장음표시 사용
171쪽
quod aliqui obiciunt.* iustitia no pugnit homines pro soIa mala uoluntate: sed latii
pro mala exteriori operatione. ad hoc est negadum id quod pro fundameto false lapis ponunt nunqua enim iustitia humana aliquem pro mala operatione pugnit: nisi scio at aut credat id tale mala uoluntate fuisse factum n enim inuoluntarie tactum sit: utpote 1nu Ite aut per ignorantiam inuincibilem: nequaqua id vale pugnitur.nulla 1ta, . quantacuo sit mala operatio ab humana Iustitia pugnitur n1si ex mala procedat uoluntate.eodemui modo se habet 1n bonis.nullum enim tale 1ustitia remunerat: nisi id sciat aut credat uoIuntar1e esse factum ex bona quo uoluntate emanasse. quod uero dicebatur de sola voluntate:est dicendu q, hoc no ideo fit φ pro bona uoluntate Iroudebeatur premium.& pro mala quidem pena. sed hoc inde est:quia humana iuris prudentia no cognoscit hontinum uoluntates. 1 unt enim hee solideo cognite.qu1 magis uoluntates hominu quam eoru externa opera respecit.diuina ita. sola iustitia est que honam uoluntas rem homin1s premiat. malam
pugnit. patet ita. ex his sidat illa dubia ad 1 Ilais obieetiones
hic dist1ntionem specieru 1 ustitie 1nuestigare Intendit.& priovit edit in B una sellicet 1 ultitia uel iniustit1a dicatur multifar1am: altera quo necessario di
qualis lit huiusmodi multipliel
tis.1bi uidetur autem.terrio ex
mebra. ibi complectam utiquarto manifestat quomodo se habeat plus appetens ad in iustumae iniquu.1hi cum uero. dicit ergo primo sequitur uero ut plurimum si altera contrariorii multi pisciter dicantur:altera quos contraria multipliciter dict.ceu si iustum muIcitat 11 dicatur: ae 1niustum quo ν necesse est diei multifaria. ae ponit 1 bl ptimam dictionem plurimu que est dictio exceptiva. & ut m1hl quidem uidetur hoc a philosopho additum est tanqua superabundans cautela.licet enim 1lla sit regula unia uersalis: si tamen aliqua sint contraria in quibus defficiat: per hanc exceptionem phiIosophus excusaretur. Uidetur autem. narrat qualis sit hec Iustitie re iniustitie inlisti placitas.dicens uidetur autem idest uidetur ita. ivstitias ae Iniustitia multiplicitet dies.sed quia species ius ut 1 e 1nter se sunt prop1nque admodu 1clest ualde. species quouν iniustitie inter se sunt admodsi similes: quia ita inqua est rebntingit latere equ1uo, cationem 1parum sc1I1cet iustitie di 1niustitie. uel dic 1parum 1cilicet specierum iustitie inter se. ae specierum iniustit1e inter se. quqd no fit in his equ1 uocis que sunt longe magis manitesta. nam 1Ila scil1cet que sunt longe magis manifesta plurimum luestinax1me differunt Inter se specie. ueluti nome clauis quod est equi uocii ei claui que o sub cola animallu α ei claui qua hostia clauduntur. α est aduertendu q, ph1Iosophus
hic nome speciei no propr1e 1ed improprie accipit. equ1uoci enim proprie non sunt species. omplectamur dist1nguit iniustitiam 1n duo me bra. di in totidem iustitia am.d1cens igitur complectamur adest complecte dicamus quot modis dicatur intus tus .at per inde janum er1t quot mod1s dicatur Iustus. uidetur quidem iniustus bauriam dici. nam ae 1lle in1ustus est qui contra leges facit.& 1lle qui 1n bonis plus appeo tit alui est iniquus 1dest non equus.1taui a philosopho pro eodem acc1p1untur plus'appetens re iniquus. sic ut 1lla dictio. er. no copulatie sed iter piratie ponatur. patet iras ex his φ re 1 ullus erit qui secundum leges tacit. di qu1 equus est. 1 ustum ergo erat aequod est fecudum leges di quod equu. inlustum uero ae quod est contra leges re quod
spassitatem an carne. Sequatur uero ut pluis ximu .Si altera multipliciter dicantur. & alte
ra multipliciter dici ceu si iustu dc iniustum Uidetur aut multipliciter dici iustitia de iiustitia sed quia fui admodu ppinqua iparum
equoratione latere i no fit a nis q loge magis sui mantiasta tia illa plurimu inter se differ ut specie ueluti clauis quod equivocu est ei qest sub animaliu collu α ei qua hostia claudutur Complectamur ergo quot modis dicate in
iustus Videtur iniust8 esse dc a Cotra leges sacit re a plus appetat α iniqu' ita patet sociustus erit qui secundu leges facit Oc qui equ8
172쪽
1niquum. intelligenda sunt hic tuo. primo P secundum alletuos plus appetens laetatur in bonis iniquus uero qui uult habete mlnus in malis quod ut mihi quidem ulis detur uerumno est. nam luciniustus diceretur trifariam iustus uero bifariam . quos est contra mente philosophi. item patet hoc quia ut iam patebit qui minus uult habere in malis continetur sub eo qui in bonis uult habere plus. nam minus malu bona est. itaui ut diximus dictio 1lla.et. 5 eopulati uersed interpretatiue ponitur. seeundo notandu Φ equum 1: equitas trifario dicitur .eoctem. modo iniquu et iniquitas. unci quide modo equu dicitur ome iustum. allo modo quod est legis emendatio.tertio modo nec plus nec minus habere in comertiis te distributionibus. primo quidem modo omnia legalia equa die untur. secvudo modo ea que nunt preter lege: nct tame preter Iegis uoaetate. tertio modo hic sumitur equum. Ita hoc mois do distinguitur equum contra legale. Uum uero. manifestat quomodo se habeat plus appetarens ad inlustum 5e iniquum.
