장음표시 사용
61쪽
DE UTERO. XV.1nalitiosum:& est hie eoniectura quod bellial significet hominem malitiosum aut uerbutri ho minis non habentis iugum legis Dei, qui libere
Omluima loquitur quae uult.Et malussit oculus tuus Hibi si,' in fratrem tuum. Vocat oculum malum, oculum impium seu immisericordem quemadmoduin oculus misericors dicitur oculus bonus. Prouerbio.2r .se habes bonus oculus benedic tur: quia dat decibo suo pauperi. Et capit.as. Ne edas cibum oculi mali de ne desideres delicias eius. Et Mathaei.6. Lucerna corporis tui est oculus tuus et si malus fuerit&e. Et cap.ro. An ocu
Ius tuus malus est Erit in te peccatum.Putarem luc peccatum pro punitione accipiut in multis scripturae locis,acii dicat. Et erit luper te. punitio hac de causa aut peccabis Pauperituso' mendico tuo Pauper dicitur ab anali quod est humiliari quas humilis & abiectus: mendi- cus uero seu egenus ab abali quod est uelle dedesiderare unde meliusvenum quam mendicum uertas. 0nerando onerabis eum. Verbum anach, id est,onerare deducunt hebraei ab anach, quod est torques, 3c meo iuditio potius significat circundare quemadmodum torque , qua onerare. Ipsi enim hebraei Psalmo 7s uertunt a nachtemo,id est,ut torques cireundedit eum sit Urbia: aut ideo coronauit eos superbia: unde jq ps tui uertendum puto. Circundando cariscundabis eum de pecudibus tuis, aut suspendendo suspendes scilicet ad eum omnia bona. Erit
tibi seruus in forculum. Id est, usque ad annu
label. ponti holam non semper perpetuum significat ut patet Ieremiae iecundo. Meolam , ideit,a lisculo confregi iugum tuum,id est, a mul
to tempore. stura duplex es merces merce.
narii tui. Hebnaei sic interpretantur. Fuit is tibi per sex annos loco duorum mercenariorum. Solebant enim mercenamj operas suas ad tres duntaxat annos locare, sed Iaacob ad septem apud Laban locauit eas ideo aliter literam hanc interpretandam puto sie scilicet. Ideo praecipio dimittere seruum hebraeum septimo anno liberum: quoniam duplex est merces mercenarij tui: de ille altera caret.Debetur enim mercenarijs uictus quasi una merces,& pecunia quasi altera, seruus autem emptus dc si habeat uicium , non tamendatur illi pecunia,& priuabatur illa mercede &eius loco dimittebatur liber: ct iste meo iuditio est huiuι literae sensus. Postet etia .dici mercede seruorum Hebraeomm duplam fuisse ad mercadem aliorum seruorum ideo loco unius praeci
AD LITER A M. pitur liber dimitti Sancti ubis domino deo
tuo.i .separabis ut des domino,quas rem sane1
aut applicabis domino.Non seruies cum primogenito bovis tui. Erant aliqui mali interis
hiadaeos qui antequm darent domino boueri primogenitum, perabantur cum eo: de tondeiabat agi am primogenitum. quod dominus proinhibet fieri,quoniam ex egressu uuluae erant domi nitideo tam ministeria eoru qua lana, ad deupertinebant. Si quaeras quoto tempore iudaei tenebantur primogenita offerre de pecudibus statuit lex ut lex diebusellet cum matre. Ex uerbis ueroLucae Ludetur hominum primogenita quadragessimo die fuisse adducta in templum. a
rum domino Deo tuo tamedes illud ma
ssat ex hoc loco no solum sacerdotem sed etiam dominum primogeniti comedisse illud, de uerues . Nam Numeri .i8. praecipit dominus primogenita animalium immolatiliorum non debere redimi sed immolari: de crediderim non solusacerdotes ed offeretes ex huiusimodi carnibus conred ille, ii quas pacifica immolarentur: quod si non placet dicito hic sicut Je praecedenti capite per primogenitum intelligi prannituum: adque sensiim nullo modo accedere polluio quoniam litera haec de uere primogenito loquitur.
Si uerit in eo macula laudusi e sid lex
maculam appellet, nempe si sit claudus aut caecus aut gibosus. Immutaum cs mundum pariteris ad sacrificium. Multa enim qus erant i mmunda ad sacrificium, erant munda ad esum ut
ceruus caprea&id genus multa,quemadmodumancus aut abundans membris.
IN CAPUT. XV. DE UT ERO . A D.
notatio. ad nostram eruditionem.
A Fine septem annot um facies remis
sionem. Et si omnes diuinae leges, pietate is misericordia plenae sint, haec tamen Omniupietatem excedere uidetur qua debita egenis remitti iubentur quolibet saltem septennio. Quis daret ut inter Clitastianos, qui nos iudaeis stan ctiores pridicamus: lite lex seruaretur: sed ad hoc inter nos res deuenit, ut Eugubius dicit ut idololatria excepta in omnibus alijs, gentibus pares de iudaeis, ne dicam deteriores simus. Si considerares eum proximum & fratrem , forsitan aliquando remitteres. stlia
uocauit remisionem domino. Quid aliud
62쪽
ς DE UTERO. X aliud liaec lex senat quam quod Christus apud Mathaeu praecipit, quod uni ex minimis meis fecistis,milii fecistis. Sic & hie dominus ostendit, sibi potiusquam fratri remissionem fieri. a. lieni 'elia exiges. Multa permittuntur eaetra neis fieri,quae nullo pacto permittenda sunt fratribus. Hinc orta lunt praeuilegia. Eo quod iro 'ierit Di te mendicus. O fioelix,& nimium foelix
illa coiri unitas in qua nullus esset egenus quod si fieret, non essent totpauperum quotidie aduersus dominum querelae dicentium. Mare hic panibus & diuitijs abundat, nos uero hic fama perimus. Aduerte etiam siccaiisam omnis penuriae δι defectus inter nos quod uidelicet nostra non impartiamur fratribus noliris. Hsc etiacausa et quare ali)s gentibus seruimus, neque sumus ab omniu exempti potestate. BItnι uanam eportis tuis, in terra tui ordinem charitatis ut uocant, docet lex haec: ut uidelicet illis prius mendicis subuenias,qui sunt intra portas tuas & in terra tua: postmodum uero alijs
Mutuando mutuabis: quantum Iussicit
defectui eius. Non uult dominus te sore par.
