Commentaria in Aristotelis Ethicam ad Nicomachum

201쪽

hoe 1n distributionibus ines seeundunt, eruidest secundu numer1 proportione in qua quantitatis equalitas attenditur.& hoc de comertiis dictu esse intellige. quarto quo in notabis pro inteliectu tertie partis . 1dllustum φ est superioris ad suos distur1ustum per semilitudine hac de causa:* 1nter eos sit aliqua diuersitas.1 ustum enim pprie sicut patet ex ante dictis e ad alterum.& ex his ut puto hee tres prime partes hu1us capituli tibi erunt satis plane. Est enim. hic manifestat quod dixerat. 2 primo φ hominibus liberis de equalibus coueniat iustum ciuile quod e 1 ustum Bmpliciter secundo ostendit cetera no esse simpliciter iusta. ibi dn1eum uero circa primu duciticit. primo manifestat quod iussu eluile coueniat liberis Ac equalibus. secudo ex dictis 1nfert tria corolaria. ibi quappter no sinimus. pro intellectu prime partis est considerandum φ 1 ustum cluite lese determiatur. inde itam est in si OD tendamus Iegem esse solu ad litiberos de equales: erit quo ν mannifestum 1 ustum e1ulle ni soluad equales .lex qu1de no ligat legislatore. Ita sicut leges paterne no patrefamilias: sic et ill c uiles no principe sed ciues absistringere diculur. dicit ergo. bene 1nquam est dictum in ciuile 1 ustum coueniat soIst equalibusnam 1 ustum ad 1pos est: quibus 5e I couenit. Ire aut solum est ad eos in quibus esse potestinis1ustitia.'patet hoc quia iudiciu

quod fit secundu Iege est iudicatio iusti 5e inlusti . lnlustitia uero est in his in quibus potest ee iniuria. 5e suppletu is iniuria

esse no poterit superioris ad inferioris . neqecontra. erit 1gitur solumodo inter liberos de equales.dicamus ergo a pr1mo ad ultimus ustu ciuile conuenit 1llis

quibus couenit Iex. lex uero si i

bus iniustitia. de iniustitia 1llis quibus iniuria. 1ntur1a quidem solum cst in tet eos quorum unus no subditur aIteri. his igitur erit Iustum ciuile qR probare in tendemus, di quia philolaphus dixerat in quibus in iniustitia esse quo*iiuria aliquis forte dubitaret utrum econuerso posset uniuersaIlter d1cl. ad qJphs respondet φ no. est eim possibile q, aliquis inlurietur qui forte no est 1i iustus. sed id ut contingit sepe faciet ex timore uel anim1 perturbatione. in fine piis repetit diffinitionem iniurie.est enim iniuria sibi tribuere plus de bonis Drapti: ci: minus de

malis. hoc dicit. est tame aduertendu q, plis in prefacta argumentatione intell1gitur supponere quod 1nfra relinquit probandum. Lq, in furia no sit superioris ad inferiores nec econtra. 1stud inquam no est aduc manifestu: sed ex dicendis in hoc eodem capitulo fiet planum. Quapropter no nninius infert ex dictis tria corolaria. secudu1bl cum uero . tertium 1b1 1deo merces. dicit primo qua propter non nnimus homi nem dominari idest principari sed rationem. S: expon1t eam causam quam expremit per illam dictionem causalem quapropter quasi dicat non sinimus homine dominari

propter 1IIam causam sciIicet quia homo agit sibi hoc scilicet tribuit plus de sempi rhono de minus de malo.& cu id fecerit tiranus efficitur.no ei est talis in spe magistratus sed in eius Iabe atq; transgressione. hoc totum patet cum magistratus sit custos iusti. q, si iustitae equi idest equitatis. hoc d1cit. ex hac littera notantur aliqua. primo

Q homo solum dominatur sinit habet ratione. qt ella habes prio polithicorsi. ro qui admodu nec fur tame furatus est.Nec meta' tam e mcchatus cst Eodet modo 1 aliis Queis

admodum igitur se habet id quod repetit ad

iustum dictum est prius. Nec latere oportet

m id quod queritur est quoq; simpliciter sus

tum:& ciuile iustum Hoc est sociabile ad uiatam ut sufficiens sit ad libertate Sc equalitate

uel secundu proportione uel secundu nume.

xum.Itaq; quibuscunq; no est: hoc eisdem non

est ad inuice ciuile iustum sed aliquid iustum per similitudine. Est enim iustum quibus de lex ad ipos. Lex aut in quibus iniustitia laudiciu est iudieatio iusti de iniusti & in quibus aut iustitia es: in eisde de iniuria.Sed I qui

iniuria no in omnibus iniustitia hoe e plus sibi tribuere ex simplr bonis minus aut ex simpliciter malis, Quas,pter no sinim' dominari homine sed rationem:quia sibi hoe agite

de tyrannus efficitur Est cnim magistratus

202쪽

vde secundu ci, huiusinodi semper ad optima prouocat ut patet me primo ethieorum. ae per hoc etiam ad iusta se equa. sed homo qu1dem qui habet no solu r5nem sed egia a

petitum ronem peruertente hac de causa 1pe quo* sepe numero peruertitur ration I1tacp per se debetur magistratus. homi es uero per ronem.quod etiam ne uidere poteris: uniuersi homines in humanitate sunt equales.& ideo seeundum huiusmodi ho mine super homines habere dominiu est contra natura. sed quia ut videmus unus poterit allos in ratione excellererinde est φ iure poterit super alios domini in habere pinui eos excellit ratione.cui de iure debetur magistratus alui domini u. secvclo notatu Cinagistratus no solum sit nome dignitatist 1ed etiam persone. ita eluitatu gobe natores apud peritiores frequentius magistratus dictitur. dicitur quidem nomena amgistratus trifaria .primo de officio aut magistroru dignitate secundo dicitur colle fixue de h1s qui in magistratu futconstituti non unqm etia sinnuIariter de urioipor sit ut hic. utileni alia traductio dixit priueps leo nardus posu1t magistratas. hoe totu mesius uidere poteris

