Commentaria in Aristotelis Ethicam ad Nicomachum

191쪽

qu1d. 1. quatum sit adendum eI qui mimis habet. ab eo eni qui plus habet id aufereta est 1n quo exced1t medisi. Λ: id debet apponi minus habeti.& sie erui extrema ad Gltate redata. Equales In quibus .ponit 1dql dixit in terminis. dices sint tres linee equales quarsi pria sit. aa. csidaibb. tertia. gg.ita Φ in extremitatibus prime scribanea.& secude scribatur. b. 1n extremitatibus uero tertie ponatur.g. at sit ita exeptimila Φ earsi quelibet sit tris cubitoria.& Iinea. bb. maneat in pmutata. ω in I in ea quude. qq. n fine duoru cubitoria scribatur.z.1ta 3 ex una parte. g. et sit qntitas duorum cubitorsi. 5: ex alia sit qntitas unius cubiti. state Igitur hoc casura linea. aa. dematur. a. e.q' exepli gratia sit qntitas unius cubiti. N illud. a. e. apponator et Ii nee q est.pede totii ilIud eopositu dicatur.ggd.qS erit quattuor cubitore. hoc igitur totum.ta . excedit a. e. q' fuerat rellisi de

duobus cubitis .cum 1 pa st quatuor cubitoria & altera sit duo iirss. sed linea b b. excedit solum 1 n. gd. hoc est in uno cubito ita

in mediu qd' erat. bb excedit. a. e. in uno cubito 6e exceditur a toto .ggd. in uno. s ergo ad eqὰ Iitate redigere uelis: oportet ad equalitate. bb. demere de toto.Rgd. parre. R. d. ato id apponere

alteri scilicet. a. e. N sic ersito 1a ut prius equaIia. ad horis 1 stitur fimi Iitudine iniq re. di qui tir ad equalitate. Iliaea quide. lib. est similis medio 1 ustille. alia uero fineu tur fu1sse portiones line diuisse in partes 1 nequales. q per ni ediu iusti ad equitate rediguntur. S: ex h1ς latis est mans festia quomodo in rebus eiusde generis sic accipiendume, diu elus 1 ustitieq in dir1pedis comerciis uersatur. Est eni. ostendit id q' obseruas in rebus eiusde generis esse quo* obseruandu in rebus diuersaria arctu. dicens hoc: scilicet Q quilibet cotrahet iu debet habere equale est etiam ueru 1n artibus ablIs. s. diuersis. ut si cotingat agricola dare frugmentsi cerdon 1 pro calciamento debet itam secundu estimatione uter p recipere equale. nam interiret utim artes factive: nisi qntude quale ages. l . dans aneret. i. daret. acipe paties. i. recipies hoc. g. tantia dc tale pate iretur. 1. reciperet. hoc dicit. notada sunt hic aliqua prio in eau supersus Rint dicta de modo inuensedi mediu uidetur esse 1 ntelligeda in rebus eiusde artis. s. cum datur frumentu pro frumeto. uel calc1amen tu pro calciameto. uel domus pro domo. qi fieri soIet indores sut 1n diuersis Iocis. S in uno loco conuenit uni:& in aIIo alteri. qifieisquetius praticatu videmus in beneficiis ecclesiasticis. hoc torsi patet: qm dixit hic textus in aliis artibus ubi satis expresse uidetur signineare anted eta esse intelligeda in rebus eiusde generis . hoc est eiusde artis. sub his etia coprehedi uidetur ea comercia1n quibus res datur pro numerata pecunia. si tame res sint tales q pecun1a numerar1 possint. hoc dico ppter ecclessasticas prebedas in quibus una pro altera licite datureno tame pro pecunia. cudo notandsi φ ut patet ex littere sentet la astere hic sumitur pro dare.& pati pro recipere. qui modus loquod1 magis est usitatus apud grecos qua apud Iatinos. ex quibus paret in ab alio capere no fit perfectio. cu pati potius implacitio dicatur. Tracta sutiostedit origine nom1nii damni de lucri. dices usus prefactorsi nominsi prius fuit 1n comertiis uolsitariis. N presertim in emptione Ae uetione ac in aliis 1n qu 1bus l1centia lex permisit. quales forte dicut camplares de usuraris.1n his 121 tur quado quis plus habet qua a principio habuerat: Iucrari dicitur. quado uero minus habet: dscitur damnar1.nuando aut nec plus nec mInus habet post comeritum qua ante haberet: d1eitur no lii crari quidem nec damnari sed tantsimodo habere dicitur ea que sua sunt.1: cum lustum mediu sit 1nter plus de minus: erit quo F med1Mum inter damnu & Iucrsi. itain uniuersa comercia sut 1niusta 1n quibus interuentuti uersi 5e damnsi mediu inqua est iustsi Iucri te damni quod ni per hoc q, equu habet mus prius de posterius hoc est ante di post comeritu. q. fit aliqndo uolutarie sed seruo preter nostra uoluntate.& forte hac de causa dixit preter uoluntariu . quod fieri

uice ab. a a dematur. ae . di adiugatur. 'g. Id quod est a n. gd. Ita totia. d. g. g. excedit e a. In

R. d. g. et Ergo. b b. eo ' est .R. d. Est & m aut iis artibus hoc Nam interiret utiq; nisi ago. ret ages & qntu dc quale ac paties patetur hoe 3c tantia 5 tala. Tracta sui aut damni & lucri nomia ex uoltatariis cotractib9 Na habere