sit inlustus ineeesse est iniustum esse c1rca bona. hoc inde sequiis tur quia plus appetens est c1rca
bona. non tamen omniat sed cir
ea illa χlum in quibus fortuna prospera de aduersa locum h
De qualia sunt uniuersa externa bona quorum fortuna est domina. que sunt quidem semperhona simpliciteri non quide sse simpliciter ut tinis: sed negatioue . ita. sunt bona simpliciteri ldest de se non sunt mala.sed cfflingit esse mala ex Ignoratis ab usu. sunt ita. fimpliciter ω a solute bona. alicui tamen no se
per sunt bona. illi selueet qui talibus nescit modo debito ut laec continuo subiungit id i quo
homines plerum elrea talia b na aherrant. homines enim illa bona in suis orationibus precantur de querunt. ae tamen non opportet talia sic abs Iute precari se querere: sed deberent quidem talia que sunt simplieiter bona: sibi quo γ bona esse.appetere uero solum ea que sibi ipsis sunt bona. dicamus itavi P in Iulius uno modo dicetur plus appetens. sit tamen iniustus non semper est plus appetense sed in malis simplieiter appelli minus. sed quia minus malum uidetur bonum quoadammodo scilicet comparatum ad maius malum.ae cupiditas illa scilicet minoris maI1 est cupiditas plus habendi.cum minus malum habendorpius in bono habere dicaaturequia ita inquam est: sit id est sequitur ut hoc scil1cet minus malum habere uidea tur plus appetens sed prius dicetur iniquus. hoc enim scilicet 1niquum complectitueae est commune tam ad eum qui in bonis plus appetit quam ad eum qui in simplicia ter malis uult habere minus. hoc dicit .ex Metis philosophi in hoc loco notantur ait qua . primo quod iniquitas Λ: iniustitia sol α locum habent in honis fortune. non m. erit iniustus: 1mo erit plus quam 1ustus qui uolet in bonis anime plus habere. 1neorum uero oppositis minus. secundo notatur bona fortune est simpliciter bona. quod sicut dictum est negati ue 1ntelligi debet.1taui ficut cibus in se sanus:alleui male sano est nocivus: sic ista 1n se bona Iuniri rudeli tame Dunt mala. tertio notatur
plus appetens bifariam dici. uno modo stricte ac proprie. ut scilicet est in honis plua
est Iustum igitur est quod secundum leges quod equu. iniustu aute quod contra leges Mquod iniquu. Cum uero de plus appetes 1 naustus sit circa bona quide erit no tame om1ar
sed eirea illa in quibus fortuna prospera.uel aduersa. loeu habet. Que sunt quide simpliciter bona. semperauerum alicui non sempiSed homines illa preeantur oc querunt: at no oportet Sed precar1 quidem debet ea que simpliciter bona.sunt: sibi quoi esse bona appetere ue
ro q ipis sunt bona iniustus aut no semp plus appetit sed minus in simpliciter malis.Sed ea
uidetur minus malu esse quodamodo bonum
Ae boni est illa cupiditas plus habendi sit ut
ob hoc uideatur plus appetens Est eni iniquuhoc e1m complectitur es comune est dc contra leges secere hec eni transgressio legu. siquideiniquitas coprehendit oem iniustitiam dc c mune quoddam est ad oem iniustitiam.
173쪽
appetens. 5: sie est minus e5mune quam 1niustum de tviquum. allo modo impropristur:non Ium ad bona: sed etiam ad mala.& sic uidetur equale fere cum iniusto de iantquo. quarto 6e ultimo est hic notandum Φ hic non intendimus de iuris prudentia. que est d1uinarum de humanarum rerum noticia iusti alch iniusti scientia. hec enim non moral1s: sed intellectiva est uirtus. hic vero non de 1ntellecti uis di sed de moraliabus tantum considerare intendimus. aduertendum etiam . aliqui textus licet pauci habent 1 fine huius capituli hanc litteram: re conta leges lacere. hec enim est transis gressio legum. si quidem 1niquitas comprehendit oem iniustitiam: ct comune quiddaest ad oem iniustitiam. hec eli littera. cuius intellectus esse u1deturio no solum appe tere plus aut minus habere est iniquitast sed eriam est iniquitas facere contra leges.
Una uero is qui contra leges iacit in iustus qui secundum leges iust' Constat φ omnia que a legibus proficiscuturquodamψdo iusta luntaNam dc ea que consilis
. tuta ut aue ritate ferendarum legu legiti
ma sunt re quodlibet horum iu1tum elle dici
mus. Leges aut puidet in o1b' coiectates
aut comune oim utilitate aut optimorum aut
principue uel siccudum uirtutem uel Iecudum alium quedam modum talem. Ital uno qui dem modo iusta dicamus ea que pertinent ad faciendam. conseruandams 1elicitatem PDduo facit. primo ondit φ legale 1ustsi laesidsi Iege determines. sesso otid1t qlla snt ea qlege statuatur.1h1 leges aut. dicit prio cu uero ille sitimuitus si facit corra lege di illeluitus qi i secundu leges opas: cu ita inqu1 Iit:costa q, oia quodamodo 1iit iusta qa legibus promiscutur.i. 1 ecudu leges nut. seqntia uidetur tenere a coiugatis.ω et 14 facta lecuau leges sint iusta phs conrmat dices: na illa q 1 ut costituta. 1. iit 1 tuta auci ritate Iegu feredarn. 1. que fetu tur sui legitinaa: oc quoaliber horu f. legitimoru iuitii esse dicimus. quia ita inqm est iupple omnia q a legibus profic1scuntur erunt lulta. qui uero contra leges nunt eruui iniusta. hoc dicit. pro maiori huius littere intelo Iectu sunt consideranda tria. primo Φ a philosoplio additum esse uidetur illud quo damodo propter leges litanicas aut oligarchicas.que eni secundu has leges nutineelestitima nec ius a Uicuntur simpliciter: Ied legitima cie iusta quodamocio uel secundu quid. 1ta. aliqua sui iusta 1ecundu 1e alid uero sesu P hoc φ νm lege faut. lecudo noistandu q, illud participium feredaru no proprie: sed impprie ponitur. itam no futurused presens aut preteritum significat ut hi senius ferendarum adest que ieruntur ais ut iam sunt late. terilo consideranum φ legittimum adege dicitur. α tamen Iecitaum comunem modum laquendi ea solum legitime fieri dicimus que recte ac 1ulte liunta stam non facile conceditur 1d esse legitimum quod est factum 1ecundum leges tira nicas aut olistarchicas. Deinde cum dicit. Leges autem. ostendit qualia sane que legestatuuntur.