Commentaria in Aristotelis Ethicam ad Nicomachum

221쪽

Simile est quod ponitur in capitulo march15. prima questione prima ubi leo papasnquit &marehlon 6: basilites & cetere herethicorum pestes non habent deleua gelium quiano habent spm sanctu sine quo humanum fit evagellum quod doretur; nec potemus in uerbis ser1pturarum esse euangelium: sed in sensu non insuperflete sed 1n meduIa.non in sermonum foliis: selin rad1ee rationis .hee ille. Ex hiis aliis in multis patet iura canonica idem direre quod ph1losophsi qui legis uoluntatem e. quitatem appellat. Nunc uideamus an iura e1 uilia ad hoc diserepent. de primo utidendum est quid 1ura 1mperlatia ei rea hoc disponant.1nqu1t igitur iustinianus 1n lege Hacuit codice de fudietist placuit in omnibus rebus precipuam esse iustille equitat1s, quam scripti iuris rat1onem. hec imperator. Apertius loquitur in lege no durium. eodice de Iee1bus constitutionibus ibi ait no dubium est in legem comittere eum qu1 uerba legis ampIexus contra legis nititur uoluntatem. nec penas insertas Iegibus euitabit qui se contra lur1s sententiam seva prerogatiua uerborum fraudualenter extulat. hee i Ile. Appertius ad huc ut detur hoc dicere 1mperator fredericus1n libro laudorum: in eapitulo que fu1t prima causa beneficium ammittendi ubi altsed quia natura nouas disroperat edere formastpotest multis modis contingere ut a Ile multe emergat cause uel occasiones quibus uideator iustum Dudum ammitti posse ideo ν 1udex ubim solers & discretus & equitati obsequsidare solicitus subtil1tereuncta dispensans: prouideat liqua fuerit ant1quioribus causis similis aut maior ut pinde sciat utrum beneficium sit ammittendum aut nihilominus retinendum. hec fredericus. patet itaq; ex dictis imperatoris in hoc loco equitatem eme tenendam et1amsi non sit scripta 1n eau 11ς Dudalibus cause uero laudates non minores 1mo uero mas

ores mihi uidetur quam cetere. Nec ab hiis discrepare uidentur 1ura digestorumnia pandetarum. in titulo quidem de legibus Ae senatus consultis 1n lege scire t pauis Ius inquit: scire leges no hoc est . uerba earum tenerer sed u1m ae potestatem. de in telage sequenti dicit benigniux Ieges interpretande sunt quo uoIuntas earum conseruetur. hec ii Ie. 2 est ponderandum uerbum benignius .nam quid aliua benignitas quaequitas erit 1tem 1llud interpretande. ex quo apparet si, legum interpretatio modo aliquo ad subditos pertineat. In alia quo ν lege idem paulus sie dicit: in ambigua uoce legis ea potior accipienda est signincatio que ulcio caret. presertim cum uoluntas legis ex hoc colligi possit hee ille simile est quod dicit Infra eodem titulo dicensico tra legem facit qu1 1d facit quod Iex prohibet.in fraudem uero legis qui saluis uera his legislsententiam eius circumuenit.hec idem. 6c 1n lege sequenti ulpianus ait:fraus enim legi siti ubi quod Der1 noluit ser1 autem no uetu1t. id fit.& hoe distat fraus ab eo quoa fit contra legem. hec ut planus. hec de alia quam plura sunt ex quibus i fallor est plusquam manifestu tenendam esse: non legem: sed legis uoluntatem.quod esgo dico 1n agibilibus principiorum esse maximum .est enim tale quod Nec i toto ne in parte fallit nec faIlete potest.& hoc menti comendabis contra popuIum insipiens tum iuristarum qui sicut in multis aliis: in hoc grauissime aberrantiasserentes inscitientia sua nullum esse principium quod in toto uel in parte non defficiat. sed his puisto esse miserendum. sunt enim miser1 non satis scientes que principia queue conclussiones esse dicantur. si enim eaque legunt saltem mediocriter 1ntelligerent: uiderent quod nisi esset propter hoc maximum principium nec libr1 digestorum nec decreto a tum etiam si essent infiniti sufficerent ad gubernatione minime persone.quod quis 1n quovis de suis famulis speriri poterit. ille nam. famulus qui non mentem: sed preception1s uerba sequItur aut es nimis hebes aut nequam 5e pessimus. Sed pro Dtellectu maiori d1ctorum de etiam dicendorum sunt hic aliqua consideranda. primo quod hic Ioquimur de lege non quidem de tirannica aut OI1gare hiea: sed de ea que recta intentione est positat cuiusmodi est regia lex aut imperatoria. et ut uno uerbo comprehendam taIes sunt uniuerse leges que communem 1ntendunt utilitate. Seeundo considerandum quod idem fere est in aliquo casu preter legem agere pro Ioeo de tempore Iegem interpretari. quod recte faciet non modo princeps et uerum quio cuneti subditorum si modo recte intelligat. Et quia hoc est potissimum 1n quomo, derim iuriste a philosophia dissonant:eorum argutiones hic enodare uolumus. subiaciamus ita ν rationes quibus aliqui conantur ostendere nusquam esse Ilestum subdi.