ex principio distestor u seis paletarum. tertio notabis magistra

tu ut sic no posse pe are .pe ab st qde ut homo ino actgistratu steriti qua eni peccare icipiti desinit esse magistratu clixerat na* p s. est eni magistra otus custos tristi. Cia uero PO,

nil secundia corolariu quod cleis satis est plania est tame aduertendum illud nisi sportioe seruara ad ipm uidetur habetecumo quide in regno fimplic ister: sed uel in optimatu principatu uel in regno secundu quidqae ab optimoria man stratu modicu differt.in regno nac. simpliciter die o si res eas habeat coditios qs pns refert tertio de septimo polithicoru no modo habere debet parte in patrimonio cluiis talismerum tota ciuitas eiu opes re ciues no alterius qm 1 pius renis esse uidentiaritam fieut patrisfamilias esse uidetur totus domus patrimoriist at v larvili ac sic de restedi cinitate dicendu uidetur. Ideo merces. ponit tertium corolariff. pro cuius iat Iediu est considerandui iuxta aristotelem septimo polithicoru rex est scut deus 1 terris. deus qui de pro maximis benefici1s que nobis cotinue tribuit nihil aliud a nobis cxpetit qm honorem se gloria. sic igitur & rex circa subditos se habere clebet. ita. si contingat rege a subditis pro suis necessitatibus exigere:1cl taIe no aceipit Iri premi tim sui sanctu imi laboris. nec etiam quando id exegit: cui qm 1 iuria irrcgat. csi non de alieno sed de proprio accipiat. nam ciuitas ei uis patrimoniu & ciues ut cliximus spius regis esse dicuntur. qui uero in premis sue gubernationis hee infima expetunt uilles ac tiranni diduntur. debet 1iam princeps pro suo virtuoso labore ea tantii mois do expetere que directe sunt uirtutis premia. talia quidem ut est dictum libro quarto sunt honor regio11a .hoc idem etiam facile intelliges si confideres regem se habere

ad subditos sicut pater ad filios a quibus pro suo paterno labore nihil aliud expetit quam honorem &gloriam & si contingat in totum aut partem bonorum filiorum familias accipiatinullam irrogabit iniuriam filiis familias cum non cle honis filiorum sed de propriis 1laccipiat. filius enim familias proprie nihil possidet.quia cum talssnlius non fit suus: nihil 1plius esset poterit. Nec loquor hic de iure romanorum auuhispanorum: sed nature de quo in philosophia dicere phiΙosophorum fuerat instituis

fio. de ex his ut puto satis erit planum hoc ultimum corolarium. Deinde cum dicit Dominicum uero ac paternum manifestat quod dixerat de iusto secsidum quid. Δ

primo de eo quod est patris ad filios & domini ad seruos. securido de eo ql est uiri ad uxote.ibi ital magis.circa primu duas'ponit rones secuda ponilux ibi naui secadu

ius ' fit nihilo plus uideatur habitur9 no eniplus tribuit sibi ex simpla bono nisi ad ipm .p

portioc seruata. Ex quo sit ut alteri laboretratq; ob id alienu bonu dicut ee iustitia ut supra diximR Ideo merces queda retribuedae honor. Sc gloria. Quibus aut hec no suffieiunt

hi suttvrani. Dnicu uero ac paternu i' no

idem his est sed simile No ei est iniustitia ad sua ipius simpliciter.Na filii ac cetera ' i pru

testate sunt a diu separata non fuerant: tanqm illius partes sunt.At ipsi nemo noscere uult.

203쪽

aut si magis placet die m prima sit ratio. laesida uero sit 1pius ronis conrnratio.In prima parte sic procedit. prio ponit argumetallois spositione. secudo eius ronem. 1bs noen l. at p in his ut ego puto sentent11 Oium horu per te ipm uidere poteris pro malo,r1 1 melectu tat aI1qua cosiderada .primo Φ fudamentu maxims huius rei stat in hoeq, sicut ex iam dicedis i hoc Iibro patebit: iplus ad se uel ad sua nec ius nec iniuriaee poterit sim r. quod 1gitur omino retinet sultate respectu alterius: Omnino certe αγcluditur respectu eiulae a iure S iniuria ql uero gradu retinet suitatis gradu quo equaIitatis:pariun excluditur de partim ad 1pm esse poterit ius 6e iniuria.ex his utelliges coclusiones no paruas nec paveas. prima sit . dei ad creata nec ius nee insuarta esse poterit.uniuerse nao res respectu dei retinent purn gradu sultatis de nulla equalitatis. qiiocun* 1ta. modo deus de rebus disponat: no de alienis sed de suis disponit. de si dixeris q, deus ius faciet si laeud si leges ab eo latas fecerit. 1, 1uriam uero si cotrari si agat. rediculosa quippe est hec obietis ac plumea facil1ii uento exsussabilis. princeps en1m legibus ab eo latis no astr1ngitur. sicut patet. ff.deIegibus 1 Iege prReps legibus solutus est. secuda conis clusio p patris ad filios de domini ad seruos uec erit 1us nec iniuria secundum filii de serui retinent gradum sultatis respectu patris familias 5: tame quia filii de seru1 non solsi sunt eius: sed 1pe simulae 1pi ei uitatis 2 principis esse dicunLita. secundu leges patrisfamilias no est ius nec Iniuria: bene tame secudu leges ciuiles. alias frustra esset lex corneIla de parricidiisi de lex unica code emendatioe seruom hoc eni modo familia no est Lub patrefamilia; sed equalis e1. eodem* modo dicendu est de possessioibus cuius. patrisfamilias. putent rut sue: ad eas nec erit ius nec 1niuria prout sui ciuitatis uel principis: no negae esse ius de iniuria. inde esti in prodigo fle furioso interdicitur administratio suoru s norum. tertia conclusio cuius p persone familie ad alias eiusde familie ce poterit ius de intur 1a simpliciter. hoe patet per id q, nullus de familia respectu alterius het grais dum suitatis sed oms equaliter continent ut sub eodem principe scili et patre famillas. est uerum φ modo aliquo minus erit hoc inter se Ilos familias 5: seruos quam inter filios inter se uel seruos inter se. negare enim no debemus q, saltem in potentia serisui ipi sint filiorum .itaui si domus consideretur ut ciuitas quedam t 1porum filiorum ac seruorum 1nter se erit iustum ciuile idest iustum quod se habet ad modu eius iusti