& primo ostendit respectu culus tin1s aliquid lege 1tatuatur. 1eeundo tangit ea de quibus leges statuuntur.1hi iubet autem. dicit primo leges autem prouidet in omnibus rebus in eluili societate neculariis: coniectantes ideat intendentes: aut c6munem omnium militatem aut optimorum aut eorum qui principantur quod elle poterit mult1faria. s.secundu uirtute sicut est 1 regno de optimatu pricspatu. ucipiis queda allubmodu. s. secutidu potenua aut viqicias aut libertare. neue est in liransde aut paucoru uel populari principatu. 1 taui uno quidem modo 1c1l1cet ut loquamur de Iusto legali quod distinguitur a iusto particuIar1 1usta dicimus ea que perciet aa tacitendam conserumdam felicitatem parteis eius in ciuili societate.hoc est ciuitem te hee enim scilicet iniquitas eutransgressio legum: itaui trans, gressio legum iniquitas est. α ecausa: quia Iniqu1tas comprehedit oeni iniustitiam de est comune quidam ad oem inlustitiam. hoc dicit, his ita patetq, ioniquitas sicut parum ante cilceahamus est comune peccatum ad oem iniustitiam. no tame sic samitur quando opponitur ei eq.tati que est legum emendatio. nec etiam qndo dist1nguitur ab eo iniusto quod est corra leges. Um uero is qui . capi P mduas cotinet Ptes. primo
tractat de 1usto legali qd eis ob lectu iustitie. secto deipa legali
174쪽
Heltatem que in elullirilstit societate. hoe dicu consideranda sunt hie aliqua. primati, ea comunis utilitas quam leges intendunt nihil aliud esse uidetur quam ipsius elauitatis felicitas.quod Latis uidetur philosophus ignuere in fine huius paragraphu1tao quod in principio dixit utilitatem: ln hne appellauit felicitatem. secundo nota, dum philosophus dicit leges disponere de uniuersis rebus que sunt in ciuitate no quidem in sic fiat: sed quia se fieri debeat. iunt enim hodie in nostr 1s ciuitatibus non pauca que legibus essent ordinada: de quibus nostris Ieilis Iatoribus nuIla fere est cuara. di ut de ceteris taceamrquam ciuitatem mihi dab1s 1n qua de luuenibus Dat comunis cura: tertio notandum,felicitatis partes dicuntur diuersi cIura felices ex quorum felleltat1bus eiullis felicia
test eius 1n ciuiti 1ocietate. Iubet autem diuersorum hominum ustam de lex ea que sunt uiri sortis ut non deserere loesi officia disponunt: unam com
in Ac sugere non arma abiicere Et ea qiunt temperantis.Vt non comittere adulteriis partes felicitatis appellare unio
Um non saostium facere Et ea que sunt mana uersa que ad felicitatem Dei ει sueti Uti non pulsaretnon iurgia exercere. dem modo re secundum alias uirtuteS : ZEUM ma tamen sententia mihi uerioch has iubestilla vitans recta quidem que rea or est. quarto notandum φ lleet
cte posita est.Ρ erior ueroque Iconsultem
sita ec ita φ Iustitia uirtus quidem eli perre sonarum utilitatem aut fes1ciam non simpliciter sed ad alium. Et ob hoc ratem:& tamen uniuerse lages
muli sens excellentissima uirtutum uide - ὰ j', '
tur esse iustitia.Ut ne hesperus: net luciser us populi feI1eitatem. habet se ita mirabillis Ae 4n prouerbio dicimus. Om- enim popuIus inlinibus ferennes simul virtutes iustitie inesse. Et persecta
maxime uirtus quoniam perrecte uirtutis eli mo digitum eurat di non digit1rusus. Persecta autem est ch eam habens: ad sed propriam hominis Intendit
alium quot uti potest uirtute non solu ad se di b*: 'tius. I
tis personis I es no paucas Darairnon tamen east sed potius seipsum tueri intendit. ex hoe itam fundamento satis intelligitur nullam esse legem recte positam:que non intendat rei publice utilitatemnam iuxta Metium dederat prouidentia creatis hanc maximam causam manendit ut quoad possimi naturaliter manere desiderent. populus ita 'quoad poterit propriam salutem tuebitur ae deuitabit sui perniciem. eodem p modo se habet illeta ut illi princeps aut principes qui tanquam pater nitorum personam de curam totius populi gerunt.faciIlus ita* eridprincipem non esse principem:quam 1n legibus ferendis utilitatem totius populi non intendere. intendunt 1gitur uniuerse Ieges imo quod plus est rescripta & priuillegia tot 1 us populi utilitate: hoc est felicitatem.& aduertendum in dissererin5 1ntedimus iter lege re plebescita. senatus cosulta pricim placita responsa prudetu pioru edita uniuer 1a ade hec generali note leges dic1mus. Iubet narrat ea de quibus Ieges feruntur. dices m lex iubet uniuersa que ad uirtutem pertinent Ph1ber autem omnia uleia. quod in pleriis uirtutibus aristoteles exempIo facilliu ultrius.quod ner te ipsum ut puto satis uidere poteris. consideranda font hic alΙqua priamo Φ 1n fine huius parastraphi per legem recte positam intelligere uidetur eam te gem me ad comunem reipublice ut1l1tatem ordinatur. ea uero lex que ad eorum qu presut utilitatem solum inconsulte posita d1el poterit qa luxta marcu cleerone maIaefisultationem habere nequeunt. eudo notandum uniuersia q pertinent ad uirtutes ideo lege precepitnuia bona sui. alia uero cuiusmodi mimere postiua bona dicuntur:quia lege preci situr.eodem 3 modo se habet in rebus ulciosis. sunt enim queda
175쪽
i ioe ar1stotelis documentu habere locu solum in ea republica que recte gubernatur. ubi sellieet max1mu adhibetur studium circa ciuium uirtutes. no autem hoc locu habet in nostris ciuitatibus in quibus de his parua est cura. 1mo quod deterius est iuxta salustium in catelinario: lam pridem uera voeabula amisimus:quia bona aliena largis ri l1berat 1tas de malarum rerum audatia fortitudo laudaturiplurima malores nostros magnos fecerunt que nobis nulla sunt.scilicet dom1 1ndustria. foris iustitia. animu incosulendo liber. nee delicto nec libidini obnoxius. pro his autem nox habemus tuoxur1am. publice egestatem priuatim opulentia.iter bonos de malos nullum discrime omnia premia uirtutis ambitio possidet. domi uoluptati foris autem pecunie aut gratie seruituti hec 1He.que hodieno minus 1 mo mars 1n nostr1sciuitatibus praticantur qm eo, tempore quo salustius suerat.
