exercitus debellet eum. Platino nonagelsuno quar to. lagoedia, id est ad modum exercitus conis gregabunt se aduertus animam tulit. Item lerentiae quadragessimo pruno . Et veneri ni
scissis uestibus, umid godedim , id est& coniuncti per modum exercitus seu turmatim :quod alti uertunt & lacerati aut punctati, scilicet multitudine punctionum . u iam diximus. Et Iere in .e quinto. In domo meretricis livodadu,id est congregabunt aut ordinabunt te per modum exercitus: seu in maxima multitudine. Et Miche quinto. Nunc mit-godedi. id est ordinabis te per modum eXercitus filia exercitus. Posset etiam uerti. Nunc puncturis afficies te. Quod uero nona inaeXercitum significent, aut punctionum multitudine ad modum exercitus constat,& de gedud sunt multa exempla, secundo Sem uelis uigessimo secundo. In te conteram gedud, id est exercitum.
Illud etiam Psalmi sexagessimi quinti quod nostri uertunt. Sulcos eius inebria, descendere ne pedi ideati,id eri in lineas eius: melius uertas. Descendere fac exercitus eius,& uocat exercitus guttas pluuiae quae in maxima copia per moduin exercitus deicendunt: aut grandinem deoscendere fac: unde itati in s uitur. Imbribus liquem eam .germini eius benedic. Illud etiam Ieremiae quod nostri uertunt. Super Omnes manus gedudod,id est liacissiones,lugermanius uertas puta. ura per modu exercitus,id est in magna multitudine. Similiter illud Isaiae sexagellimo quinto. Qui paratis lagad, id est fortunae mensam,tu uerte exercitui cali mensam. Significat ergo uerbum gadad multiplicari per modum exercitus, aut congregari aut cadere uel incidi multis puncturis ad modu exercitus: quomodo gentile. solebant i e luctus gratia incidere quemadmodum de seruis Baal adduximus ex priori libro Regum Sc constat ex uerbis Ilaiae decimo tertio dicentis. Omuis barba tonsa:& in omni capite caluitiu,unde lucritelius ue eas. No pu turis assicietis uos ordinatis.l .ad uiodu exercit'.Si uero no sit ceremonia ae mortuis,nens prohibet omnem notam seu puncturamor malam dicere prohiberi notas illas seu pucturas,quas usq; hodie Sarraceni gestant in brachiis de in ore quas ornatus gratia factu & forte res ob lutum fieri incepit,& postea ad ornatum celsit.Solebant etiam gentiles luctus gratia,inter oculos capillos depillare, & decalvare se:quod etiam luc prohibet. Mos enim erat apud gentiles, huiusmodi capillos quos aut resecabat aut manu aut forcipe depillabat diis suis
offerte Populus enim Jctus es Go oleo tuo
i .cras populus separatus ad cultum Dei tui: ab omnibus his immunditiis gentium. Non coismedes omnem abomiuationcm Abomina
tionFuocat omnia illa,quae natura quasi abominatur aut consuetudo, quemadmodum serispens colube hominum aut iumentorum stercus & id genus alia. Pecus oti tum GP pecus caprarum. Constat ex hoc loco seli, non esse
alicuius animalis proprium nomen, sed commune. Dicit autem rabbi Dauid significare paruum, tam ovium quam caprarum chesleb uero significare agnum uel ouem. Ceruum e capi cum cs bubalum. Quoniam de his omnibus exacte diximus Levitici undecimo, & hebraei nihil de lus certum habent, pertranseun
dum duximus. quonia populus anflmes
iano Deo tuo, id est ab immunditiis separatus ad cultum Domini Dei tui coiques haudis: Di laete matris suae. Explicuimus hanc
degem supra Exodi. 2;.quod ad literam non siecos uendus in lacte matris, neqd illi fuit ad delicias: fiat supplicium. Sunt qui interpretantur. Ne coquas lici dum dum lactat sed primus sensus ei uerior. sini egreditur ex auro am