192쪽

notantur .primo P nomina dan1 tueri origine 6e proprie esse dicuntur in comerii 1s uoluntar11s : trahutur tame ad inuolii arta cfimertia 1n quibus postqm Iniuria fuerit estimata: esse uidetur lucru iniuria & dfinum ei qui iniuria passus est secundo notab1s ossis fere hodie mercatores esse Iniuriatores. nam mercatura hodierna esse uidetur speetes qued a furtir aut si magis placet speetes doli & fraudis.& piget me Φ meriscatores no pudet per fas ct nefas quatum possunt lucrari. uiuere ita, de mercatura equodam odo uiuere de furto uel rapina.lta ν officiu quato magis lucrat1 usi lato det rius. ut sui apotecarii medici 2 huiusmodi tertio notabis iudeorsi genus hom1nu ee pessimu. cu ommisso naturali questu:ad uille ac turpe declinet. sed dubitaret a Iiquis utrum ome iuersi in foro colate

tio 3amnari ceu in emptione dc uenditione ac

in aliis quibuscus licentia sex permisit. Quado autem nec plus nec minus sed ipsa per seipsa fiunt sua se habere dicunt & nec lucrari nec damnum pati. Itaq; lucri cuiusdam rae damni

medium est iustum. Preter Uolutarium equuhabendo ec prius 6 posterius. Ed uidetur aliquibus repassu quidam simpti esse iustu: ut pithagorici dixtarunt Diffiniebant enim simpliciter iustum cste:id quod repassum sit alteri. Ueru hoc no cogruit neq; ei iusso: quod est secussu legesnci ciuili uoco autem ciuile id quod es elabile .R epas um no congruit ne iusto quod I

distribuendo consistit eis ei quod ad corri

tie sit restituendii. ad hoc est cliiscendu q, si hoc no fiat de Iloenistia principis aut senatus ueItotius populi: dubium no est Q sit restituendum. qua de re si ultra

dimidia iusti preeii quis pro re

aliqua acceperiit dubitandu noest quini restitutio sit facienda

citra dimidia enim fusti preci

Ira romanorsi permisit contrais hentes se adinvice decipe sicut patet codice de resc1ndeda Deditione. lege secuda oe ψctaua. hec aut romanorsi Setia hispano. ru Iex fundamentu habet ex eooto tu de partibus suom patriis monio potest sine iniuria disponere secundilo sibi toti conuenit. Sed cum uni iter si populi deum recognoscat superiore: erit

satis per Plexa questio uti u talis lex potuit iuste ferri a principe aut senatu uel populo.& cu hoc apud unsuersas fere getes permissu esse uideamus terit qui poe de iure gentiu ac nature.& cu uniuerse nature precepta adeo sint: fiet profecto illud deo iubete aut permittente.& s dixeris ql illud no est nature preceptio: sed potius nature corruptio quod aristoteli ceteriis 1apietibus magis placere uidetur: si ita inqua dixeris: paret qu)d fit dicendu erit ita. in foro conscietie ome lucru restituendu. qae si veru esti pauci: 1mo qua paucissimi sui qui recta huius uite sequatur uiam. sed de h1s satis. nunc uero dereliquis explicemuS.

Est uidetur aliquibus.capita quintia 1n quo circa proedicta tragit quoru da opinionem. ostendes in quo male re in quo bene dixerinr ae primo ea sponit. securio reprobat. ibi uerum hoc. tertio ostedit in quibus ae qualibus prefacta opinio sit vera. ibi sed in comunibus .d1cit prio*quibusda de numero quorum mersit pilagorici uidetur iustu esse nihil aliud qm repassu quodda. diffiniebat enisi ustu esse id qa repassu alteri idest ab altero hoc dicit. notandu q, his occasio erradi fuit quia nuper dicebas corra heres hie equalia prius & posterius: hoc est ante re post contractu. ex his itaq; ut detur et, secundu iustilla uniuersi cotrahetes id qd agunt repatiatur. Verum hoc improbat prefacta opinione eius P iusti diffinitione. & pvso illoru errore proponit. Reudo quantu ad id de quo magis est dubiu probat illos errata. ibi multifaria enim. 1n prima parto ponit tria iusta quibus dicit no c5uenire prefacta diffinitione. ω dicit sed hoc repassu no congruit: nec ei iusto ql est secundu leges nec ciuili iusto & uoramus hie 1 ustu ciu1Ie id qd' est sociabile. 1. id quo ei uilis foetetas c5tinetur at* seruata 1tacppro eode sumutur hic iustu secunctu leges 2 1ustu ciuile. pIanu est igitur φ steti,du hoc iustu no cogruli repassu. nam siquis opetur secundu fortitudine aut i vera