Hee 1gitur iustilla. determunal de legal1 1ustitia. de prio tangit splus proprietatem eonditi
tendit qualiter se habeat ad alias uirtutes. 1bl at in prouerb1o in prima parte duo tanoe. prIoponit ipsus sumite legalis naturam. secundo ex hoe 1nfert conclusione quidam. Ibi de ob hoc. pro inteIlectu pr1 me partis considerandu est. ω 1llud adverbisssimpisciter triraria sumitur. primo quide modo simplicitet diis ei est uniuersal1ter dici. seesido modo simpliciter diel est olei secundil totum 5e no secundd partemo tertio Ae uInmomodo simpliciter predicatur quod absolute hoc est quod ad 1e cte non ad aliud dse1tuequo modo tria prima predieamenta dicuntur simpliciter alla uero septe dicuntur ad alterum.1n prima 1 ta* siqnificatione opponitur ei quod est particulariter diei. in seis eunda el quod est secundu quid dieLin tertia uero ei quod est diei ad alterum. dchoeultimo modo sumitur h1e a pho.aduertendum etiam q, illa coniunctio igitur que ibi ponitur poterIt accipi illative aut inceptive. dicit ergo hec 1gitur Iustitiat scilicet Io, palis utrius quidem est perfecta ino simpl1elter idest no ad sespm sed ad alium. hoe dicit.notanda in luxta philosophu deelmo methaphice maximu 5e perfectu idem sunt. differunt tame ratione. nam maximu 1 deo dicitur:quia 1pius no est excessus: perfectu uero quia extra id nihil est.lustilla ita. legalis perfecta dicitur quia sicut iam patebit
uniuersas in se continet morales uirtutes nullaeti uirtus extra 1pm 1nueniri poteriti Et ob hoc. ostendit unde inoleverit comune at* uulgare prouerbium de hac 1ustiis
la.dicens: β: ob hoc scilicet quia est perfecta no ad se: sed ad alium iquia 1ta inqua est ut detur iustitia multotiens idest apud multos esse excellentissima uirtutum. 5: nee hesperus nee lucifer est ita mirabills 1nter stellas queadmodum est hec iustitia inter morales ulrtutes.& merito de his dicimus:quoniam intellective saltem al1que sine duahlo sunt longe perfectioresquam sit hec I al1s iustitia. 5e est notandum φ de stellis hic se Ioquimur ut allos etiam planetas preter solem de lunam stellas dicamus. uenus1tam ceteris stellis clarior ato pulchtior prout 1n oriente ante solis ortum apparet lucifer dicitur.prout uero in occidente post solis occasumr hesperus appelIatur. de ab ea stet Ia partes oecidentales in quibus post sol1s oecasum apparet hesperie dicuntur. ita νgreel 1 aliam dicunt hesperlam citeriorem: h1spaniam uero ulteriorem hesperiam appellant dicamus 1gitur φ sicut venus ad allas stellas: sic legalis iustitia ad cereis ras ut rtutes. cum enim sit non ad se sed aIterum resplendet plus quam cerere mora
Ies uirtutes. At in prouerbio. ostedit qualiter se habet hec legalis 1 ustitia ad alias uirtutes. 2 primo intentum proponit. seeundo id prosequitur. 1bi persina autem.