Iliatιm Hebraice est. Anno anno: sed sensus bene redditus est. Solet enim hebraismus fre- uentiam, eiusdem nominis geminatione signicare ut in hebraismis admonuimus. Deciis
viam dando decimam dabis omnis prouentus seminis tui: qui e reditur annuatim ex agro. Et comedes coram Domino Deo
tuo, in loco quem elegerit,ut habitare L. ciat nomensuum ibi, decimam frumenti tui, musti tui, ex olei tui, e priviogeni
ta boum tuorum: in ovium tuarum. Difficilis utcunque est locus iste, quom a praeciperet
58쪽
pere hie u detur dominus secularibus concedere coram sedecimas, quae erant Levitis debitae , similiter primogenita boum & ovium, quae cedebant in partem sacerdotum ut ha betur Numeri decimo octavo. Quare dicunt hebraei textum hie non loqui de decimis debitis leuitis quas soli comedebant, sed de a liis decimis. Tenebantur enim te hudaei, ad triplices decimas, scilicet ad decimas leuitarum , de quibus Numeri decimo octauo dicit Dominus. Sed decimas filiorum Israel, quas illi soluunt Domino,ueluti leuationem: tradidi Levitis in haereditatem ,& ideo dixi eis. In medio filiorum Israel non poisidebitis haereditatem. Ab illa autem prima decima sit btrahebant Leis uitae decimam partem de dabant summo lacerdoti: quae sancta erat &neptias erat eam post
templum extructum extra locum templi comedere : de qua loeo citato habes. Loquere ad Levitas, & dices ad eos. Cum acceperitis a fi-bjs lirael decimas. Porro in tertio quoque anno ab anno remissionis, illam eandem decimam secundam , in usum pauperum separarui unde uocata est decima pauperum. Quod milii falsunt esse uidetur. Quoniam dominus hic loquitur toti populo, qui non soluebat secundam decimam sed soli Levitae Secundo . quia dominus hie praecipit dare decimam seminis:
Levitae autem non seminabant: sed de acceptis a populo decimis, eam loluebant summo sacerdoti. Sequitur ergo hanc decimam non ellec)ecimam secundam quam Levitae soluebant lummo sacerdoti . Quare crediderim tertiam esse
distinctam a secunda Sed dubium mihi est , an
praeter decimam istam tertiam, quam comede bane in loco templi, esset alia quarta decima quolibet tertio anno pro Levitis de pauperibus: cuius textus meminit inferius ubi dicit. In fine trium annorum idc indubie uidetur esse dandam quartam , quoniam secunda comedenda erat in loco templi, tertia a Dominis & leui iis , quarta a leuitis δc pauperibus, non a Domino ut textus expreste dicit. Tenendum ergo uidetur populuin tres soluisse decimas, duas singulis annis, alteiam solis Levitis, alteram sibi& levitis: tertiam leuitis δc pauperibus singulo quoque tertio antio. Quod autem de primogenitis comedendis ab euntibus in domum Dei
in textu dicitur,dicit Caietanus, per Primogenita intelligenda praecipua non re uera primogenita, quae erant sacerdotum . Posset etiam intelligi . Et primogenita boum tuorum scilicet offeres, eo tempore quo decimam coram domino detuleris seu comederis quem sensum aliqui sequuntur. Sed quia sequenti capite habes. Omne primogenitum quod nascetus ebobuν
tuis & epecudibus tuis masculum: sanctificabis illud Domino Deo tuo. Coram domino Deo
tuo comedes eum annuatim: in locoqtiem elegerit dominus: tu & domus tua: mani ite habetur primogenita quae domino sanctificantur
