Gasparis Contareni Primae philosophiae compendium

111쪽

. tia no dicetur sed impotentia. Na que admodum illud quod no potest quapia perfectione perfici, impotens S cst & dicitur, ita etiam illud quod potest imperfici, seu perfectione quapiam priuari impotens est, ac per impotentiam imbecillitatemque, non autem per potentiam,

dicitur posse incommodum illud pati:

econtra resistere ac repugnare corrum-

peti imperficiet me est cx potentia . Vt ergo diximus, vera potentia est quaedaactus inchoatio, diuersa tamen ratione inchoatio actus intclligitur in potentia passiua & in actitia .Nam passiva potentia inchoatio quaedam est actus,qui pertinet ad id in quo est potetia,immo qui perfectio est illius potentiae. At is actus cuius inchoario est potentia activa non est perfectio agentis aut potentie actiuae , sed patientis ac passive potentiq: &ideo poteria passiua imperfectione qua-da significat in eo in quo est, cuius actus proprius perfectio est. At potetia activa nullam dicit impcrfectionem in agete, immo ex perfectione est. Non enim est inchoatio actus seu persectionis agentis

112쪽

in agenteque, sed est inchoatio effectus agentis.Nam cssectus omnis antequam fiat, sicuti est in potentia patientis, ita quoque est in virtute agentis: & idcirco in utroque inchoationem quandam habet. Sed diuersa est liqc inchoatio,quia in patiente est imperiectio capax perfectionis, intagete vero est perfectio S vir- tus agentis erumtamen potentia haec agetis qua diximus inchoationem effectas,tanqualm quae effectum contineat, triplici modo se habere potest ad estectum. Nam vel continet effectum secundum eam rationem secundum qua effectus producitur ac existit, ut ignis qui ignem generat:vel effectus cotinetur inpotentia agentis, non eade ratione qua in se est: hoc vero adhuc duplici ratione accidere potest,na vel imperfectiori modo continetur effectus in agente quam ipse in se est, vel modo & ratione perfectiori . Excmplum prioris, sicuti semen in quo est vis productitia animalis vel plantae , seu serra in qua est vis factiva scamni. Posterioris modi eXeplum,Vt in. sole est vis plantae productrix, dc in cor-

113쪽

poribus coelestibusvis est horum inferiorum generabilium affectiva, no quod in eorum potetia sit forma plantae, aut cuiuspian generabilis secundum eandem ratione qua est in planta aut in quopia

alio generato, nec secundum rationem inferiorem,ut in instrumento, sed quoniam insit secundum couenientiam Mexcellentiam quandam . Quo in loco illud non est prςtereundum, agetia illa in quibus est cffectus forma seu secundum

candem ratione, seu secundum inferiorem rationem, esse veluti instrumenta

quaedam,& indigere ad actionen quaeq; si iam, superioris agentis fomento,cuius ratio est primo quantum ad illa agetia in quibus effectus est secundum inferiorem modum,quia ex nihilo nihil sit: id a circo nihil potest actione sua pertingere

ad id quod est perfectius se . Quamobresi effectus in quopiam fuerit secundum

rationem inferiorem, impossibila est id agens Virtute propria pertingere ad eucifectum producedum,sed indiget sit periori agente, in quo effectus perfectiori modo sit, cuius posterius hoc ages veluti

114쪽

LIBER TERTIUS.

instrumentum sit. At agentis in quo effectus secundum candem rationem, illa

autem inleste,cb quod non est causa formae illius per se, id est inquantu talis forma est:sic enim sui ipsius esset causia:indiat,causam habeat necesse est. Aliter clia eande rationem formemus , Omne in quo aliqua perfectio existit secundum participatione in , indiget ut foueatur ab aliquo, in quo forma illa pernota secund in se totam existat, id est complete &non participatione quadam . Tale auto agens opus est ut cotincat formam illa eminentiori modo & ratione potiorisia enim idee repudiatς sunt9 Ecce quonapacto colligitur illud ages in quo est forma estectus secundum candem ratione indigere superiori quodam agete a quo foueatur eo inquam in quo forma cifectus no sit secundum participationem, sed secundum eminetiam Satis iam arbitror expositum esse quonam pacto di-

115쪽

uersa ratione inchoatio act' sit in pote

tia passiua de in potetia activafled quonia ratio & distinitio potentiae sumitur ab actu,ut perfectius intelligatur ea quae dicta sunt de potetia, pauca quςdam de actu subiicienda sunt his quae de potentia tractata sunt. Actus omnis perfectioncm dicit :perfectio vero multiplex est:

nam quaedam sunt perfectiones quς c6plent substantiam per se existentem: acci usimodi perfectiones dicuntur formae seu actus substantiales a quibus substanti apscite habest: qu da vero perfectio

nes adueniunt substanti iam existenti: dc haec, actus accidentales nuncupatur:

hi vero quidam perfecti sunt, quida imperfecti, id est semper admixti potentiς

I lxfecti,ut albedo, nigredo, figura,ac hiriusmodi imperfecti, ut motus & tepuS nunquam enim horum actus persectus ei sed semper potetiae admixtus: quare si quis omnem ab eis potentia auferTς auferet etiam proculdubio queuis actu Vt omnibus .costat. Ex actibus illis qui