cum in distribuendo de subueniendo fratribus tuis, quod etiam gloriae tuae expedire uidetur, ne alius dicat te defectibus tuis potius qua proximi subuenisse. iniurium enim tibi reputare deberes, si alius te iuuaret ad subueniendum proximo. um posses ipse lotus lubuenire de tibi so- Ii,proximus de non alijs deberet subuentionem
Caue tibi ne sit quidpiam in corde tuo, ca
impietate. Occurrit ubique dominus malitiae nostrae. Occurrunt enim homini, uolenti eleismosinam facere mille tentationes. Si deerit mihi quod pauperi dono. Siloluet quod mutuo tradidi. Si dabit dontinus centuplum quemadmodum pollicetur: quae omnia forti lunt ani motu peranda ne contingat in diffidentiam erga dominum labi. Quaerit etiam humana mali. tia temper occasiones quibus a bono opere cel set: Sc timendum ualde est,ne pauper clamet ad dominum contra te: δc perdas non lotum quae non uis Iargiri,sed te Se omnia. Et pulchre hie docet, qualiter clim Deo perdere debeas. Sunt inulti qui docent hominem lucrari: led rari qui doceant perdere cum Deo, quod est maximum lucrum. Audi quid Clirillas dicat.Qui perdiderit animam suam in hoc mundo in uitam aeteris Nio nam cui odit eam. Cupiunt homines maxime, uitam custodire perpetuo,& ignorat quod non
te debeat. PO: iunt eam perpetiuo cultodire, nisi perdendo VI. A D LITE RAM. eam propter Deum.Sic ignorant se diuites fierri perdendo pauca, quae proximis suis propter Deum remittunt. Si dimiseris, non dimit.
res uacusim . Putant nunc homines, non ethnici quidem sed Claristiani , magnum quid facere, si seruos suos lenes post. Io.ae o. seruitutis annos,liberos dimittant: qui libertatem a manates eam etiam in lenio amplectuntur, de cum laborare nequeant, mendicant. Non uereris ho mo Cliri iliane,eceseliae alendum tradere seruitorem , cuius uires in tuo sunt ministerio con sumptae Dimittebat leptimo anno Iudaeus semuuin neque remittebat uacuum, sed ollim boano refertum , & tu poli .ao .annos aut.IO. neque uacuum remittis . Audi quid rer Isaiain dominus dicat . Dimitte eos qui cotracti sunt liberos de ubique uult nos sortem nostram, & qui fue
rimus considerare. Capiti subutim Docet bo
minem uti debere donis Dei, neque parvipendere , quae sibi a domino donantur bona. Mu
sit durum in oculis tuis, cum dimi eris ea
liberum. Extremum malum est,bonorum panituisse factorum : quemadmodum si te paeniteat iniuriairi aequo animo propter De nn tollerasse elemolitias fecit se seruum liberum dimi
s in. Duplex est merces mercenaris Alia de
bet esse merces fratris, atque concivis tui, de ali aliorum seruorum,de praecipitur duplex ad illa.
Non operaberis in primogenito bovis tui.
Non uult dominus ut sua diminuas,sed integra soluas de expende hic hominum malitiam , qui etiam cum domino uolunt maligne de insidioleaoere, ut quae illi sunt soluturi, detrita Jc nuda soluant cum ea quae ipse nobis conseri,ueman intia florida Sc induta conserat. Sunt etiam qui ea quae pauperibus tribuunt,prius extenuat de omne quod in eis bonum aut pulchrum est auferunt pollea donant.
solent maturescere in terra sancta aue quo blada incipiunt i picas habere:& mensis ille Iudaeis dieitur Missan: qui respondet martio de nonnunquam aprili nostro. in hebra oesh pro spice Abib , quod Hebraeis significae
63쪽
spitam eum eulmo seii calamo ' a radice usque ad spicam Exodi nono. Quia ordeum Abib,id eis, pica. Santes in prioravditione uertit Iulium sed postmodum correxit in alij, sditionibus lo
cum&m lex ico. Et facies Pesach domino
Deo tuo Ecce ad quid praecepit mensem spicae seruare, nempe ad sellum paschae celebrandum. Explicui Exodi i a. de .i quid proprie significet nomen Peia b N etiam uerbui a palael , quod Icilicet ligni ficet laitare & Pelacti talium: quod ea nocte dominus, occidens prini age ita Azgyptiorum saltauerit domos Israeli arta nuneque occiderit in eis quenquam . Nostri transitu in interpretantur : sed quali idem eis. Et mi
niolabis Sesach de pecudibus es bobus.
Non e il luc sermo de lola Michali uictima, quoia iam illa non poterat sumi nisi de Ouituis uel capris, ut dici uiri est E xGdi .ir. sed loquitur de omnibus uictimis, ui sello Pelacli immolandis: ut
statutii in est Numeri. 1X. Ut habitare faciat
nomen Suum ibi,id est, lenominetur a nomine domini, uocetur domus domini Nou co.
medesse per ipsum Iermentatum si tem
diebus. Potest pronomen ipsum reserie uicit marin pascia alem scilicet agnum uel haedum qui
immolabat Dr , aut quod uerius puto omne la- erificium festi cum quo nullo pacto licebat comedere fermentatum,unde senius est. Non coisin edes super ipsum scilicet palctiale l.icraticium fermentatum in delicet panem: quare tequitur.
Septem diebus quibus scilicet fellum dura
bat comedes super ipsum in rementata,
panem humilitatis. Id est, que humiliati ho
mines lub manu alicuius comedere solent, quales ludaei erari quando egret si sunt ex a gupto.