quod inter ciues cadit. quarta concIusio nec regis. nee tirant ad subditos esse poterit

lus nec iniuria simpliciter. hoe patet quia rex se habet ut pater. tirsinus ut dominus sicut patet ex octauo ethicorum di ex locis muItis in polithica. de hec coclusio eodem modo est 1ntelligenda sicut secunda. itam ut subditi retinent gradum sustatisterit coclusio uera quod ex legibus ab eisdem lat1s determinatur. si tamen considerentur paut retinent gradum equalitatisterit quidem ius de 1niuria quod esse poterit si resera, tur ad legem nature uel diuinam quod autem dixi det1rgno intellige node uiolenista t1rani de sed de ea que est 1 usta.qual1s secundu phm est exercenda apud seruiles aebarbaros.cum eni barbari paterno magistratu no sint cl1gn1:gubernadi sui dn1co magistratu. quinta di ultima conclusio sit una que 1n se concIudat precedentesae plura alia. scilicet. superioris ad subditos secundu in huiusmodi. no est 1us nec iniuria lim iciter.& tame superioris ad subditos prout sunt equales hoc est sub aliquo superiori equaliter colenti inter eos procul dubio erit ius & iniuria simpliciter. qa quidem erit Gecsidu testes Iatas no ab isto sed a supremo sub euius potestate sui ta subditi qua magistratus ipe. Gnaliter est hie notandu φ dnium Iibertas equi uoce accipiutur Pprie eni dratum excludit paterna potestate large uero ea implicat. item libertas pro prie excludit seruitutem sed large uniuersas excludit sublectiones.& phs quidem aliquando in prima dc aliquando in secunda accipΙt significatione. sed de his satis.

Quapropter nec iniust1tia est ad se ipm Non

ergo iustu nec iniustu cauile. Nam secudum leges id erat dc est in his quorsi ea natura e: ut

lex in illis esse possit. Tales uero erat hi i qui, bus equalitas erat imperadi atq; parendi .itas magis ad uxorem id ius est q ad filios:& eetia

ra que sunt in potestate:hoc cam est economia

cum ius:& quidem alienum a ciuili iure.

204쪽

vVs alterum naturale est. capila seeundii de diui one iuris In suas species duasco vinet partes. primo ponit principale diuinone. secundo tangit subdius fioue in indiuidua. uel melius ostendit qualiter se habent tura ad nngulares actus hvanos ibi nngula uero. c1rea pr1ma partem tria facit. primo diuisionem premittit. secudo elus mebra exponit. ibi naturale.tert1o excludit quorudam errore. 1b1 uidentur aute.

dicit ergo primo sus sejIscet ciuile altersi est naturale 1dest a natura institutu uel in ditum. tersi est Iegitim si idest lege institutum ues positum quod etiam eadem ratio a ne positiuu appellatur. hoc d1eit est aut lile considerandum.1n hac iuris diuinone Inter phm fe 1ur1speritos uiderur tripIex esse diuersitas saltem 1n uerbis. ulpianus ei digest1s de iustitia de 1ure diuidit 1us 1n publicu de priuatum hec aur d1uino uidetur hie apho pretermissa. priuatu

ys alterum naturaici altersi legitimu.

xit. ad hec est dicendum siquis sutiliter ac diligenter utriuis uerba consideret: inuenietq, omnis hec diueratas est in uerbis: sed in re quidem at* sientelia nulla erit diPsonantia. v I planus na* ut planius doctrina tradereti plura uera posuit aristoteles uero breuius: seed prius locutus est. lura it Q illa que ab ut plano puhlica dicuntur culege a nobis posita sinci sub iure legitimo proculdubio continentur. que uero dicit ee priuatat partim sub naturali partim sub legitimo coprehenduntur. no igitur sui necesse poterunt iura que sub naturali uel legitimo iure no comprehendantur. est tameaduertendum φ 11 iura conliderentur quantum ad eorum uli1mum finem:diuino ilIa iuris In publicum 5e priuatum locum iid habet. cum uniuersa iura secundum hoc sint publica idest publicum bonum intendentia. si uero considerentur quantum ad immediatos fines taliqua sunt 1ura priuata: hoc est prIuatum comodum intendentia. hoc facile intelIiges si considetes legislatorem in Iegibus ferendis se habere eo mois do quo se habet totum in curatione suarum partium. homo nai licet aliquando uideatur curare manum aut cligitum egrotum: Δ: tame re uera nec manum nec digitume

sed potius se totu curare inteclit: c hoc intellone principali procurat 1 ta*digiti sarinitate ut per 1nde propria costituat sanitate codco inodo se lint leges ac legislator acu leges ferat de testameris aut de uerboru obligatiothus uel smilibus: uides initae, re priuataru Psonaru comodul& re uera intedit totius ciuilis corporis com du at