193쪽

ilam aut qua uis aliam de uirtutibus: factit quide fuste cum secundu lege operetur qora iubet honestat A: tame est plans in ille spe qui sic 1uste operatur nihil repatitur ab altero. ite est manifestu in repassu no cogru1t ei iusto qd in distribuedo c5sistit redaΩsum em dicere uidetur equale in quantitate & simile in qualitate. erit ita I repassum ubi actio de passio sui eiusde qualitatis simul de qualitat1s.pIanu est aut q, in distributione nihil tale 1nuenitur. sicut eni pride dicebamus no est ibi equale secundu quatturalem: sed secundu proportione. nec ella est 1bi similitudo. cii honor aut ciuitatis pastrimon 1si tr1buatur pro ciuiu dignitate. que dicebatur esse IIbertas potetia genus aut uirtus. hec uero a rebus que diuidutur longe sunt dissimilla.patet igitur ex his ιν repassum no congruitanec ei iusto quod est secundu leges. nee etia ei quod in distribuedo consistit. nee repassu quidem congrnit ei iusto quod ad eortigendu pertinet.quod supra 1nis comertit α existere dicebamus.licet prefacta quidem opinio de hoc iusto loqui uidebatur.& lustum euiusdam eorsi qui rada smans appelIahatur hoc erat: fiquis patiatur que Delit rectum est iudiciu . hoc dieit .intelligenda sunt hie aliqua. primo φ iste radamans prout aliqui dicunt fuerat furis eonsu Itus qui dicebat svdlae tunc recte 1udieare qua do ludicaret iniuriatem 1dem repati quod agebat secundo considerandu m plis circa hoc iustu tantum do insistit ob id quod de hoe solo dub1si erat an ei possiet congruere repassu. est etiam alia ratio quia de hoc prefacta omnlo loqui uidebatur. de hoc ita* iusto est uidedum utrum ei possit congruere repassum & Π quoquo modo congruat quis ille modus sera Mu Itifaria enim. hic duas adducit rationes quibus ostendit φ repara no congruat et iusto quod in corrigendis comerciis exfstit. secunda ratio ponitur 1bl 1 nuoluntarium ellat dicit primo:ς, repassu multifaria idest in multis discordat ab eo iusto qJ ad corrigendu pertinet. ceu sequis constitutus 1n magistratu idest pr1ncipatu alium percusserit: n5 I1cet eonstitutu In magistratii eadem percussione repercu ture siquis alius magistratu percusserit: no solum spe qui percussit est repercuciendus eadem percuivione: sed etiam est afficiendus idest pugniendus aut torquendus supplicio. f. ma ximo. nam hodie quom fecsid si leges romanoru S et id hispanoru qu1 mag1stratum percuteret:ex lege tulia magestatis bona semul eum usta anamitteret cuius rei causa est: quia cum princeps titra ut si pra poplitia aut sal te uniuersu representet populvi qui principem tedit uniuersu uidetur ledere populsi. hoc 1gitur dicit. sed uidetur contra qlsupra dicebati* lex solum resipecit ad differetiam damni. 8e ut quIs utitur se hie quideiniuria fecit de 1l Ie passus est. de se hic damnu dedit:&1lle damnu passus est. ad hoe est dieendii φ iustitia que in distribu edo con stit directe de per se respecit personaru d1fferentia. ea uero iustitia que in comerciis corrigedis existit per se quide respec1t reruequalitate. sed tame quia hanc cognoscere non potest: ni R ex differetia loel teporis de personet quia ita inqua esticonsederat quo. personaru differetiam. quod frequentius contingit in his eo merciis que sill 1nuolutaria. dicamus igitur φ nquis principe percusserit: iudex ut equale delicto a peuciere accipiat penaicostderabit principis psona at* dignitate: in qua eaq1n se e parua maxima cesetur pcussio. pro hoc stat paruo φ1n principe maximo cesetur damnsi maximum suppl1ctnm maximam h penam dabit ludici ipe percu r. quo facto:erit 1n quantitate supplicium equale damno: de clania num supplicio.quod menti comendabis. Inuoluntarium etiam . ponit secunda ratationem dicens Φ etiam in penis capiencl1s multum differunt uoluntarium ei inuolu tarium .nam qui penitus 1 nuoluntarie fecerit. nulla pena est afficiendus. de si partim uoluntarie secerit:partim quom pugn1tur.ita. iniur1e quanto uoluntarie tanto grauiores at* maiori supplicio castigantur. patet igitur m pro eodem delicto seu e 1 niuaria ceteris paribus qui uoluntarius peccat grauius pugnitur. non 1gitur erit iustum

idem quod repassum . nam B esset idem: uniuersi qui siue uoluntarie siue inuolutarie

pendia pertinet Atqui uolui quidem hoe dicere dc Rhodamantis iussu. Si patitur que Leitreetu est iudiciu . Multifaria em discordat. Ceu si in magistratu costi tutus percusserit:repercutitio licet. At si magistratu quis pcusse rit: no solu repercussi edus ipe est: veru etiam supplicio affici edus. Inuolutariu etiam: de

194쪽

equales irrogaret infur astequaliter esset afficiedi.qaut ex iam dictispatet est omIno

falsum. dictis phi in hoc loco sicut ex multis aliis notabis iustitia uersari no sola circa exteriores opationes ut aliqui dictit: sed pot1us circa interlores volsitates cosis tere uidetur. cu iuxta internatexterna quo ν rint remitteda aut afficieda. Sed in c5munibus. hec e tertia pars huius cap1tuli: ub1 os edit i quibus de qualibus prefacta oopinio sit uera.& prio in letum pponit secsido id probat. 1bi na 1n repededo tert1o manifestat 1 terminis 1dql dixerat. ib1 faeit asit. pro intellectu prime partis conderadu: phs hie p comunes societates comercior si intelligere uidetur uolsi talia comercia. A presertim c6mutati oes emptioes quom cte u editioes. in quibus plis dieit 1 usta cottinere repassumo quide sim inlitate.I.idelitater sed potius secundum proportonem.i.

uoluntarium multum dimrunt. Sed in il

- . net contrapassu: no quidem Ite

communibus loca elata bUS Comerciorum hu- nt oenitus idem sed ciuia re

uoluntarium multum disserunt. Sed in cib

- . net contrapassu: no quidem Ite

communibus loca elata bUS Comerc1Orum hu- q, snt penitus idem sed quia reausmodi iustum continet id quod repartitur hus estimatis: reique datur&α