ut, Oniam Iesi mado Cresius est. ld ei , ideo
praecipio infirimentata comedere quoniam tam, ei in ante rex A gypto egressus es, ut non licuerit feri ne itari, neque reddit liaec lententia causam i elatentiae immediate praecede latis, quare scilicet debeant comedere panem humilitatis. In atra linam Fortis tuis. Id est, intra maenia aut septa urbis tuae. Volebat enim domino , ut praesentes illi beneficium referrent. In uespera oco
cumbente sole, tempore quo ursus es ex
AE ypto. Explicare iridetur lite textus quidue sputo tignificet qiuod uidelicet significet solis oecatum . Sed quod dicitur difficultatem habet:
quoniam indetur ex lioc loco I iidaeos noctu ex A supto egressis fuisse,& tanten Exodi .ia. dicitur eos egressos in corpore d: ei. laicendul udaeos ut colligitur ex uerbis capitis .ia. Exodi: post mediam noctem ex AEgypto egrestos. Nam media nocte post immolatione in ,do inimi, primogenita occidit, & postea rex accersiri fecit Moseli de Alia ron quibus praecepit ut egrederentiar de urgebant eo, exire unde Ludetur quod noctu prope ita a ne tamen ,egressi sunt. Cum ergo luc uici tur. Sacrificabis Pulacti m uel pera occumbente sole te .lipore quo egressus es ex AEgypto,no ei tintelligendu eos sole occubente exi)ile, sed quod illa nocte egressi lunt, unde tempus non pro liora, sed pro tempore hic accipiendum est. Verre
te mane, cir ibis in tabernacula tua. No in
telligas manet equens immolationem immediate,quoniam dies celebris erat & non licebat iter facere, sed mane sequentis diei de accipitur n-- ne prout idem est quod cram lieni admodum, dici nuta nosLusitani mane hoc facia.i cras& forte illud mane erat mane octau diei quoniam solebant i udaei ad omnes septem dies manere in loco ubi erat domus domini. Die septima erit collestio domino Deo tuo. Explicuimus ab
unde fellii lioc Leuitici. 2s. Je Numeri. 29. dc me luis uertas. Erit retentio, quam collecta, dc uidetur ex lioc loco haberi quod aleret. i. retentio, significet res frictione ab operibus seruili bias, quoniam flatim quasi explicando sequitur. Nullum
opus facies. crim i caeperit a lx esse in seget incipies numerare septem ebdomadas.
Videtur ex lioc loco in terra sancta messem incipere in mense Nillam, seu in fello. Pelacii. sed eta collectio ex alea in ea fit in mense Sept ebris seu Thissei, qua docelebrabatur nisu tabernaculoruiat statim infra habetur δι nsi eli uelo similem essem ad septem menses durare, crediderim falce mitti adspicas uirides colligendas,quae magis ad maturitate tedebat. Aut quod uerius credo supputatione, huius nodi septe ebdomadaru retro facienda de tensum literae esse. Cu in perit falx esse in segete, incipies. s. retro numerare lepte in ebdomadas: de hic selisus scrupulis caret 3c ue morae germanior est, Se uixta illum Interpreta re quod Leuiti. 1 f. scribitur de per lolennitatem ebdomadarum intelligit I'eiritie coiten .stu .rna
tum potuerit ilontanea manus tua , ei it quod dabis. id est, ii ixta facultatem
tuam quam sponte exhibebis. Aliqui ueristunt. Cum leuatione uoluntaria manus tuae. Qite inadmo a
64쪽
quemadmoJii benedixerit tibi dominus.
Id est,bene secerit. Benedicere enim Dei, m sacris literis benefacere est. Solenuitatem ta
bernaculorumfacies tibi. Haec sebat in I lus
ri, qui respondet septembri nostro saltem pro
sui parte riuando fructus arborum de agroruineolliguntur & uinum unde dicit. Cum college
ris de area & torculari. Septem diebus sol . uitatem celebrabis domino Deo tuo. De
solennitate tabernaculorum est sermo: quae ad septe in dies durabat, quorum primus & octauus erant celebres, ut dicitur Levitici. ii.&delaoc fello etiam fit ment o Numeri .r9. T ibiu
uicibus tu anno conseicietur omnis masculus, coram domino Deo tuo. Vnde sequi
tur quod Reminae non tenebantur ex lege interesse loco sancto omnibus tribus festis sed sat erat adeste in Lito in fermentatorum, quod erat
praecipuuin inter omnia. Icon conseicietur coram domino u icuus. Sententia sequens hanc explicat more tuo,ut scilicet unusquisque domino prout potuerit offerat 'tu Iulli pie
secundum donum manus sae Id est, prout dona e potuerit Judices . pr.efectos pones tibi, tu omnibus portis tuis. Per iudices
intelligit eos qui iii s populo dicebant: per praefectos, qui hebraice uocantur soterim dicit rabbi Abralia in intelligendos fore executores eorum
quae iudices decernebant: ut lunt illi qui apud
nos dicuntur alcaides mei rin hos porteiros. Putarem ii os praefectos fuisse duces & gubernatores populi, quorum munus erat populum defendere & exercitum congregare cum opus enset. Sicut in urbibus quibus non est rex,est unus dux aut plures qui populum gubernant: ollendentes quid faciendum uel omittendum sit: Seuidetiir finite dominum ut colligitur OX uerbis Iob.;6. ubi dicitur. Nu pones millaro d eth, praefecturam aut dominium eius icilicet coeli m terra Praecedit enim . Nunquid nos i statuta caeli do sequitur. Nunquid pones domini u eius in terra. Pollet etiam uerti ordinem, tu tuc io ter lignificaret ordinatorem directorem,& non sum lo-ge ut putem nomen soler lioc proprie signifieare. Nam Proverbiorum .6. liabes deformica. Noost ei princeps soler,id est,praefectus leu gubernator. Diximus abunde de nominis significatione. Ea odi s. Iudicum erat,'us suum unicuique