ψm.Nulti eni in propriis uirtute uti potat sed in his que ad altu sunt no possunt Et
terea uidetur preolaru id Biantis magistratus uirum ostendit Ad aliu en1: εc in comuni magistratus geritur,Propter hoc ipm dc alienum Donu uidetur esse iustitia sella omni u uirtutuquia ad aliu est. Agit eni illa que alii conserui uel principi uel rei pu Deterrimus igitur est qui ad se spm Ac ad amicos utae prauitate. timus uerti no qui ad seipm sed qui ad alium
utitur uirtute.Id eim opus difficile e. Hesgitur iustitia non pars uirtutis sed totar a i
176쪽
tertio respodet ad id de quo quis p dubitare poterati bi in quo.dlest ergo primo. nos
in prouerbio dIeere cosuevimus oms uirtutes inesse iustitie. 5: hooqu1a orbus utiειω est quide uirtus maxie pseeta: qm placte u1rtutis e usus. hoc est pfecte uirtutis hab&opatione de usu.est mi eius opatio & usus ad altersi. Crei publice comodu quo nihil perfectius esse poterit. perfecta asit prosequitur.& prio demostraim sit maxie perfecta. seeudo ex his cocIudit hae 1 ustitii oms in se eotinere uirtutes. ibi hec 1g1tur. IprIa parte sic procediltprio coclusione resumst effusua ratione subissilit .secudo id conrirmat ratione 5 prouerbiis.1b1 multi eni. tertio eoncludit 1bi deterrimus 1gitur. dieit ergo: perfecta aut est hec Iegalis iustitiatquia ea hm no soluad seipm sed etiam ad altu uti test uirtute. 1. ulrtuose.& hoc rona sie conrmat. qa multi mequ1 1n ypriis rebus uti possut u1rtuose: sed i
integra uirtus est Nec contraria et ' iniustitia 2 ob δε α
uacri pars est Sed tota atq; integrauiC1olitas, Io uirtutis usu esse tanta dimiscultate anta est 1n eo qu1 est adestu. at per hoc nullu aΙiu esse plaetiore q' etia cofirmat exeptis. Se prio dicto hiatis qui unus fuerat de septe stipietibus .d I xerat quide hias Φ manistratus uirum ostendit. hoc est in magistratu qualis quilai sit osteditur. steteritur em manistratus ad aIlii hoc est ad alterius comodu s.comunitatis. ubi notabit eos qui magistratus gersit: psonamst cura gerere totius populi. simile huic uidetur idq' tertio polithice phs dicit instiaens: costat 1 altur Φqueectui res publice ad comune utilitate 1ntenduit hec rei te sui secundu 1d ql est simpli Iustu. que is uero ad ypria eoru qui presut utilitate solutabMerriliquide. furia oms rectaru reru publicaru tragressi s cte labes .gubernatur eniq-s a cin1o. ciuitas aut Itberoriss societas est. simile etia est ql 1mpatores steterlaus de Iotarius diesit 1n Iibro Dudorsi in capro de proh1bita fetidi alienalloe.1nquisit enit Impatoris hegni uoletier priu esse iudicamus comoda subiectoru in uest1gare. N eoru cais Iamitatibus diligeti cura mederi de similiter rei publice bonsi stat si ac imperi 1 digniarat eoibus priuatis comoclis preponere heci Ili. ponit quom p s aliud eo mune Aictu 1n eo firmatione sui ppositi dices: ppter hoc spm.s quia iustitia est ad allu: uidetur ipsa sola esse alienu bransi. agit eni illa q confer ut 1 me utilia alii. s. principi uel rei puis blice. 5: in fine cocludit dices: ille igitur erit deterrimus qu1 ad seipm ad ad amicsi uis titur prauitate. optinius uero estria o qui ad se: sed qui ad al1si uirtute utitur id enim opus est diffic1Ie. ω inteIlige hoc a pho dictu esse panthonomasia. 1 Path licet uniuersarum uirtutu actus sint difficiles: huius certe est dissicilior q' etiam meti comeda his. hic est unu notadu de al1ud dubitandu notatur quide hac iustitia esse no in subditis: sed in principe. heceni est uirtuς qua populus se ipm tuetur. suam procurat salute clent litate. hec 1 tam uirtus aut est in populo aut 1n eo qui populi auctoritate gerit. eius Q persona & cura tanu pater Iiberors hias 5: n1hil differ unu esse aut plures qui noὰ puli ulce gerat. quoru utrum apud romanos diuersis teporibus fuerat pratfeatu. teuore em quodda senatus uice populi romani gerebat. senatui quide sueesserui impatois
res. 1 Ite itam aut 1li1 qui uice popuI1 perut talia populo procurare debet qualia ipe populus sibi procuraret. sed dubitaret aliquis quomodo re poterit in 1 ustitia legat 1s que ut dictu est in principe existit semp procuret bonsi allestu & tu hoc etia ali indo prois curet bonu principi prout hie phs ignult. ad hoc est dicendu q, princeps duas in se iplicat personas. s. priuata de publica. uidetur qui de publica gerere persima prout toistius povuli ulce persona &auctoritate gerit.1uxta illud uIpiant 1n leue prima digesistis de costitutionibus principil.1nquit en1:ql principi placuit Ieg s uigore habet. Di potera lege regia q de eius imperio lata est populus ei& 1 neu omne suu impertu &porestatε cocessit hec ille dicamus igitur . princeps aIiena induit personatui populiu1ce gerit. sic procuras utilitate principi ut est princeps mo Dprsa: sed allena procurabit ut1 Iitate.1p1us. s. populi culus persona de cur1 perit.nec al1qua in hoc differet1.am Delmus inter principes & eorsi delegatos aut subdelegatos . Nec 1gitur. ex preis missis. presertim ex ea parte 1 ubet aut lex cocludit hsse suprema fustiti fi oms 1neludere uirtutes. N cotraria elus iniustitia ossis uiciositates. dicit ergo hee 1gitur lustrifarscilicet legalis no pars uirtutis: sed tota a integra uirtus est. nec eo traria esusqn1ustia uicii pars est: sed tota atet integra uiciositas. hoc dicit. ex hac pht Iittera aliqui dim
177쪽
xerunt hane ustitia n6 esse inqua unam uirtutet sed aliqu1d ex eunctis uirtutibum
positum.eodem modo σ1us contraria inlust1tiarno esse uictum aliquod: sed totum amquod ex omnibus u1ciis integratu.alli uero dicunt hanc iustitia ess e integra at*tam uirtutem: n5-ex uirtutibus coponatur: sed quia ad eius Diaem ceteris utitur.latam ut inquiunt sicut uoluntas ad inferiores potentias: sic iustitia hec ad alias ulrt
tes se uidetur habere. etit igitur hec iustitia toturno quidem integrale sed potestatis uum.1dest tale quod potest ceteris uirtutibus uti: de limlIi modo se habebit elus comna 1niust1lla respectu u1c1oru In quo aute. hic respondet ad 1d de quo quiris dubistare poteratio precedentibus enim qui14 rationabile habere poterit occasione dubitandi: in quo hec iust1tia differat a uirtute in genere que de cunctis predicatur uirtutibus .ad hoc plis respodens duin quo aut differant tota uirtus 3c iustitia. hec ex supradietis constat. Est eam eade. sed re non idem .sed qUa ad alterum iustitia qua utaro talis habitus simpliciter uirtus.