comedenda esse coram domino etiam ab offerentibus: Sc re uera sic erat, quod primogenita immolatilia immolabantur domino ut patet Numeri .i8. dc de carnibus immol. torum primogenitorum non solum sacerdos sed etiam offerens cum sua familia comedebant. Alia uero primogenita quae non erant immolatilia redimebantur& redemptio erat sacerdotis Quod tibi melius uideatur textum de primis decimis loqui, ex ponendae s litera lic. Decimam daniado decini.'m dabis omnis prouentus scilicet leuitis. Et comedes scilicet quae attuleris labii decimam ipsam. Decimam frumenti tui scilicet dabis olithus leuitis se etiam dabis sacerdoti primogenita tua : sed textum sequentis capitis cogere uidetur ad priorem interpretationem . Tenee etiam Dominus Caietanus laxe non fuisse praecepta quod tu itineri potest. Similiter non esse praeceptam certam quotam: sed decimam pro parte accipiendam . Sed non facile a uerbis tex
tus recedo .hi loco quem elegerit dominus ut ponat nomen Iuuyn ibi. Deum ponere no
inen suum in aliquo loco,nihil aliud est: quam
locum illum a domino de nominari, quemadmodum, domus alicuius abeo denominatur: dc uocatur domus talis sic& Ierusalem denominas
Latur ciuitas Dei & templum domus Dei. Vt
disicus timere dominum Deum tuum. Ad
lioe uolebat dominus eos coram se comparere, ut scientes se coinparituros totiens coram do mino suo . timerent abeo puniri si mali essent.
Quemadmodum seruus qui frequenter domi no suo altare debet, timet eum offendere. Similiter ex his quae ibi uideret & audii et in lege,
timeret Deum suunt. Si multiplicauerit se
pr.ete uia . Id est, maior seu longior fuerit
quam ferre possis ut statim explicat dices,quod non possis ferre seu portare eam , quia distat a te locus unde cognosces ex hoc loco, lcripturae morem esse statim explicare , quod obscure di
xit. Cum benedixe it tibi dominus Deus
tuus. l. benefecerit. Dabitis pecuniam secundit Onia quae desiderat auιma lxa. i. emes ex
pecunia omniaqdesiderauerit anima tua in cibo dc potu .Et aduerte lucamina pro uoluntate ait
59쪽
DE UTERO. Naut desiderio poni. In fine trium annorum proferes omnem decimam. Praecipit decima
darem finε trium annorum: quoniam in fine anni solent pauperibus alimenta defficere. Re pones intra portas tuas, id est intra maenia ur bis tuae,quoniam statian dicitur de uidua & pu pillo qui sunt intra portas tuas, d est intra mae nia urbis tuae seruata leuitis de pauperibus.
Vt benedicat tibi Dominus,id est bene fa
IN CAP VT. XIIII. DE UT ERO . AD
FIlij sit Domini Dei uestimon luce
rubitis uos. Multa sunt quae nos a peccatis de immunditiis retrahere debent: praecipuutamen inter omnia est meminisse nos este filios dei: ta honorabilisde traudi ab omni sordepatris: cu ergo serve Dei peccatu aliqd occurrerit facie dii currat statuiti cuius capitis ot cuius sis corporis mei bru : dc diuinae consors factus naturae: noli in ueterem uilitatem,degeneri conuersatione redire . Audi quid sanctus iuuenis Thobias uxori dicat. Filii inquit sanctorum sumus : Aenon debemus ita coniungi,sicut gentes quae ig
norant Deum Neque ponetis caluitium in
ter oculos uestros. Audiant hoc, qui mortu os fideles immoderate lugent, lacerantes se ac pungentes ac si nullam haberent futurae resurrectionis spem: Alan comedes omnem ab stominatione . Egit a mundi ipsus exordio mea dicum nostrum Deus noster: & leuioribus cibis fructibus uidelicet de herbis nos enutrivit sciens quot mala gula causare soleat,& qui malos nutriat humores sed uidens uita nostram in dies diminui: carnes con cessit,quas hic iudeis prohibuit,quoniam eos uidit grauius animo infirmari: & eas carnes tibi concessit quet sibi uoluit in lacrifitio offerri. Decimam dando decimam dabis. Expende quam liberales nos esse uoluit Dominus Deus noster in ministros suos& pauperes: dc quot decimas ad hoc constituit dari, ut discas, quod tam largum erga te experieri, Deum tuum, quam largum te pauperibus dem mistris eius exhibueris. 6medes co
ram domino Deo tuo. Ad quid domine IIII. AD MORas.