tribuere,& iudicare inter causam de causan satiguine in & sangit inem, praefectoriani itero ut di-Nimus ostendere dc imperare quando aliquid faciendum uel non faciendum erat a populo: aut erant minores iudices qui in minoribus locis ponebantur uel in maioribus minora iudicabant; qitonia infra hoc eo de capite hac sentetia probari uidetur. De numero eorum nihil statuit do-. minus, sed satis ostendit non debete unicum esse & lecundum populi multitudinem uel paucitatem, multiplicabantur de diminuebantur. Dicit autem textus in portis tuis quoniam huius modi iudices ; ibi iiis dicere tenebatur,ne qui ex alijs locis uenirent, dii currerent per urbem ad querendum iudicem. Dicunt autem Hebraei iniqualibet urbe futile .as iudices, qui diccbantur. Sanhedrini quoru praecipuus erat loco Moseli, caeteri uero loco septuaginta senum qui cum eo populum iudicabant aut gubernabant, Sc inco-i pectu illorum .rs. sedebant tres ordines discipulorum sapientum , qui in locum iudicum decedentium succedebant, stabant etiam coram Satin hedrina duo scribe, unus ad dexteram, alter ad sinistram. Alter scribebat sententiam eo citin qui reum dimittendum decernebant: alter uero lententiam eorum qui adiudicabant damnandum Item duo praecones,duo qui in iuditio contendebant, duo testes, Si duo eorum aduersarij: atque duo collectores elemosinae. In curitate alitent in qua non erant. tro. homines: ponebantur tantum tres: adlegebantur autem in huiusmodi consistorium,tam pariau quam magnum, sacerdotes leuitas & nobiliores lirallelitae qui digni erant ad lii scipiendum sacerdoti uiri: sed non bene in hoc dicunt lud sucum sacerdotes nece.sario deberent esse de tribu Levi. Debebant etiam mundi elle, ab omnibus uitiis corporis. Sapientes diuites de magiae periti esse debebant: ut scirent eam destruere. Similiter gnari linguarum. Non admittebantur ad lium ii nodi consilium nimium senes, ne lite eu michi ob crudelitatem, neque orbi, sed cui ellent filij ut esset nil ericors. Neque rex, quoniam cum eo non erat contendendum. Sacerdos uero magnus admittebatur modo sapiens esset, uiri iteraces sapientes sc magnanimi non aliari. Haec liebraei quibus
meo iudicio multa nil scentur falsa. Iudicabul
populum secundu iuditisi iustii Pt; se fere
textus is e,non solum iudices led pr sectos iris iudices, neque incoli enit. Posset tamen hoc ad
solos iudices referri, sed primum melius. Nora
cogustas personas. Hebraice faciem & elb
65쪽
sensus, non discernas an aliquis sit potes uel im- primentibus eruit suos. Ascendit' ait Psal. potens, duies aut pauper,sed caulas: ac si dicat. Cum fuerit iudicandum , non relpicias faciem alicuius neque discernas eos led causas: quoniaagnitio personae nihil facit ad causam : de ponitur cognitio faciei pro cognitione personae,quoniam persona ex facie cognosci lotet. Et ut latis pius diximus uerbum nachar,contraria uidetur Iaabetur significata: significat enim agnoscere, hic & Iob. 3 .dc Threnorum . . dc etiam occultare se,ue quis agnoscatur, ut primo Sem uelis.ls. Dixitque Saul nichar,id est,clausit illum dominus in manu mea. Et primo regum .i . Et ipsa scilicet uxor Hieroboliam mi inaesierali, id est, Occultauerat te, ne scilicet agnosceretur. Et dra
struit herba iustorum. Non plene constat d
proprie significet uerbum salapii, quod hic dei ruere uertit Santes: quod aliqui supplantare
alij peruertere uertist.Prouerbio.I9.liabes. Stultitia hominis,les Meph, id est,peruertet uia eius: ex quo uidetur quod significet alio diuertere facere quam rectum sit: dc hoc facere in iudicibus munera solent, quoniam tendentemad rectum, faciunt alio diuei tere, de per uerba res intellige, aut re uera uerba, quoniam alia solent esse uerba iudicis recti, alia uero corrupti: statim enim mitius loquuntur in causa eius qui munera coir
tulit. Iustitiam iustitiam sequeris. id est, pu
ram de simplicem iustitiam , non aliquid aliud ut sunt munera de personas.
nostram eruditionem adnotatio.
i una no admonere ii omines ut sint memores benesitrorum dei cum uideam eum tam crebro ea commemorare: dc simul cum ceremonia illud nobis inculcare, neque arbitratur satis illud in festo ipso ad memoriam reuocare, nisi ipsius etiam festi antequam ueniat memineris. Voluit enim nos,uentura explorare fella: ne cotingeret sine memoria, lie accepti beneficij praeterve . Neque t olius diei nos uoluit esse memores sed horae, quemadmodum sequitur. Quia in mens et picae, eduxit te dominus ex AEgypto nocte. Neque sufficit diei mentinisse, nisi etiam munere oblatae uictimae, tuo modo recompenper est erubim,de uolauit lisper alas uenti. Et aistio loco Deus in adiutorium meum intende,domine ad adiuuandum me festina. Noli poteris
scrificare Pesaia , intra unam e portis
tuis. Non uult dominus ut illi gratiam accepti beneficij referas in domo tua,sed in domo sua. Cuius rei audi pulchrum exeplum. Cum enim dominus per Nattianyrophetam multa Daui di de praeclara promisisset, indignu putauit rex sanctus domi illi gratias agere,sed ingressus templum eius J: in terra sedens humilis dicere ccx-pit. Quis ego sum domine,& quae e domus mea uia adduxisti me usque huc Haee est consuetuo humilium, ut tunc maxime se deprimant, cum se magis uiderint exaltari aDeo. In solescut& uane eleuantur impij successibus bonis: viri uero iusti humiliari solent: dc uide qualiter sanctus uir,se indignum tunc fatetur acceptis bonis: cum illi maxima conseruntur. Similiter quab ter extollat colatum munus, ut dicat se plus a domino tunc accepisse, quam pollet iple deiiderare. Disce ergo ex laoc loco cum bonu aliquod
a domino acceperis,domum eiusintrare, bique
illi gratias agere ries te mane, es ibis iu
tabernacula tua. Surrexit nune nouum -- minarum genus nolentium laborare: uolentia tota die ecclesias circuire, hine inde discuhere,' non curantes liberos neque domesticam rem de quibus Paulus Thimoteum discipulum admo- ι.ad Timnet. Sim ut inquit ociose discut circuire domos,
neque solum octo te sed uerbose decuriose loquentes quq no oportet.Sic de hic dominuspostquam gratias alli accepti muneris egissent, uertere se praecipit de ire in tabernacula tua. Ex quo etiam loco discant praelati non multiplicare se. sta sine causa, sed sinant pauperem plebem necessaria sibi,suo labore quaerere.Septe hebdo. maris numerabis tibi.Vigiles ualde nos esse