Ed querimus illa que m parte uirtutis est iustitia Est e1m aliqua ut diximus Eodem modo de iniustitia particulari dicena
citrin quo aut differat tota uir
Iis ex supradietis constat. 1.constare poterit. 1ustit1a eni Iegalis eadem esse uidetur cum rota uirtute in essentiai sed earum ee scilicet diffinitiuu no est idem. qs
declaras dicit: sed qua idest i qntum est ad alteru iustitia appellabitur. qua uero 1dest in qua tu uero est taIis habitus simplici, ter idest absolute cle no ad aItersi: d1eetur quide ustius 1ntell1gedum est hic q, circa intellectu dictorsi philosophi in hac parte no parua est hominu diuersitas.qui enim putant sust1t1a Iegale esse totum integrale: dicunt m hic a pho tota uirtus dicatur totum ex cunctis uirtutibus copositu.cte ab eo itaui toro inquiunt legale iustitia differretnoqu1de re sed ratione 1dest diffinlisone. absolute enim id totum uirtus d1eituri ad albud uero: scilicet bonum c5mune eoparatum 1 ustitie appellatione induit. alii uero ducunt φ tota uirtus hic dicatur uirtus 1 pa in generes sumpta que de cunctis uirtutibus tanqua genus de su1s speciebus quiditatiue predicatur. itaui secundum istos sicut u1ttus tue etiam iustitia legali est toturno quide integrale quod un1uersale quod de cunctis uirtutiuus predicatur. hee etiam ut prius differunt no qui de re sed ratione. haelta ula retentardices q, fortitudo aut temperatia est uirtus. 5 est Iegalis iustitia.absolute em uirtus dicetur: ad allud sc1I1cet bonum reipublice coparata legalis lustitia nominatur.alii aute uolunt legalem iustitia esse habitu realiter differete ab aliis uirtut1bus. Rcutella eius oblectum Ae finisdiffert ab obiecto cle fine cuiusus altersus uirtutis dicunt 1gitur 1 stl q, hec 1 ustitia ut tota uirtus quantu ad operatione de usum utitur quide ad e1us Duem ceteris ulrtutibus.qJ cum feceritreius opatio differret ab operatione u 1rtutis no rer sed ratione.1taui seeundu hoe dicta philosoph1 1n hoe loeono de habitibus. sed actibus 1ntelligenda sunt. sed ut mihi quidem uidetui quoe modo res se habeat:ad recte uiuedum no differt.& est aduertendum Φ hec iustitia stacut dix1mus precipue 3e prourse est in prIncipe in subditis uero Ileet 1ecundu Ieges operentur: in 1stis proprie no est legat 1s 1 ustitia.& hoe quia finem legis subditi no attigunt.1mo nec attingere possunt. licet enim quis pro parte bonu publieu possit procurare de sesuare: in toto tame Ae secundu se solius erit principis .ncut auteni nup dicebamus finis cuius. legis est procurare se saIuare bonu comune.1uxta Illud papin ani digestis de legibus de senatus consultis.1nqult enim lex est inmune precepturivirorum pudentum contuitum delictoru que sponte uel ignoratia c6 trahuntur cohertio: comunis rei publice sponsio. hec ilIe. erit ita Iegalis iustitia uirtus pricipis.culiis est totius populi donum procurare. quod etiam eliadem uirtutis finis dicitur. sed de
his fatis. nune uero de iustitia particulari explicemus.
Ed querimus illa que. hse est tractatus seeunduside iustitua partieuIar1.capituIsi primu quattuor habet parte .in pr1a premittit propontu. Reudo 1d demostrat ibi φ enim tit aliud.tertio ratione assignat quare un1uersalis Ae parileuIarss iustitiaco ueniat in note.1bi hu Ic si nonIma. quarto ep1logat q dicta mi de ostedirq restet di
ceda.ibi φ sint igitur. dicit prio sed cu dictu 1at de ea iustitia q est vis uirtus thic
178쪽
re intendimus de ea lustitia que est in parte uirtutis Hest part lautaris ulrtus. est ei ridest est quidem aliqua tal1s ut diximus.dictum est enim Φ sit quedam 1 ustitia que est fecundu eges alia uero que equitas dicitur. de hac igitur hic dicere intendimus. ω similiter est clieedum de iniustitia particulari que prelaete iust1t1e opponitur. hoc di icit. Quod enim. hie prosequitur propositu cfostendens per tres rat1ones . preter legalem iustitiam sit alia quedam particularis 1ustitia. secunda ratio ponitur 1b1 preteis rea.tertia 1bi 1nsuper circa. uel die ratione unam qua bifaria confirmat. ae est confiderandu P phs ad ostendendsi esse quadam iust1tia que est partieular1s uirtus assum1thandum esse quadam iniustitia que si particularis improbitas. dictu est eis supra inde habitibus contrariis si unus dicatur multifariat alius quo* d1cetur muIti sarΙam.