salute. sed de his dicemus plenius in polithlea si cotingatqS nuc yponimus rupipsa scribere. ad 1d uero qd loco secudo obiciebas e dicedn q, ius naturale trifaria sumita uno modo ql homini e indit si fim aialis natura. ut filioru ocreatio at* iporsi educ itio di sic accipis ius naturale ab ulplano . alio modo dicis 1us natale Φ inest homini sim propria humanitatis natura. ae hoc uiplanus uocatius genti u.eo eni 1ure oes getes utatur dicitur 1ta 1us gentiu quasi eo gentes utatur. qua ratioe ius animale ius gentisi recte dici poterit tertio de ultimo modo dicitur ius naturale ql est fraudu naturale hominis inclinatione utriusqgnature. s. animalis Δ: humane. hoc modo plis accipit hic ius naturale. itaq; illud ius quod ulpianus dis rasit in duo ar1stoteles II luit in unum: sic ut etiam gentium iura naturalia dicat. Δ: huius generis esse uidetur hec 1ura:d pontum redere pata seruare. non mecari. non furari. de ut uno uerbo comprehendam istius iuris esse dicuntur uniuerse fere preceptiones que ab aristotele de moribus libro ethicorum.& de re publica libro polithice trad1dit. aristotelis quidemat ν aliorum phorum de rebus agendis doctrina rota fere est de iure naturali. ad utilismum d1cimus et, nome ciuile aliter ab aristotele de aliter ab ulpiano accipitur diciturna. ciuile quod a ciuitate institu tum est. dicitur quom ciuile a ciuitate: non quidemm ipm instituat: sed quia ciuitas i po utatur. itaui ab ulpiano ius ciuile dicitur quod a ciuitate institutum est. ab aristotele uero id uocatur ius ciuile quo ciuitas ipsa utitur. cum Igitur ciuitas utatur iure tam naturali quam legitimor non sene causa lus13 Iurale dictum est ius ciuile . patet igitur ex his quod lus ciuile si ab usu dic tur: comprehedit 1us ciuile ab 1nstitutione ciuitatis ciuile dictum. unde nullum erat 1nconueniensq, idem equi uoee dictum sit genus simul re species respectu eiusdem.

est etiam hic considerandum quod illa diuisio 1n naturale de Iegitimum locum hal.

205쪽

bet in cuncti uirtutibus. sicut enim pridem dictum est Iex cuncta lubet honesta eu nta quom prohibet inhonesta. erit 1 taui honestum aliud naturale al1ud lagitimu .in fortitudine igitur temperantia liberalitate ceteriis u1rtutibus id natura erit honestum quod est comune cunctis gentibus.qve uero apud diuersos diuersa Inueniuntur non natura: sed lege aut tonsuetudine uim honestatis habent. talia ita ν no naturalia: sed legitima dieuntur. dicamus igitur . aristoteIes hie expresse diuisit iustitia in natura issem de legitima tac1te uero eadem diuisione cunctas diuidit u1rtutes. ω ut supra tetigimus plas de eis consideratn5 quide ut sunt senti mei sed naturales tantil. de intelliso hic per naturales u1rtutes no quide uirtutes imperfectas de quibus erit d1cedum Iibro sexto iuxta fine: sed uirtutes qu1de uniuersaliter eonfiderate ut sunt comunis eunetis gentibus ex operibus p comun1hus nate: hee 1nqm sunt de quibus hie 1ntedimus. quas siquis uel et sequi ulis

les: sed gentisi. sed quia seesidsi uideat:uel no. Legitimu qae nihil ab inaeiophmun 1 uersa honesta quibus referebat hoe uel a Ilo modocet sed postu lata Elioesert:ueluti uisedepti oes captiuorum

P ea naturalia simul de c1uilia dicem usi naturale en1m ut ex dictis patet exclud1t no effulle sed legitimum. ceullana in eum sit genus necesse est 1ncludi excludi uero est 1mpossibile. ex predictis etiam notar1 poterit q, ad ciuilem pertineat conficterare tam de 1ure nature quam legitimo.co siderat nanui cle iure eluili. clus Ie uero ius secundum philosophum continet laquam species 1us naturale de 1us legitimum.& secudum qu 1 dem naturale ius traditur aphsIosopho quaruum uero ad ius leg1timum apud diuersos diuersi fuere legislatores.bmo apud eosdem videmus fuisse quam plures. sicut patet ex re publica attensensium eretensium carraginensium romanorum hispans quoina diuersis regibus diuersas aeceperunt leges. uniuerse tamen Ieges que 1n eadem republica uersatur quon11 earumnnis est unus etiam si sint a diuersis Iegis latoribus eedem esse eesentur 5: hoe inte, I1ge non in substantia: sed in uirtute de effectu.quod melius patebit ex dicendis iurata finem huius eapituli.Deinde cum dicit. Naturale quod. expon1t membra prefacte diu1ssess.& pr1mo manifestat ius naturale dupliciter. uno modo ex effectu aut uiris tute 1stius dleensi ius naturale est quod ubi ν idest apud un1 uersas gentes habet eadevim idest potestate seilicet ligandi de ratio huius est qu1a natura animalis ues humana que huius Iuris est causa apud uniuersas gentes est una at* eadem .allo modonifestat hoc rustum secundum causam cum dicit non qu 1a sic uidetur ueI no. quasi dicat ius naturale non habet uim obligandi ex eo φ hominibus se visum est esse bona de sic ab eis sit statutum.& hoc quantum ad 1ura affirmatiua .aut quia ullam est e1s fienon est e bonum de sic ab eis est prohibitum.& hoc quatum ad 1ura negativa.1ras primum sit clietum de preceptiuis aliud prohibitivis. hoc dicit. 1bi cum dicit. Lentumum. manifestat secundum membrum. eulus primo ponit diffinit1onem. secundo suh1dit exempla. 5e d1cit 1us legitimum diciturquod ab initio scilicet antequam esset statutum nihil refferebat idest differebat esset hoc vel 1llo modo scilicet modo a lege statuto ueI contrar1o. sed postquam lata est lex: reffert 1dest differt. nam legem seruare eiustum eam preterire est iniustum. hoc manifestat exemplis: dicens ueluti si lege sit statutum quod redemptiones captiuorum fiant certo prec1o.1tem si esset statutum eapra 1moIetur &non due oues. dicuntnr etiam Iegit1ma illa que sunt cauta idest leage statuta de rebus singulis 1dest singularibus ac certis ae determinatis. ut si Iege sit cautum sacra facere braside mul 1erri. que forte secundiam gentillum errorem in deam uersam credebatur. legitima quo ν dicuntur decreta idest statuta publiea idest que statum rei publice immediate concermini. uel dic de melius quod decretum cum plures habeat significationes: uno tamen modo ficut patet digestis de re iudicata in lege deis creta decretu accipitur pro senteti a. de presertim senatus aut pridi pis .inta ei pricipis .n lege reputas. iuxta 1 Ilud Iege ulti a. codice de Ieg1bus de costitutioibus. vb1 1ustinia. insit: si imperatis maiestas causa examiauerit Ae Ptibus costitut1s seletia dixerit:omes

omnino iudices qui sub imperio nostro sui sciant hoc ee lege no solu lui causev qua