uoluit dc licitox dominus, circa festa sua. ut diu antequam uenirent, numerare dies incipiamus, ne contingeret, illa ullo modo sine celebritare praeterire. Voluit autem a falcis missione tempus numerari,ut discerent se de frugibuster
te in uenturo festo debere offerre. stuantum
potuerit spontanea manus tua. Considera
prudentiam legislatoris,qui in persoluendis bo
seu gratiam exhibitam M asse tinater e Tel neficii; uoluit te debiti memorem esse noluit tafise es de terra AEupti. Festina ualde lunt men te grauare.Vt enim scires quanta debeas, auxilia domini; praesertim dum ab inimicis opa P eripit ut quantum potueris o eras,ne autem
66쪽
te gra inret,uoluit ut tua sponte offerres. Et discant ex hoc loco diuites de pauperes , tanto plura aut pauciora debere,quanto multa aut pauca ab eo acceperint. Vnde sequitur. Quemad modum tibi benedixerit dominus. Laetaberis coram domino Deo tuo. Libenter nos uideddominus Deus noster flentes coram se: sicut Iclaetantes. Iusti ait quidam ae pulentur de laetentur in conspectu Dei: dc delectentur in laetitia: peccatores uero plorent Ic tris lentur, flentes coram eo peccata sua.Tu es imus tuus r ancilla tua. Quemadmodum seruus & ancilla tecu tristantur de laborant ita te gaudente de quiescente gaudere 3: qui eicere debent indignus esseruorum ministerio,qui te gaudete ut, seruum tuum laborare de tristari: δ: bene aduerte bominum nouoluisse te sine seruo tuo ancilla de pauperab laetari. Cum enim te laetum esse pracepit in solennitatibus suis: semper seruum de an
cillam de pauperes adiunxit. stui sunt intra
portas tuas. Voluit dominus unamquamque urbem suos curare pauperes: dcaequissimum est ut quemadmodum pater familias tuos domesticos iuxta Pauli doctrinam alere tenetur: ita de ciuitas suos conciues. Tribus ambulationi A
bus in anno cons cietur omnis via cubu
coram domino. Admonui dum alibi hane tractarem tententiam: quanta sit Dei nostri erga nos dignatio ut totiens uoluerit nos coram se Midere, qua in re dominos docuit sit os famulos frequenter uidete: de si quibus indigent pro uidere. Et indignia ualde est ut uacuus uideas eu qui te multis bonis uoluit abundare. Iudices
O pr.efectos pones tibi. Non potest urbs co
sti tui neque consistere: sine iudice de praefecto: A. expende iudicem debere esse in eo loco: quo facile possit ab omnibus reperiri de adiri. Mir
nam, neque capies munus. Haec duo quae pro
Ilibet,lunt quae iuditium peruertere solent scilicet uorsonam cognoscere dc munus accipere, a quibus si immunis sit iudex,iuditium nullo pacto peruertet.Munus excreat oculossapientium ita peruertit uerba iustorum. EXpende quomodo, omnia suae sunt in iudice bona, munus corrupit. Duo sunt in iudice maxime ne cellaria, scilicet iuditium de iudi iij executionem
S duo munus omnino peruetere solet. Iusti AD LITER A M. '
tium iustitianis queris,ut uiuas posis
deas terram. Isti sunt selictus iustitiae in locis
ubi administratur, scilicet uita ciuium Sc conseruatio ciuitatis: inde qui cupiunt urbis uitam Se consistentiam, iustitiam administrare laborent.
Non plantabis tibi lucum. Admonet locus
iste,nil liquod idolorum fit, aut ad eorum cultum pertineat: esse cultui diuino unscendum: quoniam omnem uerum Dei cultum corrumpit etiam paruum alterius religionis admixtii.
IN CAP. XVII. DE UT IRO.s D LI
N Vn scrip abii domino Deo tuo
bone cxpecus in quo fuerit macul a
Non intelligas de macula uelleris,quoniam illa non uitiabat oblationem sed si pecus es et morbosum languidum diminutum uel iuperfluum in corpore aut corporis membris aut fractum offerendum no ei atquod i atim explicat dices.
Aut omnem rem malam . quia abominatio est domino Deo tuo Significat taab,abhorrere,abominari,nosdicimusauor recer, unde thois abat,id est, res aqua omnes abhorret: ac si dicat.
Est res a qua dominus maxime abhorret. Soli
uel lun.e,uel omni exercitui caeliMaee enim
erant,quae gentes colebat scilicet astra coeli,quae uocat exercitus coeli, propter multitudinem &ordinem ad modum exercitus,ut Genesis.1.ad
monuimus.Ecce e ueritas: r tu est uer M. Explicat secunda clausiula priorem. Edtices ui
rum it sim uel mulierem ad portas tuas.
Inquinabat malus etiana mortuus, castra uel Rrbem in quaerat deo iubetur extra castra de uriabem lapidari. o morietur in ore testis n. nius. Ex hoc loco omnes leges accipiut duos testes in causa requiri cii aliquis est intersci edus. Manus t tu erut contra eum prius. ienim prius nouerit peccatore, prius incipiebat eu punire, tu sta fuerat pruni punitioi,authores
Si ab hostii fuerit ate uerbu ad iuditiu.
Statuit lex haec,ut causa obscura aut difficilis,in qua iudices urbis plicularis uariat, de si iudicare uix possut deferatur ad sacerdotesteuiticos. crudices urbis, in qha fuerit tabernaculii diu: oc ibi de abeisiudicetur, quom seutetis subpuena mortissietur.Aduerte aute, qd uerbu hebraicu palaaqa uertimus abicoditu eme,significat Pprie separare ut patet Exodi. s. ubi dicitur Uelu phlah. i. si separa
67쪽
separabit dominus inter pecudes Israelis, undet tus reddi posset.Si leparatum fuerit uerbum sed clarius lue redditur per absconditum esse: quia quod est absconditiam,separatu est ab hominum notitia,& quod sequitur. Ad iuditium idem est quod ad iudicandum & est senilis. Culatuerit tibi res ad iudicandum,ut scilicet ignores qualiter sit iudicanda talis causa. Birier Iait guinem c finguinem. Exempla sunt praecedentis sententiae, id est, cum ignoraueris cuius
sanguis effundendus sit. Inter litem o bte. Id est,cuius lis sit iusta,aut iniqua. Iinter pla.gatu . plagam id est, quis sit plagandus ut
quae atrocior aut leuior: & res aut uerba liti uiri
fuerint uaria. In portis tuis Id est, urbibus tuis aut in poWis urbium in quibus fiebant conuentus ad iudicandum. Et venies ad sacerdo
tes leuiticos Grad iudicem qui erit in die.
bus ipsis. Non dicit textus I ad L ilitas, quoniam munus iudicandi non erat Levitarum sed sacerdotum, qui peritiores in lege erant Levitis.