tum agere preter lege scriptam. Et primo obiciamus ex phia: sic qui preter legem

222쪽

ngst iniquus est. eut patet ex prinei pio huius libri quinti lille ubi de Iustitia Iestass

tractatur. Secundo sic non Ilaetiudicibus agere preter legem sicut patet ex primo rhetoricorum: ubi dicit plis omnfa debere eme determinata Iege iudicibus . cuius rei tres assignat causas quarum potissimam esse dΙc1t quia lex no mouetur affecti hus qffin iudicibus non raro fieri videmus. quod si iudicibus non licet agere preter Iegem nec aliis licebit. a maiori negative ad minus. minorem enim ulcietur habere potesta tem alii quam iudices.ad hec duo d1cimus .ad prim si est dicedum quod prerer lege ais Rere bifaria cotingit. uno modo preter legis uoluntate. S sic qui preter lege agit iniquus ato legum transgressor dicitur. 1 hoc modo plis loquebatur quando dixit qui pter legem agit iniquus est alio modo poterit quis agere pieter legem: idest preter logis uerba sequendo legis uoluntate. 4: hoc modo agere preter legem no solum est Iiis cirum veru etiam bonum de equu S: ex his patet solutio ad illa duo que ex phia obiciebantur. Ad secundu dicimus φ assuptum no omnino uerum . de ad phm dicimus m lucticibus debent esse determinata lege omnia scilicet possibilia. 6e tame sicut ipse dicit. no est possibile omnia determinari lege. oportet 1iam qui plura relinqui 1n arbitrio iudicis.Nunc uidenati ei de his que obiciuntur ex fundamentis urri usus iuris. canonici & cluilis.& ut melius uideant aduersarii quante sint efficat leti Ie argumentationes ad quid quom directe sit respondesum tarquemus in forma dialetica. 5e pri mo sic nemine licet in iudicando proprio sensu uti: igitur nec preter legem agere.cS sequentia tenet quia ex oppossito sequitur oppositum. assumptum ponitur in capitu alo primo de constitutionibus ubi concilium meldense 1nquit: nonsi statuta ab omisnibus custodiantur.& nemo in ludieiis uel actΙonibus ecclesiasticis Gio sensu: sed eoru auctoritate ducatur. hec ibi. Et simi Ieu 1 detur quod habetur icta eodem titulo In capitulo ne initaris prudentietue. Secundo sic equitas soIum habet locum chli ex no sit scripta: igitur nusqua erit Iicitum agere preter lenem conseqntia tener qaex OpDostro sequitur oppositu. antecedes ponitur de transactionibus in capto ex parte iuxta senem capituli. ubi papa sic ait: in his uero in quibus ius no inuenitur expresum procedas equitate seruata: semper in humaniore partem declinando: secudu qae Personas di causus loca de tempora uideris post urare. hec ibi. iubetitam papa ubi ius scriptum no inueti itur procedere equitate seruara. patet igitur a cotrario iam . ubi ius inuenitur scriptu no licet ab lpo declinare. Ad hec mere canonica dicimus. ad priniu negadoco qntia. nec ex opposito coseqntis sequitur oppositu antecedetis caerii quis recte agit prerer lege no suo: sed legislatoris uritur sensu. facit eni id qfflet,