206쪽

vproducta est sed onrnibus fictilibus. hee imperatori simile uidetur quod ut planugale

in lege prima digestis de constitutionibus principu. ubi ait quecsisy igitur imparoe per epluota 5 lsu Dscriptione statuit uel cognoscens decreuit. uel de plano interlocuisisse. uel ex edicto precep1tuege est e costat.& hec sui quas uulgo costitutiones appellamus. hec ut planus. pro maior 1 quide intellectu phi1n hae parte sulco sidera da tria primo φ sicut 1n speculabilibus sui quela naturair eon ita ut sui prima pricipsa inde ni5strabilia: N: que sui eis admodu ppinca queda uero sui studio humano adinuetae 1ra etia in operabilibus sui queda naturat, cognita. ut sui principia inconsultabiliae ct que sui eas admodu Ppin .ut malu esse uitand6. nulli ee inlus e nocendum. no eEfurandu.& similia alia uero sunt per industriam de consultatione hominum excogitata.& hee a pho dicuntur 1ura legitima. hoc est Iege posva. 5: his simiI1a ee uideturque probatur consuetudine. na1uxta pati Ium digestis delegiis bus & senatus cola Itist consura ludo no solum est Imr sed etiam optima legum 1nterpres. simile

ponit ut pianus eode. r. n. I. de

quibus causis. 5: in. l. diuturna consuetudo. unde habes n5 modicil ee reprehendedi qui putat ee ad Itbitsi e usu sis ut sit uel aliter utatur grfimarica quod R id Iocs haberet: leges quoq; posset quis Q pro sua uia untate mutare sed de his hoibus no est mulisi curandsi hi enim tant qui de rers origine nihil fere destudiisse

secundo notanduHuniuersa 1ura Iegitima otiuntur ex 1ure nature: nS tame ome qSoritur ex iure nature est lus legitimu. bifaria nain poterit aliquid orietne habere ex iure nature. uno modo per uia consequetie: sicut ex pr1nelpiis conclusio. Ac ome tale quod sc oritur ex1ure nature ius dicitur. no quidem legitimul sed naturale nam iuxta plim primo priorum in consequentla bona si antecedens est necessarium: de conscisquens est etiam necessarium.α sic habebit ubim eandem uim quod iuri legitimo non couenit. sicut uerbi graria ex hoc iure quod est nulli esse nocendum sequitur no esse furandum.quod et lam est 1us nature sicut Ze antecedens. cum ubIin eandem habeat uim . alio modo oritur aliquid ex iure naturali per uiam determinationis. modo quo indiuidua ex speciebus originem habent no et sm ob aliud indiuidua fuere nisi ut speciesque per se esse no poterant in i pis indiuiduis esse recipiant. sim li1raui modo iura nature per Iegitima determinantur. oriuntur igitur rura legitima ex iure Datu Are per hoci in effectum 5e executionem no poterat peruenire nisi iure testirimo mediante. ut furem esse pugniendum est de Iure naturali re tamen non est possibile eum pugviri nisi prius determinetur iure Ieg1timo qua pena fit Ipueniendus. N: his queindam alia intelliguntur.primo id ius legitimum quod omnino di isonat a iure natureno tenendum nam hoc solum fuit propter illud. secundo intelligitur eos homines esse uento Ieuiores qui dicunt se posse redere necessariam demonstrationem cuiuis Iuris ieetirimi. tertio intelligitur cum uni 1 ure natu restare quam fura legitima. uniueriale enim multa sub se comprehendit tertio est considera dum in ius legitima oritur ex 1ure nature aIiquando fine erroretaliquando uero cum erroris permistione scut patrimonium ciuitatis diuidi laeundum dignitatem est 1us nature. quod uero dignitas ipsa putetur Iibertas uel potentia est error. item in benefatori exibeatur ho anor est de iure nature. quod autem homini exhibeatur honor diuinus est error ei actis mistus.& de numero horum uidetur quod braside sacrificetur. de exemplis tame non est multum curandum.talia enim philosophus posuit qur suo tempore erat maxime nota.& eo modo quo se habent iura nature ad iura legitima se uidentur habere iura legitima ad nego humana que quotidie contingunt. uel mellu dic ad facta actus humanos iure legitimo dirigibiles. Deinde cum dicit. Videtur autem quibusda. exeludit circa predicta errorem quorundam. de primo ponit 1lsorum errorem eius rationem. secundo soluit. 1bl hoc autem. tertio saluit questionem ex solutione ortam

ibi quale alitem. dicit pr1mo quibusdam hom1nibus uider1 cuneta 1ura esse eiusmodis legitia nulla γ natalia .ro qui de istorsi fuit: ila id quod e naturale Mutabile e. S ubi

Q eande habet potestate.sicut patet de lunt qui eode modo uriti 1nter grecos. ος inter

certo precio fiat uti capra 1 mole turanon due oues.Et que de singuIas cauta legib' sui ut sacra facere Braside S decreta publica. Uigee aut quibusda cucta ee cuiusmodi nata

207쪽

perssas. lura uero quecsim illa sint mutari uidetur. nam de iure quide legitio et, fit ninta tale dubiu non est. de his uero Q nos naturalia dicimus m elisi sint mutabilia patet.

nam pacta seruare nos dicimus esse de iure nature. 5 tame ea pacta teneda sutq dolo deceptus. uel metu cohatus quis promiser1 t. eode*modo licet depositum redere nos dicamus esse de iure naturer& tame arma deposita no sui rededa fur 1ollo. nec etia D tr e prodΙtori.& csseta fere que nos dicimus 1 ura nature mutabilia inuentu turipatet