Et adiudicem.Unde constat unicum fuiste indiceni quem non oportebat sacerdotem esse: &sicerat tempore quo non erant reges in lirael:& cona muniter erant prophetae ut patet de Heli 3: Semuele & alijs iudicibus, in libro iudicum. Con sulto omittimus laic concilium Sanhedrunquod ludaei ex hoc loco ilatuere uolunt: quod ex textu non habetur.Iudicabunt tibi uer . bum iudici j . Id est,rem iustam aut iuste. Praesumebat enim Moleti,illos fore iustos.Tu quia D in praetentem habebant quem uindicem merito formidarent : tum quia facile postent euin causa contulere. Neque debebant litigantes, superiores consulere iudices: sed ipsὶ inferiores
iudices Facies iuxta os uerbi quod annuutiabunt tibi e loco ipso. Id est, iuxta uerbum
oris quod an nunciabui tibi, qui loco sancto prae
sunt. Iuxta os legis quam docebunt te.
Id eit,prout lex dixerit. Habet enim lex uocem suam de loquellant: iuxta illud Pauli ad Romanos. . Scimus autem quod qusciaque lex loquitur, iussi sub lege sunt loquitur.Vnde illi si prenii iudices,non debebant pro suo arbitrio iudicare: sed ore legis loqui ct proisu iactare sententiam. Vt non obediat facerdoti. 'idetur ex
hoc loco non fuisse necessarium multos esse iudices sacerdotes sed summum:&re uera credi-
derim hoe ideo factum quoniam supponebat se fore praesentem dc causam ii opus foret iudicaturum, quemadmodum in deserto difficilia
iudicabat. Auferes malum ex Urael. Verbiim baar non significat proprie auferre, sed coburere aut eliminari : quemadmodum ignis rem depascit,& significatio uerbi non est benendia hebraeis ut saepius admonuimus: unde posset uerti. Et eliminabis malum ex Israel. So .
nam super me regem. Non pnaecipit ponere:
quoniam melius re publica per sacerdotes nouerat administradanquam per reges, sed uoluit ues facerent,non nisi quem ipse Gesignaret eligerent: & enumerat hic septem conditi nes regis. Prior ut sit adeo electus. Secunda ut sit de fratribus. Tettia quod non multiplicet equos.q. ut non multiplicet sibi uxores.s. quod non multiplicet argentum .6. ut scribat sibi duplicatam legem.Septima ut no se eleuet super fratres tuos. Et ratio prioris est ne esset in populo seditio hac de causa. Secundae uero est ut diligat populum,& non cogat illum aut inducat ad alias leges aut ad idololatriam. Ratio. s.ne esset uir bellorum amator. .ne nim iam distraheretur an ego iijs regni,aut ne filios multiplicando oneri esset populo uel ne multiplicando uxores, alienas appeteret,quae illum ad idololatriam impellerent. Quintae de populum expillaret si auarus ellet. Sextae ut sciret iudicare.Neque redu
cet populum iu 2EDptum: ad multipli.
candum equos. Difficilis est sensus huiui Ioaci. Hebraismus se h*bet. Tantum non multiplicabit sibi equos, cir non reducet populum in AEnplum,ut multiplicet equum. Et domi ius dixit uobis. Non addetis reddi re per uiam istam amplius. Primus sensus Caietani est. Non multiplicabit sibi equos& non reducet Populum in xgyptum, ratio- Ne commeriij equorum ac si dicat. Non dabiycupiditate emendi equos, occasionem Popu lo, reuertendi in AEgVptum commerii j gratia. ecundus est. Non redigat populum iterum in seruitutem Λ:gyptiam: dando pro equis homines.Sed textus dicit D una prohibuisse redditum iii AEgyptum.Si equos pro equitibus aecipias, clarus est sensus. Non multiplicabit sibi equites scilicet eX alijs populis,neque redducet populum in Egyptum ad multiplicandum equites regis Egypti,praebendo scilicet auxilium illi: quonii dominus prohibuit reditum. Iuuat . expositionem
68쪽
expositionem Caietani id quod habetur prio Aris libri regum io .capite: ubi dicitur. Et exitus equorum ipsi selomoli erat ex AEgypto, de confregatio negotiatorum regis accipiebant netuin praetium. Et ascendebat& egrediebatur quadriga ex aegypto pro sexcentis argeteis, equus uero pro. o. sc eentum d se omnes rege, Chilteorum,& reges Aiam, per manum eorum educebant: unde uidetur iudaeos propter equorum negotiationem fuisse aut de cendisse in AEgyptum tempore Selomonis: quod hic lege cautum erat: de uidetur Selomonem aduersum hac egisse legem .Quod autem dicitur.Cum dominus dixerit Non addetis redire. Si quaeras
ubi hoe dixerit. seriptum non est. Credendum est tamen dixisse Moseli: licet non sit scriptum. Aut. Et dominus dixit, id est, praecepit scilicet
hic per me Sc intera. Describet sibi dupli.
catum legem bati c. idest,duplex exemplar huius statuit,pertinentis ad regem . Aliqui tamen de tota lege hoc intelligunt. Ratio quare iubetur habere duplex legis exemplar est: ut alterusecum semper portaret, ut iugiter legeret ubicunque esset: alterum uero domi haberet cument clulatus. Gram. facerdotibi MLeuiticis. Id est, qui fuerint ex tribu Leui .Hoe iubetur facere, ut exemplar esset omnino incorruptum: quale habere lacerdotes decebat,qui legem docebant aut quam lesem scribet ab eo exempla ri, quod est coram sacerdotibus Leviticis. Qisae res praelatis nostris utinam nune curae esset, ut certis locis incorrupta exemplaria sacrorum bibliorum seruarentur: ad quorum fidem quotiens alia deprauari eontingeret recurrerent eaque castigarent.Et erit cum eo. scilicet huiusmodi legis exemplar. Et leget hi eo. Scilicet exemplari luis: de chara significat alte legere.
Vt distat timere dominum Deum suum ut custodiat omnia uerba legis Ulius.