secundu proportione&n5 secta duequalitate,

est e mutatior si res que datur ualet gratia exempl1 numos dete: ee quom res que accipitur ualere debet dece. itain utr1uis rei ad numu est eade coparatio: cum utrob1m sit modus comparariola decuple. patet igitur φ modo aliquo uterua comulantiu idem repatitur ql agit. hoc dicit.sed uidetur phm sibi co tradicere. dixerat nam supra elus iustitie q in distribuedo eositi mediti esse accipiedum secudu geometrica Pportione que in equalitate existit cSparationis. mediu uero iust1tie que in comertiis corr1Redis exstit dixerat accipiendu ee secundu arithmetica proportione que consistit in equalitate qntltatis hic aue uictetur dicere centrariureum dicat 1 ustu quod 1n comeri1is uolutariis existit cotinere repasusum secsidu proport1one re no secudu equaI1tate. ad hoc aliqui dicunt in huiusmodi comerius debet esse equali tas rei ad rem: Ne sic ut dicut phs Ioquebatur supra.norita me ut illi uolui esse debet equalitas act1onis & passiola sit quibus iuxra illorti assertionem atteditur Ppr te repassio de se clieut intelligeridu esse dictum phi in hoc loco sed ergo ercle isto rudici si no satis intelligo diei maristoteIes in capitu Io precedete feetia in hoc eode iusta sene dixerit utrsim comulantiu debere pati tantu de tale quatsi de quale ageret. ite patet hoc a plis i hac materia accipe uideξ agere pro dare: de pulpro recipe. stat aut m dactio se acceptio i comerilis G debent equales. erit igitur niscut& rerutfie etia act1onu &passionu equalitas. ppter qymihi u1detur aliter es diciedum.pro cuius intellectu in taliqco fideracla .prio m repassu tuc sprie dicitur qu uomet dui ae loes due quoq; pa mora:& ae 1ones quide adinvict passiones quoin inter se fur 1 de specie. ut exepli gratia se quis altersi percutiat ab aΙtero quo eoae. modo repercutiatur. uel sequis domu aut pretienti fi tale fie equale pro tali di mIs dederit.Ι Διν da mi & 1d q, accipitur sint equaliamo solu 1n estimarione pecvnte sed etia in natureqntitate at* etla qualitate. ilao apprie repassio est qndo ql agitur de patitur l. qi datur cie recipitur sunt eiusde qntitatis eiusdeo nature.large quide repassu dici potetuqndo ql datur 5e accipitur sui lde no quide 'ntitate de qualitate naturet sed in uaI re & estimatione. cudo cosederandu equale Ae eulitas bifaria accipisitur .s. Pprie. de ne in sola qntitate esse diculur. alio modo large s. pro idet, tale. de hoc modo a pholite sumi uidetur eu dieit iustu cotinere repassu secudu sportione re no secudu equalitate.item est notandu φ si aliquorsi ad allud fuerit eadem uel equalis coparatio: ipa

quor inter se necessario erunt equalia 1n quantitate.cum igitur rerum que in comerciis tribuuntur eadem sit comparatio ad numu: necessario sicut in comparatione: sic etiam in absoluta quantitate eruntdnter se idem & equales. dicamus ita ex his ad qstione in phs hic equalitate sun ni pro nature Identitare. repassum quoin no 1 prie secllarge dicit. s. prout id quod agitur de patitur. 1. datur de recipitur sunt idem: no quidein natura sed in proportione. hoc est estimatione uel ad numu con paratione. quo casu res que tribuutur 1n comertiis sui equales in coparatione simuI de quantitate. itaui in omni comertio concurrunt simul hec clue equal1tates. sed una quidem per se: ea 1 cilicet que est rerum equalitas. alia uero est per accidens. hec enim ob id queritur

195쪽

alsa sine ista stabilis no est .ex coparatione enim reri1 ad numu selmus Isiarum equalitatem & 1 nequalitate. cum eni talis coparatio fuerit eadem: lpe quot res inter seqnalitate sunt equales si aut prefacta coparatio non fuerit una: res quot erut inequales.sed dethis satis Nam inrependendo. probat propositu. secundo ex dictis infert eoarolartu. ib1 itam grati ars .dicit primo iustu inqua continet repassu secundu sportio. nemrnam ciuitas.1. ciuilis societas consistit.1. consistentia ac germanentia habet i re endendo. i. per hoc . cluibus adinu 1ce fit repensior secundu proportione.l. retu uaa i rem aut extimat1one.hec est igitur argumetationis rat1o.culus confirmatione subdit dicens: aut en clues cum uolunt sibi adinvice secundu Dportione rependita ut inquam cum hoc uolunt:querunt id quod est male. 1.1niuste & tuc societas ciuilis erit seruitus ni fi 1s qui acceperit. reenderit secundu proportione oe ob 1d est manitestu: quia s lus seruus e qui male 1nlusterit repensione eius rei qm enosto adquirit. cum enim seruus

sit dni quidqd adquiriti domio

suo adquiritata* csi seruus n1hil poss1deat nihil poterit altes: r1 tr1buere pro quo repensione 1uste querat. immo si id querit: Iniuste quer1t cum ipe D1hil prius tribuerit. retributio uero tributione fuisse supponit. aut inis quam dicemus ciues 1d quod est iuste querere cum uolsit sibi inuicem fieri repensione secundsi proportione se 1ta inquam dicatur 5e repenso no fiat nec erit quippe retributio. societas uero ciuilis eum sit no dialea nee seruilis sed liberoru mne retributione quippe no poterit consistere. hoc dicit intelligenda sunt hie aliqua. primo in societas sine retributione consistere potest. ea tame erit no liberor si sed dnica. civilis aut societas sicut patet ex rertio poΙlthice est quide no seruorum sed liberorum societas. erit ita. contradictio si dixer1mus laeserate aliqm ee ciuile Ne inter seiscios no esse retributione. si igitur ciuitas consistere debeat: retributione quo ii ex stere necessariu est. secundo est notandu . traductio antiqua in hoc capitulo multifaria mendosa aut incorrecta reperitur .alla ubi eni deffectuosa re alicubi superflua existit 1n ea naui parte veru hoc no congruit. demetuosa 1 nuenitur: deffecit eni totum illud usq; ad eam partem repassu. in hoc uero paragrapho que premanibus habemus 1b1 eudicit. Aut en 1 qucd male est quersit.addit antiqua traductio& Π no. quod penitus supergini est.nec stare poterit cum phi sententia. hoc aut hic notadu esse decreulmus ne aliquis inconsiderate istam per antiquiore corrsipat traductione. Ita p gratiaru. infert ex dictis corolar ba. dicens eum inter clues esse debeat repensio secundu ypor attone inde ita* est aliud quod retribuant no habentes ut retributio no desit in prois tu faciunt gratiarum sacrum .idest gratias sacras. que ideo fuere dicuntur quia rebus sacris scilicet deo de diuinis substantiis no alia quam gratie exibetur. in promptu uero esse dicuntur qu1a nobis nihil tribuendu promptius existit. hoc en1m. Lee iii proptu retributione proprisi est grat 1aru concludamus igitur ad propositum cν ille q munus contulit esse remunerandus. ac ille qui primo susceperit: dedet incipere retribuere.& se no in aliud saltem in gratiarum actiones debet sat1s facere his hominibus qptimo tibi crediderant. hoc dicit.& notabis hic φ ibi cum dicit remunerandus e eniill ud enim poni uidetur non causaliter: sed replective aut forte ponitur pro quidem vel 1 Ilaetiue. Facit autem. exponit 1n terminis id quod dixit de hac retributione portion1s. re primo in fabro de furore: seeundo dicit idem esse in ceteris artibus.ibi est autem. pro intellectu prime partis debet quadratum describi. β: in summis anguis

lis scribantiir littere. in uno quid .a. Per quod faber intelligitur. in aIlo uero. b.