1gitur in si 1 Iloru ratio locu haberetis niuersa fere 1ura esset legitima & nulla aut qm paucissima esset iura nature hoc dic1t. & ut mih1 quide uidetur isti fuerut de quibus in prohemio dicebat: honesta uero re iusta de quibuρ ei uinis eo siderat tanta uarietate de discrepantia habet ut lege dsitaxat no aut natura edstare uideatur. hec ibi ex ia discendis 1tam in hoc Ioco patet inibi es dixit e ut lege dutaxat noasit natura constare uideanturrplis loquebatur no de set sed de aliis quibus ex mutabilitate honestorsi ali ν iustoru uisu est euncta honesta 3e iusta ee leg1tima.

hoe est lege de no natura costantia. Hoea sit. 'Iultronem error1s prefacti.pro cuius intellectu sui eo fidera a duo . prso vhec littera no modicu est disso,,

na a traductio e antiqua. ideo caueas ne 1 sta per illa corrupas.secudo intelligendu in in ratione prefacti erroris ponune dueppositiones. prima erat id quod est naturale esse imutabile. cssda erat iura esse mutabilia. harsi qui de prono sillonu neutra est in toto de simpη uera aristoteles qui de soluit 1nterimedo dictu ilIoru. & licet littera plii possit resferri ta ad

prim I qua ad secudam eorum spolitionei': tame si referatur ad secudam melius imeelligitur. Δ: presertim erit planior fi littera refferatur ad Ius nature. ut sic dicamus rhoe asit. Lius nature no est ita se habes. s. ut fit omnino mutabile ut illi putabant. sed enim uero 1 .certe 'he l. modo aliquo uel in parte supple erit 1 ta se habens. s. q, ius nais

ture sit mutabile. φ asino sit ita se habens sicut illi putant patet a sufficiente diuisione. iura nain nature uel sunt apud deos uel apud nos. apud deos quide forsam libita se habet.& debet hec Iirtera Interrogatiue leui qua se dicat dubi si no est papud deos no ita se habet. s.cν ius nature ni mutabile ut 1 Ili ma Ie putabant. apud nos eerte aliqd

est naturale mutabile: no omne qu1cle. 1. no rotu qu1dem. ficut en1m patet ex primo de celo omne totu de perfectu differsite quia omne 1n discretis totu in continuis perti tum uero in qualitate esse dicitur. tame alicubi unum pro alio ponitur.quoditra ductione antiqua frequentius inuenitur .ita in hic omne pro toto dicitur. natura tengl ius sicut Ie cetere alie res nature in parte quide potest mutarit in toto uero est 1in

possibile. sed noostante. id naturale quod est apud nos sit sta parte mutabile: nihilaminus est aliud natura aliud uero no naturat sed lege ac positione. hoc dicit. quod autem plis hie dicit de diis credendu est dictum esse no qui de secundu propria intent Ionemi sed gentis paganice que deos plures esse credebat quoru etiam uitam esse puta ibant simile esse uite hominu . si quide de uero omipotete deo 1ntelligat: planius erit. lex nam ν diuisa si ad ipm referatur & proutilia 1 po est consideretur: nemini est dubium φ talis sit perpetua atin immutab1lis omnino. Quale autem. Pluit questionemque ex predictis suboritur.5 primo eam mouet.secundo soluit ibi manifestum e. dilaeit primo dubium est quale ius se potest al1ter habere natura idest per naturam urex natura scilicet sua. ed quale set illud ius quod no se habet aliter ex naturatsed lege aepositione. causa uero dubitandi est: quia utra* sunt mutabilia timiliter. quasi dicat si utrum pest mutabile: dubium est 1n quo cognoscemus ius nature Ae ius legitimm

hoc dicit.intelligendum est hic φ licet pricianus dicas quis pro quato uel qu91 de no

le est id imutabile est de ubicuq; eadem habet

potestatem ut Ignis hac re 1n persis urit Iura uero mutari uidetur. Hoc aut no est ita se

habes sed sic Eni uero apud deos quide sorsano ita se het apud nos certe aliqd est naturale mutabile. No osse quide sed tame est aliud na

tura almd no Datura. Quale aute natura se

aliter habere potest re quale no: sed lege ac prusitione siqua de utraq; mutabilia simila. Manifestu est in alais quos eade est determinatio Natura enim dextra melior est fieri in potest

208쪽

eccmtra: tame hic phs quale dixit pro quod te illud adverbiu similiter hie no dlati sinu litudine: sed actus simultate. Iura qui de nature & legitima sui mutabilia similliere1 dest sic φ tam unu qua abiud est mutabile. 1 tam 1llud fimiliter copulative ponitur.eut si dixer1s plato currit fimiliter socrates sederiquast dixeris plato currit se socrates sedet. Manifestu est. solute questione hae. Ela primo osted1t qual1ter sit mutabile ius

nature secudo qualiter ius legitim v. ibi iura uero. dieit primo man1festu est: quasi dicat man1 festa est solutio huius qd' queritur. hoc manifestat 1n aliis rebus nature. mutatur quide ius naturaIe eo modo quo die alie res nature. alia uero ut videmus mutantur no quide in toto: sed pro aliqua parte. nam manus quide dextera natura est meliis . l. fortior: de tame a casu potest Beti. l. contingere ut holes fini amphidester1.1. duo hil in dextera. ita ut no satis M

ut heses amphidextri Iura uero secun sinistera ea

dum positionesvel utilitate umilia sui mensu utra ν sit eque fott1or. hoc tameris.No en1 omni m locis equales sunt uini apud uniuersos holes esse no po

tritici mensure sed ubi emunt ma)Qre ubi ex errore nature cot1gerit huic uendunt mmores Eode modo iura que 115 sUt exeplo tu poteris alia adlugere naturalia sed humana mon eadem sunt ubi . ut ecce sermone habere ui 1um