Ex timore legislatoris, procedit custodia legum
ipsiui. Eistatuta cilicet scripta. IN CAPUT.XVII. DE UTERO . AD
J Nore duoru testia uel triu morietur
moriturus. Hinc arbitror ortas leges t culide testibus ubi uides unicu no sufficere ad occidendum hontinem sed bene duos. Si latuerit
tibi aliquid in iuditis. Hinc sorte ortae sunt1 I. AD MORE s. s
appellationes ad superiorem iudicem : δc conq- decent haec principes, &consilia suprema aquibus non conceditur appellatio, quale, esse debe Appella ant, ut scilicet eorum iuditium sit omnino rectum,quod uix esse potest, nisi responsum do- .ud istamini penes se habeant quemadmodum isti. Solus enim Deus nouit omnia causarum merita. Et audi ex sacris literis diuius rei exemplum. Cinnenim dominus Genetis. 13. diceret Abrahauelle ciuitates Sodomorum subuertere, occurrit illi sanctus senex Abraham dicens . Absit a te domine,ut perdas iustum cum impiis, praesertim eum sis omnis terrae iudex aquo ad superiorem,nulla est apiti latio cum sis supremus: ubi docet,lupremos iudices summe aduertere debere,ne quid iniustum faciant, cum non habeant qui eorum sententias corrigant.Simili erdiscat quain probe debent teres quibus iudicandum
est nole. Faciessecundum sermonem quod
annunciabunt tibi. Quanta obedientia iudicibus parendum sit, docet locus iste: qui praecipit eos occidi qui decretis ipfbrum non parue
out Juxta sermonem legis quem docebiit,
facies. Non est iudicibus liberum iudicare ut uolunt, sed iuxta leges: oc tune illis parendum praecipit, cum secundum eas iudicauerint. Po
nam super me regem Nusquam praecepissidi
offendes Deum populo suo regem habere: uoluitque rem publicam suam potius per iudices ac sacerdotes quam per reges administrare quoniam nouit regum tyrannidem. Ponendo po
ties super te regem quem elegerit dominus.
Qui, nunc daret bone Deus, ut hanc regulam quam Iudaeis pnaescripsisti obseruarent etiam reges Christianoru, Sc tu eos tuo imperio delige- res,licet sit tanta temporii ac hominum malitia ut etiam quos elegisti in tyrannos sint conuersi.
Noli multiplicabit sibi equos. Initia malo
rum tollere uult. Dicunt aliqui. Quid mali se- quos uxoresque multiplicet Ex uanitate mulata mala procedere nouimus prssertimi regibus quare dominus eam uoluit in eis seuere uindicare ut patet tu Ezechia Isaiae 36.qui de si in omnibus sit mala,in. regibus tamen perniciosa uidetur,dc in omnibus qui alienis laboribus de sudo
ribus uiuunt. Scribet sibi iteratum legem.
Mirum ualde est, qualiter reges omnes le ges ale etiam suas ablegauerint : ut uix aliis quem ex eis inuenias qui nouerit eas. Niis Illi praeter delitias ac diuitias curant, uix
69쪽
urbium Se oppidorum procuratores audire nolunt, si quid in libertatem aut utilitatem rei publicae loquuntur: cui rei tibi exemplo sit rex Roboam. Ex hac autem ceremonia ortum puto, reges in Israel coronari libro legis in manu potito: ut habes primo Paralipo. .
IN CAP. XVIII. DE UT ERO . IvXa
ta literam adnotatio. contingat aliquem ex Levitis peregrinantibus in Israel uenire ad locum tabernaculi, cum maximo desiderio seruiedi domino Deo suo. quod posti'. libere possit administrare dc liabere portionem urialia suam quemadmodum alii Levitae cui ibi antea sym viae
cantur hie sacrificia li ereditas domini, quoniam ia partem eius caedebant de quod illi separabatur a filijs Israel .Et pro oblationes domini, iii hebraeo habetur, ignita domini seu partes ignitorum sacrificandorum. Hoc erit luis
ditium sacerdotum a populo. Id est, hoc g
rit sibi iure debitum a populo sacrificante. Seuliae suntquet illis contingent. Dabis sacerdo.
ti brachium , maxillus er somachum.
Dieunt Hebraei peeus habere tres praecipuas partes scilicet caput corpus de pedes: & ex qualibet habebat sacerdos suam portionem. Nam eX capite habebat maxillas, ex corpore stomachum, ct ex pedibus armum dextrum.Aduerte autem
lectuid est, maxilla significare proprie mandibulam , in qua defixi sunt dentes: licet de parte
exteriori, quae barbam emittit, id proprie m Ia aut gen licitur, quandoque dicatur Significatio uero leuuencisdictionis scilicet chebah, no plene nota eli liebraeis: sicut neque cuius radicis sit . Aliqui ei lini dicunt esse achub, alij cha bal, id e maledicere, dc forte chebali significat uetractatu ob turpitudinem stercoris intestino rum:chubuero aut chebali significat uentriculum. Diximus satis de nominis significatione Nurii eri .rs.Potest etiam significare pudendum sicut chubali. Neque desunt qui dicant significare iaculum,quo lac stetes alendo necessarium
eolligitur. Primitias uelleris ovium tua ortim dabis M. Per primitias uelleris intelligit
primitias lanae quae ab ovibus in attonsone aufertur. Et a gazam quod est tondere, est rem,
id est,uellus seu attonso Vt stet ad ministra
dum. Solent ministri, dominis suis adstare pa
rati ad ministeria domini. Si uenerit Levitam aliqua e portis tuis. Statuit hic lex , ut si
suam,quemadmodum alij Levitae qui ibi ante ministrabant: d: quod dicitur. Ex aliqua e portis tuis, idem est quod ex aliqua e urbibus tuis: quoniam urbs proprie dicitur, quae habet mu
rum S portas. quod etiam, ministrabit no
ni domini. Idem est quod ministrabit domino, aut loco denominato a nomine domini.