Nam m rependendo secundu proportione consisti l ciuatas. Aut eni quod male e que runt: dc seruitus uidetur esse nisi rependerit.

Aut ql bene:& si n5 retributio tollitur.At re

tributione cosis ut. Ita v gratia rufacra in promtu factu trut retributio sit.Hoc en1 gra tiaru est propriu: remuneradus est enim g numus cotulit.At rursus ID incipere debet et suseipit. Facit aut retributione secudu ppotatione per diametru colunctio Ueluti Aber in

in quo. d. ortet ergo accipere fabrum a sua

196쪽

sgniscas sutores. insertoribus uero anguIls seribanturi in uno qu1de.e. qdi sit opus

fabri. f. domus. in alio uero. d. significas sutoris opus.Lealceu. faber ita. sit generale nome ad uniuersos opifices. re sutor ad cuctos qui ex sutura uiuut. hoc igitur faciato protrahatur linee diagonales. s. a fabro in caIceu de a domo in sutore. si igitur neum clebeat inter fabru de lutore 1 usta comutatio:opportet φ 1n angulo. d. tot de caIce 1s apponatur quot domu adequare possint. ut si ex Il grana domus ualeat centu calac suot1dem 1 ut apponendi. hac igitur facta adequattoe: si fiat repat Do erit mr dies,tur. f. repentio aut retributio.alias uero idest si ante qm fiat repastior non fiat huius modi secudum yport1one adequatio. se 1d 1nqm no fiatmee equu est nec cosistit. idest consistere potest societa . s.ciuilis. nihil enim est qa vetet opus unius artificis ee me

tore ex illius opere:& spm sibi tradere de suo. Si ergo primu sit equu secudu pportione pos

tea repassio fiat: erit quod dacitur. Alias uero nec equum est nec consistit Nihil enim uetat melius esIe UNIUS opus il alterius oportet Lgitur illa equari. Est aute hoc ec in aliis artibus. m inretarent utis: nisi faceret Leuens quantu& quale ac patiens pateretur hoc dc tantum re tale. No enim ex duob' medicis fit locietas:sed ex medico dc agricola de omnino aliis Sc inequalibus.Ueria hec equada sui. obrem omia quorum est permutatio talit esse couenit ut quodamodo coferri

ex aliis qui huis semilibus: sed medico &agriuola. M. ex his quoruni opera sunt omnino diuersa ato 1 nequalia si autem iusta fieri debeat comutatio: prius opportet huaiusmodi opera equare. quibus equatis 11 fiat commutatio: quilibet id quod agit repaiutitur secundum proportionem. unde patet iustum continere repassum secunda pio , portionem.quos hic concludere 1ntendebamus. ex d1cenass quoin III sequenti capriuio fiet hoc omnino manifestum.est autem hic considerandum P in optima republica1psorum art1ficum nulla omino commutatio esse poter1t.tales nili iuxta attitotes

tertio ae septimo polithice in huiusmod1 republ1ca senti noli quiciem liberi Leoc vessea iporum ciuium serui ato instrumenta.1tain cli rea aristoteiis in hoc Ioco uexa suntnb quidem semper sed plerun*. cum fere uniuerse respublice extra optimam sint republ1cam. sed hoc in polithica opportunius quam hic aisserendum uidetur. secundo notandum . philosopus hic per quatum de quaIe idem intelligit. eodemin modo per tantum cie tale. ita*1Ila coniunctio. et non copulative sed interpretatiue aut exponist1ue ponitur. ut set sensus tantum de tale idest tam bonum uel tam utile: hoc est dice , re tanti ualoris uel estimationis.est etiam hic modus loquendi usitatissimus in nos tra lingua hispanica presertim apud tabellones qui in contractibus frequentissime apponunt petrus aut 1ohannes uel alius Amit1s obligau1t seipsum ac bona sua mobiis 11a ac immobilia reddere martino uel alii semili rem talem uel aliam que sit tanta acitam bona.14mili 1tain modo loquendi aristoteles in hoc loco usus est. Vamobrem omnia quorum. capitulum festum de modo quo saluatur proportionis forma 1n commutationibus. 5: primo facit hoc. secundo facit planiora ipissa que dixerat ibi quod autem Circa primum facit quattuor. primo ouendit quid ne id quod mensuret omnia permutabilia. secundo quomodo fiat huiusmodi mensura istio. ibi quam multi enim.tertio concludit omn1a permutabil1a esse uno aIiquo meti. enda. ba opportet ergo.quarto ostendit quomolo rebus adequatis fiat rescissio.im eis

Iius qm opus alterius.quod euidens est in domo 6e calceo. si itaui iusta debeat f1eri obmutatio, opportet ea prius adequar 1. qd si fiat: cotinebit iustu hoc repassum secundu pportione qa hieostendere erat Ppositum. hoc dicita Est autem. dicit Idem esse

in ceteris artibus. na interirentutissi artes: nisi quantu cie quale agens 1dest dans faceret idest daretiac spe patiens 1 clest recipies pateretur 1 dest reciperet hoc. 1 tanta de tale. confirmatur hoe

quia societas scilicet eiu1Iis uel die societas id est socIalis eomutatio plerum. Ioquendo no fit

ex similibus. 1io enim fit ex duae chias medicis hoc e ex o Peribus

duorum medicorum . nec etiam

197쪽

equare dsuersorsi artinclum opera que sunt omnino diuersa at* 1 nequalia. ex hoelia