aduertedum etiam tν hic philodum. Quod aut stativa sagnum est:q, qu sper alia sagitia delinquid iniuria quide ficit sed nihilo plus appetit. ut qui clipeu abiicit propter timiditate aut qui couitia dixit p ira
aut qui Do contribuit pecunias propter auariciam qUod profecto per nullu istorti sepe pi' appetit constat quinymo nec per onis: sed per aliqua improbitaterqua uituperamus secudia
iustitiam Est igitur aliqua IIustitia ueluti ps totius 8c iniustu quida in parte totius iniusti quod contra leges sit. Preterea si quida tu
crandi causa mechatur et de accivit quida uero erogat:& damnia patitur propter libidinem. Hic quide inteperans magis uidetur esse: qmplias appetens Ille aute iniustus quide sed noantepe S. Patet ergo mea de causa quia plus
sophus hane 1niustit1a efresil quitur per plus apatere.Ostedit itaq; aI1ud esse contra leges facere & aI1ud plus appetere. Ac suis mitur prima ratio ex eorsi separatione. ut sic dicamus: illa q siese habent in unum sine alio potes reperiri sunt differetia a tetidistinia. sicut animal quod pro
ter holem reperitur necessar1o ab hom1ne dininguitur. costat
ribus esse ubi no est plus appeistere. hoc patet: nam qui delinis qu1t seeundu alia flagit latinsu
ria quide facit e sed nihlIo plus appet1t. ut qui G1cit clipeu spter timid1tate. aut qu1 dixit conu1cia propter Iram.aut qui non contribuit pecunias propter a uaricia. de profecto q, per nuIlia
istorsi sepe plus appetat constatae dicimus tepe: quia sorte per a I1quod i IIoru sicut per auaricia plus appetimus.& dirimus i s no per aliquod 1lIoru Aecerte nec per oras 1 IIas improbitates:1ed quado plus appetimus peccamus quide per aliquo speciaIe1mprobitate qua uituperamus secunduldest tanqm1niustitiam. paret 1gitur ex his q, sit aliqua iniustitia que sit ueluti pars totius iniustitie. 1lllus. s. que es contra Ieges.& etiam q, sit aliquod iniustu in parte totius 1niusti idest quod est pars'il Ilus iniusti quod est contra leges. hoc dicit. ex. hae littera pli1 notatur qualis sit habiis tudo eius iniustitie que est contra leges ad eam 1 niustitia que particular1s dicitur qua plus appetere dicimus. habet se quide illa ad hane iniustitia sicut ad cetera u1cia.L. 1io cui totum ad patre. eodem modo est dicendu de legali & parileuIari 1ustitia. ita ν Ieis galla sic se habet ad hanc particulare iustitia que equitas diei poterit: sicut ad alias ulrtutes. s. sicut totum ad parte. Preterea si quida . ponit secuda ratione que accipitur ex diuersitate finiu. pro quo est notandu . quicul peceat cotra aliqua cle uirtutibus/peerat etia contra legale iustitia quocuo sine id agat.est eiu ome tale lege prohibitu contra iustitia uero particulare solae is peccare dicitur qui eo fine agit ut Iucrum alippius habeat.potat etiam qui velet dicere de forte melius Q hec non sit ratio distincta a ratione precedente: sed potius prefacte rationis confirmatio de hoc quantum ad sol cundam propositionem ubi erat tota uis rationis. fuerat 1laus demonstratum Φ plus
appetere quod sine dubio est iniustum esset quid dis intum ab aliis flagitiis per hoc
1lla reperiuntur tibi plus appetere non est. hic ostendit idem in eodem uictore hoc Ei uersitate finium. clicit ergo si sint duo quorum unus mechatur Iucri causa at ν ut Icle aliquid accipiat. alius uero erogat 5e damnum patitur ut Itb1dinem expleat: cum
ita inquam fuerit: hic magis dicetur inixmperans quam plus appetens 1IIe autem in
179쪽
is habet.ex parte 1tal finis patet in pIus appetere sit uictu differens ab aliis u1elis quod no esset: nisi esset distinia ab eo iniusto qd' est contra leges. hoe dicit. ex hoc lo co notabis idem uicium eundem actum uiciosu secundu nutu diuersitate ad diuersa species pertinere. quod etia in uirtutibus Iocss habere d1citur. unde patet uicta de uittutes specie recipere ex tine. Insuper. ponit tertia ratione. tres dic φ prefacte propositionis ponit secunda confirmetione.que tumi tur per hoc si, genus esse no poterit preter eius species.dicit ergo insuper ς, plus habere sit quedsi singularis iniustitia patet per hoc . secundu alias iniustitias. L. que sunt eorum leges semp fit relatio ad aluquod uielu qct sit contrariti alicui uirtut 1. ueluti si adulteriu comini:ad inteperantia
habet. Insuper carca atras orris iniustam se per fit relatio ad aliquod uicium.Ueluti si a dulter tu comasit ad inteperantia. Sa deseruit locum in acie ad tam aditate.Si pulsauit quem
ad iram.Sed si plus habeat ad nullii aliud uitium relatio fit q ad iniustitia Ital patet preter illam totam alia queda particularis iniustitia est. Huic sinonima Nam diffinitio 1 eo
dem genere est.Utrat enim ad alium potentiam habet. Ucrum hec quidem circa ho Arem:aut pecunias: aut salutem: aut circa hee omnia si uno nomie ualeremus complecti: depexuoluptatem que prouenit ex plus habedo Alia uero circa omnia in qbus uir bonus uer
satur. Quod sint igitur iustitie plures & q,
est una aliqua preter totam uirtutem manifes
tum est que uero*qualis hec sit comprehenis
1dest eiusdem nominis huic: scillaet ei inius ille que est contra leges. itam utras ainpellationc iniustitie continetur: eode* modo se habent particularis iustitia ad eam uniuersalem iustitiam que est secundum leges causa uero huius est:quia diffinitio utrius in fustitie est in eodem genere: idest secundum genus est una re eadem . nam utra est in genere iustitie. 6: ut siet eadem est diffinitio utri u . utra. enim est uirtusqhabet facultatem ad aliud. hoc est uirtuose uti in his que sunt ad alterum . quod est tallo diffinitio ipsus iustitie in comuni: hoc dicit. ex hoc Ioco notatur Φ 1nstitie uiristus nomen trahit ex hoc . est uirtus ad alterum. aduertendum est tamen q, licet i geoneris ratione conueniant: in ratione quidem specifica differunt. quoniam aliasmon essent distinia. cuius oppositum supra demonstratum est. simili modo di dum est de uniuersali de particulari iniustitia. Verum hec tangit iIlarum differentiam. 5e ac cipitur hec differentia ex diuersitate materie utri uis particularis enim iustitie 2 iniustitie materia est honores aut peccunie aut que pertinent ad salutem de dispendisum corporis aut si uolumus ea uno nomine comprehendere: dicemus . uniuersa hec sint eius materia:& hoc propter uoluntatem que prouenit ex plus habendo. erit staui talis uoluptas potius materia particu Iaris iustitie re iniustitie quam illa externabana. iustitia uero legalis de eius contraria iniustitia existunt circa omnia in quibus uir bonus uersatur. sicut enim ex predictis constat circa eadem uersatur circa que de tota uirtus tota ita p materia moralis e materia legalis iustitie N eius cotratie iniustitie.