gislator 1 pe si ad et Iet uti. faceret de hoc fere est ast 1bi dicit glosa: dicens in nemo debeat duci suo sensu scilicet malo:qui uero sensu legislatoris ducitur nec suo sesu diicitur nec lue prudetie inititiir re ex his patet quid ad aliud capim Didiceda. Ad secundu dicimus etia negado colaquetisi. nec eni veru est ql ex opposito sequatur opis potitu. na1n casu in quo I ex scripta deffecit ius no Inuenitur scriptu nec expressiu. a uti asino diceretur lex defficere. capim ital ex parte potius arguit ppositu qua opponis tum . nos otia hoc dicimus t equitas in eo casu Iocu habet in quo leae idere nopo ituit. cum ita 7 occurrit casus in quo legis uerba tenendo iremus contra ipsius uoluntatem: equitas locum habet que relictis uerbis mentem sequitur. faciendo id quod Iegislator si adesset uti P diceret. patet igitur q, pro tali casu ius non 1 nuenitur expres sum. & siquis dicat φ hec non sunt consona glose 1n loco prenominato. n dictis quorundam doctorii m. est dicendum quod philosophia cum testus iuris ipsa parturiisai:glosis 3e doctoribus minime subicituri nisi quatenus manifeste dicunt ueritatem qu e philosophie est amica. di ex his ad alia tam decreta quam decrerales tu poteris respondere. uento ad iura ciuilia.ex quibus primo sic obicitur: ad solum principem spectat legum interpretatio: igitur nusquam erit licitum alicui subditorum pretet legem agere consequentia tenet quoniam alias non solum principis: sed etiam culus, ui esset legem interpretari. antecedens ponitur in lege prima codice de Iegibus. ubi imperator iustinianus inquit inter equitatem iurii 1nterpositam interpretationem nobis solis opportet & licet inspicere. hee ille. simile est quod habetur infra eode tb tuto itine leges sacratissime. dc ilege secuda codice de ueteri 1 ure enuclea . his quo o accedit qst augustinus air i li. de uera reli. dices i huanis Iegibus oportet iudicarano de ipis sed secudu ipas. secundo 1ac: iudex iudicare debetiscudu alegata 2 P ara