natura mutos:cecos: aut surdos

dicamus igitur in similiter 1ura qu1de naturalia mutabilia sui no quide in toto sed saliqua parte est aut hic attedendu q, ea q sui de ratione relum utabilia sui penitus. Cutholam esse animal aut substatia: nee 1n toto ne in parte potest deificere. q uero nosncludutur in diffinitione res: sed sui cosequetia: etia si sint naturalia: mutari a tui deficere possi te salte pro parte. cuius generis sui holes habere pedes aut digitos quiniu1n manu aut pede dc huiusmodi. eodein modo se habet Iusta naturaIla. que ei m anc tuis durur in rone iustille nusqua potat defficere. sicut honeste uiuere. nuni iniuria irrogare no mechari. no furari. no metiri huiusmodi in ratione na* iustitie oms 1 cludutui uirtutes. alia uero sui que ad iustitia se habet no quide ut in eius ratione inclusa: sed ut sequetia.& in his Iocu habet qcr diximus demutatione iuris naturalis. Ita sui depositu redere pacta tenere. ω huiusmodi. 5: ex his scire poteris . iura legi tima emedantur iure naturali: no quide omni sed eo solo ql est imutabile. mutabile mi emedar 1 debet no quide per aliud muta ter sed per id ql est immutabile. Ied lehis oportunius dicendu erit infra ubi de bono & mao tractabitui. Iura uero ost dit qualiter lus legitimu lit mutabile.& dicit Φ ea iura que sui secundu positione αDtilitate. l. que inuituta sui ad hominu utilitate sim1lla sui mentaris. s.frugmenti ocu in1 de alioru huiusmod1. mensure uero uini tritici* no sui equales in omnibus Ioacis sed ubi mercatores ea emut sui maiores: ub1 uero 1 pa uendui sunt minores. qa i Nostra hispania optime praticatur. eode ita modo 1ura que no sui naturalia: sed huis mana. 1. ab hoie 1nstituta ac posita no eadem sui ubi Φ. cuius causa est quia iura legitima ex re publica ortu tur.res uero publice apud diuersos diuerse 1nueni utur. est qui de res publica eoru qui in ciuitate degut institutio. di raro quide uel nunqm inuentisuntur due ciuitates ubi eade omnino si institutio uiuedi. sed una dutaxat est res puishlica q secundu su1 natura ub1ςν est optima. hec ast est q ex iure nature 111telligitur istituta. 1 ta*i sicut iura nature ubi Q sui eade: sic etia naturalis res publica ex iure nariture costruta erit ubi eade. hoc dicit: ex dictis phii hac parte queda alia Latis ut 1I1a1ntelligutur. prio* 1us Iegit linu potest mutari no solu 1n parte sed etia in toto. si eniest iii una ciuitate al1enu est ut dicit ab eo qs esti alia: patet id i toto posse mutari. cu id qΙ est unius possit alterius effeci ecorra. ciuitatis quoin eius de sim diuersa tepoisra iura cotraria conclutur. secudo Intelligitur 1llud maximu principiu cuiuis iuris legitimi: qtapho latissime pertractatur leo libro qui grece polithica latine uero de republica intitulatur. Illud inqua princi ptu est res publica. ex re publica eni cucta O

T1utur 1ura legitima cu res publica fit cluiu uiuedi ypositu iura quide I ltima Hntute quibus i huiusmodi deuelmus ypositu: necessario ex diuersitate rei publice exuv

209쪽

hoc ratne opportunius conderandu puto in eo libro prenotato qui de re publica inutulatur. tertio intelligitur eam rem esse ubi c. optimam q ex 1ure nature intelligitur cossit uta. q Iicet sit in se optima. 1 optime naturet& tame ut mihi uidetur sine iuretegitimo erit omino inutilis. cu opati oes sent circa singularia. Singula uero. agit de

dius Bone iuris 1n singuIaria. uelqet 1de est osted1t quali se habet iura ad actus uel negocia sinstularia.& dicit et, singula. i. quecuo eoru que iure de lege prouidetur. i. cbuti tuu tur ita se habent supple ad negocia de actus singulares sicut uniuersalia ad sinastulari p. nam eaqagutur a nobis multa ac d1 uersa fui. N: quodo i. quodcul iporum scilicet q iure de Iege prouidetur est unu. cofirmatur hoc. quia quod turlum est uesuersale sub quo infinita negoiscia coprehῆduntur hoc dicit. ex hoc loco notabis in licet 1 ura Iegitima respectu naturaliu sint particularia: 5: tameno est ne*ee potest ius legitimuAl no sitimi uersala. de noc coparatione negocior si singulari u.ql bene notabis cotra eoru ineptias qui 1 nepte putat iura legitima esse pure singularia.sut nam* iura legitima ut genera subalterna. Differuta sit. tagit differetia1niusti ela iniurie iusti & iuris.& primo de iniusto de Buria di, eit sic differret quia qJ natura Dei lege prohibetur iniustu diiscitur ide ipm cu fuerit ppetraintum iniuria appellatur. ita* ide relatu ad diuersa iniustu sse iniurIa diciture relatumnao ad natura uel lege qua prohibetur iniustu notatur. si uero referatur ad executione: dicetur 1niuria id ipm qi prius iniustu appellabatur. simili modo se habet ius. raut eni natura ueI lege precipitur est iustu postil uero sit facta ius dicitur. 2 lusti qusisdem degetia uidetur comunius .est eni comune ad utrsim patet igitur ex his φ iusti ilusti de ius injurie erit correptio. ultimo dicit q aut de quot sent sporu 1 pes 2 circa qsint cosiderandu erIt postea. s. in eo libro qui grece polithica latine res publica inllistulaturribi nam agit. de re publica in se & sivis spebus. exquars d1 uersitate diuersa oriuntur iura quarum enim differt ea res publica que est regnii ab eius contraria litaniae: tam tuni leges recales differunt a tiran1cis legibus. eodem p modo esse intelligas in ceteris rebus publicis .esita me aduertendu q, licet plis in libro prenominato consideret de iure 2 1niuria magis in specie quam hic: no tame descendit ad iura Iegit,ma. Din forte alicubi gratia exempli id faciat. uel forte per accidens ut cum narrat leges aliquorum scilicet athenientisi uel Iacedemonte uel crete uel alior m. ἡ hoe uti de possit nos deducere in cognitione optime rei publice de qna in eo libro considerare eius fuerat precipua institutio. sed quia iuxta id uulgare dictum que in fine dicuntur firmius memorie imprimuntur: inde est hic duo max1 me notanda in fine serti henda merito censui.quorum unum erit notanduntialiud dubitandum .extam dictis qui si uidere poter1t uniuersa 1ura legitima ex philosophia tanqu1 ex fonte origine habuisse. ex his Ita* plus maxime notab1s eos nihil agere qui ex iure Iegitimo romanorum uel hispanorum uel aliorum obiciunt contra phm ei uis phiam. subiciturna. scientiat no quidem hee illi sed profecto illa huic.& ut mihi quidem uidetur