perfecti sunt, quidam secundum esse &secundum speciem sunt imperfectiores

116쪽

substantia, sicuti accidentia per accides& proprietates quae stubstantiam quampiam consequuntur. Nonnulli vero aet' qui itidem accidentia sunt, quamuis secundum esse impcrfectiores existat substantia, cuius sunt actus, tamen ratione

propriae speciei perfectiores sunt substatia illa cuius sunt actus: huiusmodi sunt Operationes & habitus perfectivi substatiarum,ut scientia & intelligere intellectui comparata: quiς quoniam accidetia sunt,utiq, imperfectius etia esse habebutq iam substatia,utpote quς per sic existit. Attamen secundum rationem propriae speciei sunt substantia perfectiora, quia sunt quaeda participationes nature substanti quo longe superioris ac potioris intellectu,in qua natura utique substantiae sunt at in natura inferiori, a modo propciet speciei degenerant, atque accidentia fiunt participationcsic e sunt naturς longe praestantioris, perquς intellectus quodam modo attingit ca,quq ipso

praestantiora eminerarioraque existunt.

117쪽

fectione, necnon etiam tempore, si potentia temporaria fuerit, non aeterna. .

Quod actus perfectior sit potentia, perspicuum estinam potentia est inchoatio actus, actus vero perfectio potetiae. quod etia natura prior sit actus, inani sestu cit, nam perfectum natura prius est imperfecto: imperfectu etenim tu dicitur, cum cxistit per deficientia a perfecto. Quod ctiam diffinitione prior sit actus, nulli ambiguum esse potestinam potetia neque diffiniri potest neque intelligi nisi per actum: actus vero non eget in sui diffinitione potetia. At quod tepore prior sit actus potentia temporaria, neminem latet: nam potentia illa no potuit deduci de non esse ad esse, nisi a quopia quod actu esset . Caeterum in his quae de potentia ad actum deducuntur, potetia tepore est prior actu illo, non aute actu absolute, quonia effectus nullus de potetia ad actu deducitur, nisi ab aliquo exi

stente in actu lQuamquam longe pluria dici posset de potentia & actu,nihilominus compendio huic nostro ea quae ha- lctenus diximus, satis videri debent.'

118쪽

quampiam enti Vt c teras scietias,sed circa ens ipsum Versari,atq; agere de primis principiis entium, quatenus entia sunt,ia statim in exordio huius opusculi cxposivimus: necnon e iam ostedimus ensia entibus dici,non eadem ratione neq; penitus diuersa,sed ad eande qu ae primis entium conueniat: ob utraque igit causam aggredieda a nobis tractatio cst

deprimis principiis entium, eX quibus deductum derivatumque est ipsum esse, in c tera omnia que sunt. Primum vero omnium id breui ratione probandum est in principiis entium, cuiuscunque illa fuerint ordinis, no posse in infinitum

procedi,sed ad queda principia deueniri quae sunt prima, & in quibus sisti oporteat, quod certissimo argumento ita se habere covincitur. Nam in unoquoque genere principiorum, in quo principia qu pia fuerint priora,quaedam vero pO- steriora & veluti secunda principia,sem

119쪽

co NTA RENI PHILOS. PRI.

per omnis vis posterioris depedet aprio ri causa in eo genere illiq; innititur. cxcpli causa, in genere principii efficientis, si duo agetia fuerint, alterum posterius alterum prius,posterius age S semper innititur vi prioris: quς si cessaret, posteri' Vtique agens nihil posset agere: sic serra nihil agit nisi adsit faber lignarius, neq; plantς semen aut animalis absquevi coejestium corporum. Eade propemodum ratio est in genere causς materialiS: materia namque sccuda opus est ut primae inli rescat, ex qua vim habeat ut materia tu esse,& dici queat,sic in finibus, medii etenim propter ultimum finem cxpetuntur. Non diffunilis modus est forama , Omnes namque differentiae superiores cotinentur in ultima differentia atque ab ea complentur: quaobrem Vniuersali quadam ratione probatum satis videri potest, medias quasque causaS VCluti instrumenta quaedam esse priorum sui generis:instrumenta vero non agunt

neque vim ullam habent,si virtus primi agetis cessauerit. Ex his liquido, & luce clarius colligitur, infinita principia esse

120쪽

no posse,sed ad prim a deueniri: nam in infinitis nullum constitui primu potest, sed omnia media sunt, ac veluti instrumenta: instrumentu vero agere quodpiam nequit virtute primi principii cessa- te: igitur ad prima deueniendii est a quibus vis in posteriora defluat. Aristotcles in secundo libro Metaphysices rationes adducit, quibus sigillatim in unoquoq; genere cause id probet, quas eo in loco facile quilibet poterit intueri, ut omittaea quae dicit in octauo Physicorii de causa movete, dc in primo Posteriorum de causa formali, quam explicat definitio. Cum ergo omnino repudiadus sit lcessus ad infinita, & ad prima principia deueniendum utique etiam entium quatenus entia sunt, prima aliqua principia constituenda sunt. Verum quonia tum intrinsecae causi; principia appellantur, tum extrinsecae ut cfficientes & fines:

si qua fuerint principia,causiquae, seu intrinsecae seu extrinsecae qu pendeat ab aliis causis: ea nimirum principia prima entium neque esse neque dici iure pote rvt. e primis ergo principiis entium