duo secuntur. primo uniuersa permutabilia e Te conseribilia. que eim nullo modo eonferri ualente nec iuste permutari poterunt. secundo sequitur prima necessitas num1. erat nain necessaria mensura aliqua: qua mensurarentur permutabilia. talis ita mensura dicitur esse niamus. numus enim cuncta metitur permutabilia .at per hoc ipsorum excelsum ato deffectu metiri no dubitamus.& qm in xta usitatissimn modulois quendi phl omis mensura dicitur medium: numus quo ν no incongrue mediu appeIIabitur. hoc d1eit. 1nteII1gendu est hic o sicut ex iam d1ced 1s patebit rerum permuta bilium due sunt mensure scilicet prima & secunda. prima na* indigetia di)itur.seiscunda uero est num us de qua mensura hic primo disserimus. Qua multis eni. ostea

ualcant Allob 13 mrmus in usum uenit&qsi mediu factus est. nam cu sta metitur.5 desectum de excessu. Qua multi ena calcei ad quant domu uel uictu . oportet igitur quotqde faber ad sutore: totide calceos ee ad domu uel uictu aliter no erit permutatio nes societasHec ioitur nisi equalia quodamodo sunt

Do erunt. Oportet ergo uno aliquo cuncta

metiri ut supra dixim9 hoc est secundu ueritate indigetis que esa cotinet. Nam si nullo in d iseret:uel no similiterruel no erit permultatio uel no eade.Sed ueluti subsidiu comumdarum reru numus copositus est Et ob hoc nuismus uocatur φ no a natura:sed a lege que no-

mos dicitur est inductus. Erit igitur repassio cum equatio fiet. Quaobre quod agricola

uerit. tempus quom labore & Impensas sutoris cum unum par calceoru fecerit. secundum itaui illorum ad hoc excessum facito scire poteris quot calcei sent dandi pro una domo. eodemin modo considerabis de agricola d. sutore. ceterisq; semilibus. Oportet ergo. concludit cuncta permutabilia uno aliquo metiri. apper1t etia quid 1 Ilud sit quo omnia sectindu ueritatem mensurentur. ed dicit quia omnia permutabilia prius debent adequari quam fiat huiusmodi permutatiotergo quia ita inquam est: oportet uno aliquo cuncta metiri ut supra diximus. N uerbum quidem metiri sumitur hie apho 1n significatione: no quidem activa sed passiva. hoc aurem quod secundu ueritatem omnia continet idest metitur est indigentia paret hocmam se homines nullis reis bus indigerent: nulla esset permutario. re cum no similiter indigenti no est inter eos permutatio eadem idest equalis . uel dic φ 1lIud eadem refertur ad diuersas gentes χιpud quas cum diuerse sint indigentie: diuerse quoq; permutationes. indigentia ita 1ecundu ueritatem cont1net omnia numus autem compositus a nobis e ueluti 1 subis fidium rerum comutandaru sicut enim traditur primo polithice contingit aliquem alterius rebus indigere alter uero que ipsus sunt no indigeret inde ita. fuit ut nudmus componeretur pro quo etiam ille qui aIterius rebus no indigeret res suas peris mutaret.& ob hoc numus uocatum P no a natura sed a lege que strece nomos dicitur est inductus. hoc dicit. ex hoc ultimo dicto notabis friuola esse illorum sententia qui dicunt numu dici a numa qui secundus fuerat romanorii rex. iste nacp ut quidam fingunt fult primus qui numti numersi inuenerat. quod forte apud Iatinos verum ee

potuit. Erit igitur repassio. hic ex predictis ostedit 1ustum continere repassum frudit quomodo fieri debeat huiusmodi adeqt1o. 5: dicit qmmulisti Hest ualde multi calcei domu

aut uictum adequant. cum isti itur nobis fuer1t propositu calisceos adequare domum aut uicistum: opportebit totidem calceis os ad domum aut ulctum appoMnere: quot quidem faber aut aisgrlaoIa ad sutorem. hoc e in qnto faber aut agr1coIa1n Iahorest spensis excedit latorem. 1 mos in deeuplo fuerit huiusmodi

excessus: decem oportebit appo aer ecalciamenta. & nisi quidefiat huiusmodi adequatio: non erit permutatio. nec civilis scis claras eo sistere ualebit. si igitur hee esse debent: reru quoQ3 peres mutabiliu adequatione esse opis portebit. hoc dicit.quod ut meis: Ilus intell1gasiconfiderabis te,

pus Iaborem simul N: 1mpensas fabri cum unica domu fabrica

198쪽

mo facta igitur rerum adequatione: si fiat permutatio erit profecto repassio fim pportione. cum uter ν pernutantiu agat patiatur idem secundu oportione. 1. secundum estimatione. quaobrem oportet quod agr1cola ad sutore id opus sutoris ad opus agricolerest dicere φ eam eoparatione debet habere opus sutor1s ad opus agricole qm habet agrieola ad sutore tam si agricola in labore 6e 1mpens excedit sutore in decuplodi opus quom sutoris excedere debet opus agricole in totide. ut dece opera sutoris detur pro uno opere agricole. quod alit d1ximus excedere. intellige in numero: no qui, dem in ualore ueI estimatione. sicut enim sepe est repetitsi in estimatione esse debent equalia Mo eadem. 1taΦ utri uis opus debet esse unum Ae 1dem in eoparatione ad nu

ferendu est hec si permutabuntur ad proport1onis norma. hoc est dicere ιν quando permuta ne esse debent equaIla proportloe hoe est estimatione uel numi c5 paratione. alioquin si qua domu tantur No essent idem sporisonet sequeretur in alterum extremsi haberet utru F excessum se1Iieet plus in bono de minus imalo. sed quando permutantes