pud iuristas duo existunt frequentatissim ridicula. primum maxime diridendum aispud canon istas uideo cum papam fore superiorem ad imperatorem conantur demos. trare ex decretis ut eorum uerbis utamur domini pape . quatum hoc fuerit digressione dignum quidam legista nuper satis ostendebat qui ex 1mperialibus constitutioniis hus ulce uersa demonstrare conabatur imperatorem esse supra papam .uterin itasy rudiculus erat cum illa conclusio demonstrandariuerit ex altioribus principiis e sellicet dum natura optima. Singula uero eorumque iure: 5 lege prouidetur ita se habet ut mniuersalia ad singularia Nam ea q agunc multa sui: dc quodq; iporu unum uniuersale na hDifferiit aut iniustu de iniuria. Ite iustu ecius. iniustu est ena natura uel ordinati .Hoc

aut ipm postq factu est iniur is est Ante uero q

fiat no est iniuria sed iniustia. Eode modo ius.

Sed comuni' dieitur iusti digetis Est aut iusiiurie correctio. In singulis uero iporu q spes de quotmcirca q sint postea cosiderandu erit.

210쪽

re coneris destruere phiam: quanta est 1lli qui ex imperatoriis constitutions bos utile destruere suprema pontificis romani potestatem .sed de his satis. dubitaret ast aliqucirca predicta utrum de iure nature esse debuit aliqua scientia. Ae uideretur alicui Ono quia iura nature sunt per se omibus nota. erit iram csidum hoc supersi a talis seientia. ad hoc dicimus V sicut 1n cibis & potibus atrii saporibus no sunt sana duleia uel amara quecun* talla uidentur huic vel 1llit sed ea sol si que ei homini qu1 optima habet sanitate talia uidetur: sic 121tur se habet 1n rebus anime. n5 erant iram hones, ta di iusta queeun* uidetur cuscu*rnam 1uxta aristotele octauo po ithlee qui distoristos habet animos: no recte iud1eant de huiusmodi rebus: sed h1 sotu qui sansi atet, ree

aut sint iusta&inium que supra

ea Leat Quod si 1nuatus quas ea faciat:nel iniuria est neq; ius nisi p accides. Quib'eni ae cidit iustis 5c uel tui ustis esse agetib'Aus aut

de iniuria determinatur secundu uolutarium M inuoluntariu Cum eni uolens quis facit uituperatur re iniuria est Itaq iniustu erit quodam .At nondu iniuria nisi hoc addito ut uolens quis faciat Dico aut uoluntaria ut prius

dimi est quado quis in potestate sua existens:

sciens Sc Do ignoras: neq; que net quo. Veluti si no ignoret que pulset nec quor neC CUIUS gratia &eoru singula faciat Do p accides neCper uim coactus. Nam si manu al terius capies aliquis altu pulset no uolens facit is cuius est manus nec I sua est potestate. Fieri aut post ut

patre sit qui pulsatur illu uero qui pulset iret 1igere hunc esse homine queda sed φ pater sit

Ionorare. de modo dicendu est in his q alia cuius gratia flut de circa rem tota Sue autem

documeta maxime generalia maximeo utilia. presertim origine iuras legitimi. ori untur na*cuncta iura legitima ex re publica tanqua ex causa rinali. & ex his ut puto uidere poteris: phiam considerare principia luris legitimi. eo siderat nam de re publica& eius principiis. qs etia apparet prout phla cosiderat de intellectu ev rone q est pricipiuemcies iuris Iegitimi: sed de his satis . nuc uero ad alia tra situ faciamus. Vni aut.capitulti tertiu in quo Iuitur questio superius mota scilicet secunda quales Iniurias homo dicatur iniustus.& primo ex dictis manifestat in genere propositu secudo idem facit magis in laeele ibi eorum uero. tertio addit quadam divisionem ad maiore superioru manifestatione. 1b1 1nuoluntarioru aur. circa primam parte tria facit. primo id quod d1ctu est. secundo manifestat id quod dixerat. s. quid telligat per uolutari si & InuoIuntariu .ibi dico aut. tertio dicit prefacta locu habere tam circa iniustitia qua circa iustitia. ibi simile est. S ex his co Ilige quid i his dixerit, pro iporum tame & etia dicendoru intellectu est considerandu q, sicut ex istudo phl ssicoru notatur neri per acc1des dici poterit ex cuiuis cause accidere: de presertim ex

tum habent animu .no erit satiatur paru cognoscere qualia hec sintque uir studiosus honesta Aetusta esse dixerit sicut eni Iesi In

Natura corporis maIe Iuriscant

de rebus simplh sanis: se etia uanimoru mi egrotΙ: pessime suis dicant de rebusnatura honestis Δ iustis. ita psida in contrarium Guillatio Ioesi haberet: Gisdem ratione probari posset: medicina no esse necessari si quata ad eam parte ubi se saporibus odoribus Ae quassiaribus mediis ei narsi 5: ciborin e nsideratur. aristoteles uero tal is esse erectis qui no BIsi 1n aliis uersi etia lithis que natura honesta Ela iusta

sunt. sic ut ea ex propria natura honesta credamus que spe talia esse dixerit. iuxta illud cometa toris tertio de anima comento. xliii. ubi inquit credo eni miste homo fuit regula in natura. N est exeplar quod natura inuenit ad demonstrada UItima perfecistione humansi i naturis. hec Cometator. patet 1gitur ex h1μ ud

ponebatur. habes igitur expredictis in prenominato capitu Io