Partem fecundum partem comedent: praeter uenditiones ipsius super patres. Lo
cus est utcunque difficilis,liebraismum expres-stinus.Sensus est.Parterii dc partem conaeuent, id est,unusquisque partem suam aut parte partiendo seu diuidendo comedet: δ: ut unico us bo re coplectar sensus est. Diuident seu partientur & comedent: quod autem sequitur. Praeteruenditiones tuas super patres uel iuxta patres: hunc sensum habet,id est. Non solum liabebueportiones sacrifitiorum , sed etiam res uenditas quas uendiderunt patres. Si enim pater Levitae uendidisset domum aut agrum suburbij, quod
habere potuit: filius eius rediens ad urbem Ἀ- bernaculi , debebat recuperare quae fuerant patris sui. Alter sensus est.Praeter uenditiones suas. Poterat contingere Levitam uend idisse in urbaaqua recedit, domu in aut agrum quem ex patribus luis habuisse: dc praeisum uenditionis a
pud se liabere, de alii Levitae morantes in loco tabernaculi, negarent illi partem hae de causa: quod scilicet haberet secum pecuniam uendit rum rerum: statuit ergo lex quod siue habeat siue non habeat praetium harum uenditionum, debeat portionem suam habere.Aut praeteruε- ditiones tuas luper patres, id est,etiam si talis leuita uendidisset ius suum S parentum, ad obtinendam huiusmodi partem . Est tertius sensus quod scilicet Levitae debeant partem suam comedere & habere. Si quid tamen eorum parentes uendidissent, id non oportebat eoshabere deest sermo de his quae Levitae habere poterant. H rent hic hebrii quomodo sanctus David ministros templi disposuerit in uinginti quatuor ordines: ita ut non liceret alicui aliter quam tempore sibi pr stituto ministrare ut patet primo Paralipomenon .2s.&. 24.3c respondet quidam Germanus legem non censeri uiolari siquid graui consilio ministrorum uerbi & m gistratus, de minutijs legis mutetur. Sed miror hunc & cateros Lutherinos hunc locum
70쪽
D UT RONO. x v III. AD LITER A M.
non expendisse qui conitantissime asserui ecclesiam non polle quicquam mutare aut addere quod ad cultu pertineat. Si enim licuit Davidi, ex consilio magistratuum Sc sacerdotum, ministrorum ordinem mutare, cur non licebit ec-Hesiae Est etiam hic alia dissicultas, quomodo stilicet Levitis licebat partem comedere, cum omnia iura sacrifitiorum &partes essent lacer dotum, de nusqui legimus partem aliquam laeta fidiorum leuitis esse concessam .Ad quod dicimus hic explicari a Moteli partem sacrifitiorum dandam esse Levitis ueluti ministris, ad ualiterministrantibus. Alij uero dispersi per urbes uiuiiebant ex decimis sibi debitis, & elemosinis.
Non iuuenietur in te, qui transire faciat filium fuit aut silium ua per igne aut
tu dinem. Non plene constat, qualiter iste transitus per ignem fieret.Hebraei dicunt este Chenanaeis perlualuin, quod qui per medium ignem
transirent: implerent dies sit os,neque ante teli pus aut immature morerentur: a quibus pollea
Israelitae edocti sunt huiusmodi transitus facere Verius tamen uidetur ex uerbis scripturae Levitici .i8. iudaeos filios coinbussisse, a gentilibus persuasos, quod ite per ignem transiret ad idolum Molech seu ad eius consortium. Quod uero eos comburerent,patet Deuterono. a. ubi dicitur. Omnem abominationem domini, quam
odio liabct fecerunt dijs suis: quia etiam filios suos Se filias suas cobuit erunt igni diis suis. Constat autem ex uerbis Ieremiae.sa. capite ludaeos,
huic idolo filios suos immolasse. Vide quae delus Levitici .i8. scripsimus. Diumans diuina.
tiones, ariolus o augur maleficus, incantans incantationem . interrogans Pithouem, cs magus, cpqmerens a
mortuis. Explicui horum nominum discrimen Leuitici .is. Significat dictio cliosem diurnum, de erat sicut propheta, ita quod ille iii propheta apud fideles erat, apud gentillesicebatur diuinus, qualis fuit Bilham ut pa tet Ioseali decimo tertio, Ariolus. Dicito meonem ut Hebnaei dicunt significat praestigia
torem, seu qui oculos tenet.Rabbi uero Haclu-bab dicit signifieare eum, qui tempora computat de horas, id est, astrologum. Ex capite. 27. Iererniae constat,esse eum qui futura praedicit: sed qnomodo ea cognoscat non explicatur, & meo iuditio eum qui oculos aut res obnubilat ne appareant secundum speciem suam senificat Hieronymus augurem saepissime uertit: ut patet
Isaiae secundo ubi dicitur Veonenim , id est. Ee
augures habuerunt ut Philisti j m. Apud Ieremiani uero sic habetur. Ne audiatis prophetas uestros , de diuinos uestros & somnia uestra. Se augures uestros de maleficos uestros, qui dicunt uobis Non seruieris regi Babel. Ex quibus constat non significare proplietam,neque diuinum aut somniatorem: quare uidetur alium significare. Eiusdem radicis est maon quod habitaculum multis scripturae locis senificat. Si uero radix eius sit anali quod est respondere significabit eum qui dat responsa idolorum. Neque longe ablum ut dictionem putem esse aradice alia, quod est nubes, de meonen significare obnubilatorem: quemad modii in hebraeos dicere praediximus. Seques uero dictio scilicet ni enaches, incantatorem significare uidetur. Dimo autem mechasset significat fascinatorem seu praestigiatorem .Exodi.7.uidetur significare magum, qui
mutat rem in alteram quemadmodum faciebant magi Paroh,δc uidentur facere haee instrumento aliquo, quoniam Michali quinto dicitur. Et excidam checaphim, id est, maleficia de
manu tuo. Aliud uero nomen scilicet chober quod Santes in eantatorem uertit est achabar,
quod proprie significat coniungere, praesertim minuta ac diuersa unde uidetur senus diuina tionis significari, quod multis rebus coiectis fiebat: unde uidetur sortilegu significare, qui multa colligit ex quibus sortitur, aut potuit fieri uehuiusmodi res fieret multis lolijs collectis. De Pithone uero diximus Levitici.i9.neque intea tu ponitur Pithon sed ob quod hebraeis significat utrem,ut patet Iob. Ir.unde hie uidetur significare demonem,qui in locis pudendis ueluti ex ore utris relponti dabat. Vide quae ibi ex Tertuliano attulimus. stu.erens a mortuis. Erant apud gentes qui deffunctos inquirebant, sed quo modo id fieret, in textu non e plicabatur, prohibetur autem Iehudaeis Isaiae octauo ubi dominus dicit. Cum dixerint ad uos querate a Pithonibus, qui garriunt, & loquuntur. Nun populus a Deo suo requiret pro uiuis mortuis Res uero gesta narratur primo Sem uelis .28. tibi Saul describitur Pithotussam consuluiss e, eique Semuelem mortuum susci
tasse. Interger eris cum domino Deo tuo.
Alij perfectus uertunt,& sensus idem est, ut
scilicet non habeant alteram cordispartem cum
Deo tuo alteram uero cum idolis: sed quod toti