191 habent sua sic idest secundu

proportionet equaIes sui.c5 municant qui de homines 1n Pinuistando ob id Φ 1n rebus Pmutandis eme potu 1t eqlitas hu3usmodi Pilicet secundsi proportione hoc dicit patet 1gitur ex his Psiquis in permutationibus toleret repat Tu Fili proportione: iustum quo I simul cum huiusmois direpasso tolleretur ibi Agricola. exponit ust dixit in termiaenis. qt ex dictis ut puto satis eis rit tibi trianifestu. Quod aut1ndiget a. facit planiora ea q clemensura dixerat Δ: prso ostediequomodo res mensuretur. sectido quomodo mesurate permutetur ibi quaobrem. circa primu

duo facit. primo ossedit 1ndigetia sim ueritate esse rersi mensuram. secudo ostendit quomodo numus aliter qm supra sit dictsi deseruiat s permutatioibus ibi Pro futura uero de ut mihi uidetur utri uis partis Iittera cu sentetia ex his erunt satis plana ex pria parte notatur ut prius reru duas e Te mensurast scilicet indigentia q ex sui natura rebus mensura imponit.alia est num us qui no ex se: sed ex nobis heiq, sitrersi messura. lacudo notatur ex paragrapho secundo Φ namus dupIici negessitate fuerit inuentus priomo ut pro futura permutatione esset nobis fideiussor. secundo ux rerum permutabiislium esset mensura: eo* rerum 1parum neret permutatio. habes etiam ex hac littera. licet numus plerum. loquendo magis possit durare quam cetera permutabilia: cuhoc tamen stat P 1pe quoq; numus ficut re cetera aliquando diminutionem aliquanis eo corruptionem patitur.quod fieri bifariam contingit. aliquando quidem ex 1e lpo 1nterdum uero ex nobis ip1s. quod quando fit n6 pauce nec Parue or1unt ut inter homines lites ara discordie. Ggobre. manifestat qualiter fiat permutatio. secado u

n iiii ad sutorem id opus sutoris ad agricole opus.

Nec reserendu est ad proportionis norma cupermutabuntur Alioquin utruml excessum habebit alterum extremum. Sed quando sic habent api sua equales sunt ec comUDicant.

Quod huiusmodi equalitas i ipis fieri possit

Agricola a. alimenta. C. sutoribά opus eiuSquod equatur d.Si ita reprehensio fieri non posse imo foret societas. Quod aut indigentia sit id unum quod cotinet depreheditum uas non indigeant ad iovice:uel ambo:uel altern5 sit permutatio. Quod admodum quando

eius quod ipe debet quis indiget. Veluti si ui

no indigeant:& triticu exporta dum tradant. Opus igitur hoc adequari. Pro sutura Ucro permutatione facienda cum opus fuerit si

nunc nihilo indigetiumus quasi e mistar

quidam nobis est. Oportet en 1 qui huc affert accipere posse: id quo egeat patitur certe hocade no en1 semper equu ualet Ucru tame uult manere magiS. Quaobrem oportet Oabus

rebus preciu esse Nam siepmutatio erit semps aut hcc erit: dc societas erat Num' ergo laqmesuras adeqt.Nec ei sine pmutatiae societas

199쪽

que inodu numus sit mensura. ibi re 1gitur.tertio ponit in terminiscibi domus pria duo qna nihil fere aliud quam superioru repetitio esse uidentur: ommitamus prudentie discreti doctoris. pro intellectu quide ultime partis intelliges esse auri pondus 1nquo sint dece mine re id quidem appelletur. h domus uero sit. a. que ualeat quin minas. Iectica sit. c. uaIens una mina. patet igitur ex his lia. erit medietas. h. ipm quido c. erit fp1us .h. decima pars.lpius uero. a. er1t quila pars ex quo manifestsi est quotleetice adequet donriss .qm quinet. si ergo fiet1 debeat permutat1ot opportebit dare I, domo una lecti eas quino. 5e hoc modo ut est desse manifestu permutationes fiebant anteqm esset numi compositio.n1hi I eni differ utrum pro domo quinet lectice dentur aut quanti precii sint Iedllae quino. hoc dicit. β: in fine epilogat dices quid ergo iustii sit quidue iniustu diximus. nositabis hic domsi ualere quil minas si ille m1 ne sint 1nter se estis Ies. N: ob hoc dicit uel equales.

1lao ibi uel poni uidetur 1, sal,

rem aut pro ei.1 te notab1s . m1na genus e monete auree ut diacui. qt nobis fere e ignotu.& ihis de repassione fine facimus is ergo determinatis .capitulu septimii in quo osteis ditur qualiter iustitia eiusq1 opatio sit me diu. 2 primo a ponit 1d quod in tedit. secusso proscis turibi Λ: iustitia. terrio epilo, stat 1ia de iustitia. circa primu duo ypoinit. primo modum quo luste degere sit mediu. secsido qliter fustitia sit mediocritas. ibi iustitia uero. dicit ergo primordetermiatis his. s. superioribus a pr1ncipio huius libri quili us ad hac parte: his inqua determinatis est man1 festum.1.facile poterit fieri manifestsit φ iuste

degere. 1.1uire uiuere sit mediuinter facienda patiendas in1u irla. patet hoc na aIterv. s. iniuis r1a est plus habere de bono alterum tuero. s. iniuria pati est mi, nus habere dehorto. S ade Φ.iuste degere ut patet ex superioribus mediu est inter pIus di minus habere.erit igitur iuste degere mediu inter faeienda patienda in iniuria. qJ hic ostedere uoIebamus. ibi Iustitia uero. tagit modsi quo iustitia sit mediocritas.& dicit . 1 ust1tia mediocritas dicitur. no quidem sicut cetere uirtutes q ditatur duoru uictoria mediocritates .cii eim iustitia fit mediocr1tas Inter facienda patienda. iniuria de pati quide iniuria no sit ulciut erit igitur 1ust1lla me diocr1ras: no quide duoru uictorsi sed 1deo mediocritas dieitur qu1a medii sit effecti,ua .iniustitia quippe 1nde extrema appellatur qa extremoru sit opatr1x. Et 1 ustitia. prostatur repetes aliq ex quibus insit manifestiora at* Iucidiora ea duo u yposuit. s. q, iuste degere sit mediu 1nter facienda patieda* iniuria.& q, iustitia sit medioeritas no quide duoru uicioru sicut cetere uirtures: ci qu1a medii sit effectiva. pro his ita declarandis hic tria premittit. primo diffinitione iustitie. secundo iniustitie. ibi iniustitia uero. tertio dicit hec duo: scilicet sus de minus recipere sub iniuria continerI ibi iniurie uero pro intellectu prime de secunde partis est confiderandum P ius aut