Deus naeus,uis tuos coram te comedere.sol miserui ad mensuram ridere dc comedere 3e cuncta alia facere cum comedunt aut laetantur coram dominis tuis: ut ergo discetes quam sobrie tibi utendum sit donis Dei, praecipit comedere coram se : non ut parcus aut avarus , cum tibi abundanter cuncta subministret: unde sequi
tur. Vt distus timere dominum Deum
tuum. Instruit etiam dominos uocare seruos saepius coram se: ut timeaut male facere, scientes se coram domino suo esse rationem reddituros. Si creuerit prae te uia. Considera
Dei tui erga te clementiam, qui non uult te grauare ultra uires: sed ministerio quod exhibere potes contentatur. Ex quo loco dilcant domini, suos famulos ultra uires non graua re e sed eo este seruitio contentos, quod facile famuli possunt illis exhibere. Non debet etiam graue praelatis uideri, si populus religiose quidem & modeste,aepuletur de laetetur coram domino Deo suo, qui eos libenter uidet comedeis re de laetari. Si tamen eos uiderint in hoc excedere prohibere possunt . Neque propterea Permitto populum intra eccesiae septa comedere, quoniam hoe neque dominus unquam in tem
plo fieri permisit. Tu es domus tua. Prudenterqindem. Vt enim inuitaret hominem,& curaret suos domesticos religiosos facere, pricipit ut eos secum ducat in domum Dei .Et leo uitam non rebuques. Debet semper iacuis laris apud se religiosum habere quem nutriat: δ: qui doceat quae sunt Dei ut illi carnalia ministrans,abeo spiritualia metat iuxta Pauli consilliu in Repones intra portas tuas, ueo nisi leuita. Vide quam parcat pauperum uereclindiae. erentur saepissime pauperes prae se tim honorati, faciem diuitum uidere, Ec abeii elemosinam petere: ut ergo illorum pudori . parceret, praecipit alimenta intra portas reponere , unde pauper ea sne uerecundia tollere
possit. Comedent saturabuntur. Noa
uult te paree, tua in pauperes distribuere, sed tam abunde ut inde non solum nutriantur,sed etiam saturentur pauperes. Quid ergo facitis qui tam parce in pauperes effunditis, ut ex eis uix uiuere liceat, luanto magis caturari Audi apostolum. Qui parce inquit) seminat: parce & me .ia ova,
60쪽
A Fiue septem annorum, facies remis
honeni. Obscura utcunqueest lententia, quoniam remissio non fiebat in fine tere imi sed sexti anni,qRare Muniterus uertit. A principio septimi anni sed no est interpreti liberum, tam facile literam mutare,etiam si eam ut in hebraeo est non intelligat, aut inintelligibilis uideatur Sest aduertendum quod eli lite sermo de remit sonibus post primam . Omnes enim sequeri tessebant poli septimum annum supputando an num reinii tons seu leptimum . A fine ergo septem annorum supputato anno retra issionis prς cedentis fienda erat nequens remissio. Ali liii uertunt.Perficies remissioliem, quoniam in ipiebat fieri in principio septimi anni 1: in fine consumabatur,&cit sermo de remissione debitorii 3 aduerte quod significatio uerbi scamat aquos emitti id est,remissio, non est omni nocerta liebraeis. Dicut autem significare relinquere dimittere & remittere,& magis proprie proijcere aut remittere ale, ut patet secundo Sem uelis 6. ubi dicitu nautas metu, id est,declinabant aut pro hciebant eam scilicet arcam bini es. Et secundo regum nono. Et dixit linthiau , id est, dimittite seu proij cite eam: de dimiserunt eam seu proiecerunt. Et haec est res remi biotris. Hebraice