Qi sint igitur. hie epilogat. 2 prio i genere Pponit q sui dicta de q restar dicenda.
de si deseruit locu in acter ad tiamiditatem S si pulsauerit ides percusserit aliquem: ad iram refertur.eodem* modo se habet in aliis utetis. sed si plus habeat ad nussu aliud uleium fit relaistio quam ad iniustitia. ita ν p. tet in preter illam totam alia Mdam particularis iniustitia est. hoe dicit. notanda est hic q, se cundum 1llum modu quem suis
pra exposuimus de totalitate iis
justitieque est contra Ieges hec particularis iniustitia est ii Ilus pars integralis aut subiectiva aut potesta M. codem. modo se
habet particularis iustitia ad am iustitiam que secundum Ioges fieri dicitur. Huic sinon
ina. hic assignat ratonem quare
uniuersalis ae particularis iustitia 1n nom1 ne eo ueniant.& primo tangit earum conuenientuam. secundo differetram. ibi uerum hec dicit primo illa parti, enlaris iniustitia est sinonimar
180쪽
seeundo Id resumit in spectaILIbi dimniae est tertio mouet questione Olus diluti
nem remittit. 1bi priuata ueto. dicit primo manifesta in 1gitur ex ante dictis,sint plures iustitie& elisio sit una aliqua preter tota uirtute hoc est preter lust1tia eam qest tota uirtus. nos aute c6prehendamus que de qualis sit Iustitia hec scilicet particu MIaris hoc dicit Diffinitii est. prosequItur in specie quod in genere pposuit. de priotangit que sint dicta.secundo que sint dicenda .lbi ita. de partieuIari: circa primum duo facit. nam primo resumitiquod supra dictu est de di ultione fusti 1nius L secundo dicit de qua 1ustitia fit dictum. qualis quo* sit elus hab1tudo ad particulare.1bi uia igitur.& paret quid in prima parte dicatacl1cit 1iam in secunda Φ ea 1n1ustitia de supra diximus ea fuit que est contra leges. sed quia facere contra Iegem in1Rusi noue1ed allude sellicet 1n1qusi est ad id q uod est eontra Ieges sicut ps ad totum nam quod plus id omne contra leges: quod aut est eo tra Ieges id no omne est plus appetere quia ita inqua est: profecto iniustu de 1niustitia no sunt Idem idest no sui uno modo dicta sed eorum quodlibet d1eitur
Iscet ut totum de ut pars.1n1usititia quidem hec 21Ileet que estpIus appetens pars est III1us t tius 1n1ustitie que est contra Ie .ges. similiter iustitia que est estistas pars est elus sustitie quecundum leges. hoc d1clt. Itaui
de particulari. h1c tagit que iustitia sit pretermittende &ded sit dicendum pr1mo quod intendit proporat secundo id prohat. ibi fere enim. dicit primo dicendum est itam de iustitia 5e iniustitia parifculari. simili de 1 usto de in1usto particulari. 1lla Igitur 1ustitia que secundu uniuersam uirtute est ordiata 1dest composita. uel dieque eordinata 1 dest ordinem habens secundu uniuersam uirtute ldest ad modum uniuerse uirtutis . hec enim est usus 1 dest operatio totius uirtutis. uel dic usus totius uirtutis i idest utens tota uirtute ad Uium 1 dest ad aliud sciI1cet totius rei publice utilitatem.1lla in qua iustitia rel1nqtur. simi Iiter pretermittas eius opposita 1niust1t1 a q est usus. 1.opalatio totius uicia. uel dic usus totius uic11.1.utes toto uic1o. de h1s 1tam d1cedu erit non
hi et sed in eo libro qui polithi ea. l. de re publica 1ntitulatur. iustu quoi Ee iniustu costat esse determinadu se du has ita ν ubi de illis: ibi de his dicedu erit. ubi eni de habitu ibi et1a de obiecto determinadu uidetur.de utr11o 1g1tur dicendu erit in prenominato libro de re publica. hoc dicit intell1gendu ιν littera 1 deo alicubi diuersimode exposuimus equia sicut dictu est in fine capitul 1 precedetis in legalis iustitia dicitur uirtus tota iuxta diuersos diuersas habet expositiones.1te nota illud ita* potius deis terminat lue qua 1Ilative pon1.1llud quoin 1gitur in medio collocatu no cosequentie sed repleet1ois causa poni uidetur. Fere enim. hic probat ιν non hic sed in libro de re publica sit agendu de legali iustitia.& dicitroia fere iura sui ordinata ab uniuersa uirtute.1. de ea 1 ustitia q est uniuersa uirtus. de dicit fere opter aliq iura tiranica uel minus bene posita que forte inter alia imiscetur.qδ' in nris rebus publieis fieri videmus. duamus quide ola iura ordinari ab uniuersa uirtute qa veru e.na Iex. 1. legisla
damus. Diffinitu est id quide esse iniustu
quod contra leges:& quod an1quu Iustu uero
s secundu leges:& quod equu Illa igitur ina
iustitia de qua primo diximus ea fuitrque co-tra Ieges est.Sed quonia facere contra leges Niniquitas no est adem: sed aliud ut pars vid i tum Nam quod plusnd omne cotta leges qd' aut contra legestid no omne plus pro sto in
iustum 5c iniustitia no idem sunt:sed aliud P
dem ut pars aliud uero ut totu Pars.enim hec
1nitistitia toti' iniustitie Similitens iustitia justitie. Ital de particulari iustitia partiacularim iniustitia di dum est de iusto ae in justo simili tersiti igitur iustitia que secuduuniuersam uirtute ordinata est ec que usus totius uirturis ad altu exis si relinquaturiSimi
liter 8c illa iniustitia que est totius uicit usus Iustu quos de iniustu seeudu hac determinati
dia esse costat. Fere aut o a iura ab uniuersa virtute ordinata sui. Nam lex precipit uiuere