iniuriam facere poterit esse bifariam .ptimo cum qu1s inter se de alium facit ius aut esset. nel permutatio sine adcquatione nes adequatio sine mensura. Re igitur uera impossibile est adeo inter se diuersa couenire Verupro indigetia unu quida ec couenit:& hoc extintu Ita Dumus uocatur hoc ena omnibus mensura adhibet. omnia metitur numus. Domus. a. m.ne dece.b. te stica e. Igitur.a.di

midiu b. si quini mina ualet domus uel equales lectica uero sit decima pars.c.huius Q est b. Patet ergo φ lectice domu adcquat quoniaquinq;.Quod igitux pec huc modii erat pmutatio antiu numus esset manifestu est. Resert

aut nihil utru lectice quinq; domo aut qnti lectice quin s. Quid ergo iustum sit qui in

iustum diximus. Is uero determiatis manifestu est q, iuste degere: mediti est inter faciedu A. patiendia iniuria. Nam alteru est plus habere alteru min Iustitia vcro mediocritas e no eo

de modo ut i superiorib' uirtutib'. sed si, ipa medii c.Iniustitia aut extremoru. Et iustitia

de est p qua iussi' dici Alasti opator secudu

200쪽

iniuriam. euudo quidem cum hee facit inter flos quod pertinere uΙdetur ad Iudi

ces at p ad un1uersos magistratus dicit ergo primor iustitia est per qua secundu electionem iustus dicitur operator iusti ac tributor iusti sibi ad alium.& hoe quando facit Ius inter 1ecte aIlum .est quom iustus operator at ν tributor iusti alii ad alium . de hoc quando tanqm1udex lus facst inter alios. operaturitam iustus. sic: no quidem ut cominodi det plus sibi minus proximo. 1ncomodi uero cotra: sci Iseet ut de in comodo des plus proximo fidi minus sibit sed ita 1nqua operatur ut sibi Ae aIli det equale secsidum sportione. in distributionibus quide secundu geometrica. in comertiis uero secunardum arithmet1ca. eodemto modo faciet: si conringat eum tanqua iudicem facere 1us alii ad alium. hoc est inter alios. hoc dicit. α caue ne hanc I1tteram corrumpas secundum antiquam tractuctionem.

et Elione attributor sibi ad altu εc assii ad aliu

no sic ut comoda qua de plus siba manus proximo,Incomodi uero Cotra: sed equa secundum

proportione. Eodet modo alu ad aliis. In austitia uero contra est.Naq; hec excessus 3

defectus: modi dc anco modi absi 4 portioe ob id uero e essus de defectus est iniustitia: quia est eius QP est excessus 5c Aesectus. qntu ad se quide excessus utilitatis simplr:5 desectus damni quantu uero ad alios in suma eodemodo: sed preter .pportione ut cotingit. In

cere e inludia. De iustitia igit 3e iniustitis qualis est utriusq; natura dictum sit hacten' de similiter de iusto Sc iniusto uniuersat 1 Um autem fieri possit: ut quis iniuria sectat de nodum sit iniustus ob quas isurias quis facies iniustus iam est secussu una

quamq; iustitia ceu fur aut mechus:aut latro:

Dei sic quide nihil differt Nam si coeat qs cumulicre: sciens cit quar sed no per electiois pricipiu: sed propter animi perturbatione iniuriam quidem facit:sed no est iniustus Quem

est nam antiqua traductio thae parte incorrepra ac fere Intel Iin1 bilis. Iniustitia uero ponit diffinitione iniustitie. q ex his ut puto tibi satis erit mans festa Iniurie uero. dicit sub iniuria eoprehendi hec duo. s.ssus &minus recipere de bono. fi diis cito pari. s. recipere id F minus de bono est in urie L pertinet ad insuriam: UeI cotinetur sub 1n furia. pati uero . . TeciPC1d qis est plus de honor est face. re iniuriff. hoc dieit. est tame ad uerredsi m pati id est minus

dieit iniuriat culpabi Iet arm malu se nequa: no qUide quatu acteum qui patituri sesquantu acteum qui id agit. unde hera ianssct ide esse fidi non esse uiciosti ad

diuersos holen relatu . ite nota

his uniuersa hec quanto ad euqui patitur esse in ol stariat ntu uero ad eu qui agit stir uolutaria. hoc dico qua alias sicut egoi dis melius patebit nec erit1 bilus nec iniuria Defustiistia igitur. ponit epilogum. qui per 1e planus est. V m aut. tractatus tertiusde 1 ustitia re iusto ciu1li ι captis primu quatruor cCtinet partes. primo mouet questione iam relinquit soluenda infra in capita tertio huius tractatus .secudo dicit de quo lusto queret questio prefacta. ibi nec latere. tertio conciuesciit preter ciuile esse queda alia iusta .ib1 1tacp. quarto manifestat id quod dixeratrostedensq, civile iustuqd' est ustu simpIiciter coueniat liberis hoibus . iustu uero secuduquid offectit couenire ceteris aliis. ibi est enim iustu. pro intellectu prime partis sunt Quo notada. prio* sicut ex ia dicedis melius uid bis ea lata dictatur formaliter iusta uel iniusta q riunt ex electione que uero fiunt ex ignorantia uel animi perturbatio. De uel alio quoquo modo no dicuntur iusta uel iniusta formaliter. sed ii quide d1cane hoc erit material r. scio cosiderandu q, illa littera uel sic quide nihil differti interro,igatiue debet legi: ut dicamus uel sic quidem supple dici poterit: nihil differt scilicet quoquo modo talia fieri. 1stud inqua diei no poterit. ite pro itellectu secude partis CSti deradu q, phs hic p holes liberos intelligit ciues quoru unus ali1 no subicitur: seu potius i rebus ileis tribuutur sui egi es. i.equabiles fissi geometrica proportionem