Hoc est uerbum reniissionis, do senius est. Hic est modus re inissioius,aut haec est obligatio te-
missionis Vt remittat omnis dominus mutui, manum suam. Vocat dominum mutui
mutuantem, qui dominus est rei mutuatae, dc Per remittere manum, intelligit non amplius exigere abeo cui mutuo tradidit. Urget enim mutuas eum cui mutuo dedit de manum extendit ad debitum recipiendum: quam iubetur lucremittere,ideo praecipitur ei ut anno septimo remittat manum suam, neque amplius eXigat: quod statim suo more explicat dicens.Qui mutuauerit proximo suo: non exiget a proximo
suo. quia uocauit remissionem domino id
est,proximus proclamauit remissionem domi no i cilicet este faciendam : aut quia proclamauit septimus anniis remissionem esse ex praecerto domini faciend ina, uel quia proclamas comnii arietino, proclamauit remissionem ex lege domini faciendam . Et lioe est de quo dominus Isaiae.32. conqueritur dicens. Et omnes debito-
res uestros repetitis. Exigebant enim debita ildebitoribus suis, post annum remi istonis, non remittentes tunc iuxta legem. Eo quod non
erit in te mendicus. Id est, si lioc seceris,
faciam ego ut nullus sit apud te mendicus, ut infra explicat. Mutuabis gentibus multis, S: tu non capies mutuum. Aliqui putant laoc potius Imperative quam enunciatiue legendum: ut scilicet praecipiat dominus nullum fore inter eos egenum: led prior lectio magis arridet ut ex l)quentibus probatur. Sequitur enim. Sι uerit hi te medicus . Considera legislatoris prudenciam de quam facilem faciat legem ne deterriti
paupertate manus clauderent. Pauci inquit erunt 'tii mutuo petant,cum pauci fuerint mendici deo ratione anni remiisionis, non timeas mutuat e fratri. Aduerte autem quod ab abali. quod eii uelle,ell ebion, id est,mendicus seu egenus quasi omnia uolens, cum omnibus egeat.
Vt custodias facere . id est, ut obserues ad
faciendum. Uult dominus hominem ante quam ueniat tempus implendi pracepta eius, Obseruare tempus,ut quam primum lienerit fa
ciat. Dominus Deus tuus benedixit tibi.
Pro benedicet tibi: alid benedixit,ut possis debita fratribus dimittere. Mutuabis 'entibus multis. Significatio uerbi habat, nou est utaque quaque certa hebraeis. Dicunt enim significare capere pignus, remorari retardari de foenera ri leu mutuare: sed meo iuditio uerbum significat detinere retinere dc mutuare ut patet Ioelisa.ubi dicitur. Sicut potentes current: dc non te beluia id est,tardabunt in uus tuis . item insta. . Non ingredieris domum illius laabot, id est, ad detinendam seu retinendam retentionem. Vocat enim pignus retentionem , quoniam detinetur a creditore, aut retinet debitorem: dc pi nerari detinere seu retinere. Hae tamen de intra hoc eodem capite uidetur significare mutuare: ubi dicitur. Mutuando mutuabi, ei quantum seifficit desectui eius: quod defecerit ei. Voluerunt perfidi ludaei hunc locum adducere ad impietatem usurariani tuendani dicentes lice-cere sibi dare ad usuram gentibuspecumana su a: quod neque textus sbmmauit hic: sed quod tanta erit apud eos rerum omnium copi/: ut pota sint etiam gentibus mutuare,de a nullo mutuo
accipere. aue tibi. Hebraice est. Sis custodi
tus tibi sed sensus redditus est. Ne forte sit m corde tuo uerbum labia Id est, impium' malitiosuri