v. i

223쪽

l Itur no erit licit si iudice preter Iege agere. cosequella tenet quia ex opposito opponae sequi uidetur. ans ponitur i Iegetillicitas .parapho ueritas digestis de officio pre,sd1s simile notatur in capto pastoralis de offitio delegati de in capi b1udicet ille.1il. q.vj1. tertio sic uerba absolute dicta debet accipi'ppriam eoru significationettulinusqua Iseebit agere preter lege scripta coseqntia tenet: qm alias rederemus appria uerboru signone. ans notatur in lege Do al1ter.digestis de legatis tertio. fimi Ie uides ιν phs dicit prio phieoru ubi dieit Φ hec absolute dicta medicus edificat e falsa. significat em ut inquit φ medicus Fin q, est medicus edincat. hec mi fortiora argumeta qex iure trahutur.* s ad ista ressio dere sc1as: ad cetera facilius dleere poteris .pro solutione primi sic distinguendil est de interpretatione. est ei legis 1nterpretatio triplex. queda generalis necessaria 5e in scr1ptis redigenda. alia generalis nec in seriptis redipeda.alia est particularis necessiaria nec tame 1n scr1ptis redigeda. Λ: hec se habet bularia. est eni queda in amb1guis altera in manifest1 s.f. ubi est man1fest si lege ee cotta eius uoIsitate. elus ita. Iius cuius est lege codere est ipam interpretari in omni inisterpretatioe excepta ultima.in eni occurrit casus in quo si lege teneremus e manifestum q, 1 remus cotra testis uolutate: cuiuis sane intelligentis erit lege interpretari .phec igitur dicimus ad leges in oppositu ob1ectas. uniuerse quide Ieges 1lle loquutur aut de interpretatioe generali aut in ambiguis. ubi Rilicet no satis scimus quid lex spa uelit.qa satis apparet ex uerbis 1mpa tor1s in lege Iestes saeratissime. ubi sie dicitin quid uero 1n 1 e legibus fortasse obscurius fuer1t latu:oportet ad impatoria interpretatone patefieri. dur1cia plegii nis humanitate incongrua emedari. hee1b1. patet 1 tam φ de obscuris Ioquitur. dixerat na ν obscurius fuerit de cetera. Similis forme Dydetur qst dicIt in lege secuda de ueteri iure enucleado. 1nqu1t eni siquid uero sie ut supradictu est ambiguu fuerit uisu: hoc ad impiale culme referatur per 1udices de exauctoritate augusta manifestetur cui soli concessu est de Ieges codere de 1nterpretari. hec ibi patet 1gitur 1m patore no de manifestis: sed de ambiguis dicere. Eode* modo dielmus ad illud augustini. Ad seeudu ciscimus negado coseqntla.est eim elemcus pecclis in corraditione illa eni in cotrariu alegara probat Iudice debere iudieare secudu alegata se probata in factomo aut 1n iure. est veru . se du 1ura impatoris p

missu est litigatoribus φ possint alegare de iure uidetur 1gnu 1 in Iege unica codice ut q desut aduocationi. ubi 1mperator inquit: no dubitadu est liquid alittigatori. hus uel ab hi Is q negociis assistut minus fuer1t dietur id supplere de proferre qlsellat legibus & 1uri publico eo uenire. hec ille per hoc em qd 1mpator dixit no dub1tadu est iudice Ae cetera significat iudice debere supplere de iure. per id uero siquid a Ilitigatoribus de cetera ignuit littigatoribus ee smissu posse alegare de surc. qt etia marco ciceroni placere uidetur. aristotelis ast 1n primo rhetoricoru fuit doctrina nulla, tenus esse permissu littigatoribus posse allegare de iure. debet quide iudex1nstrui alittigatoribus in facto:no aut in iure. probare en1 an sic sit factum uel no ad litigatores pertinet. utru aut sit lus uel iniuria iuste uel iniuste fac tu. graue aut leue hoc ad

ludicem pertinet. 6e in recta quide re publica sentetia aristotelis mihi sine dubio uti detur vera. Ad ypost tu igitur redeundo dicamus . 1lla iura in cotra risi allegata phat ιν iudex no potest supplere de facto. 5: hoc nos cocedimus & tante Iudex potest didebet supplere de iure: imo ratesone hoc dictate: potest de debet cotra ius scriptu face, 6 e. sicut eni princeps 1ura nature q 1pe no codiderit at* etia diuina poterit iuste iterpretari pro parte: sic etia peritus 1udes se habebit circa iura principis ita* ratide exigete: interpretabitur huiusimodi iura salte pro parteratione ita p hoc postulate teneis bilino quod lex dicit: sed ql uelit. Et est hic aduertedum Φ nemini facit 1niuriam iudex qui secundil aIlegata 2 probata in facto 1udieati etia fi spe ut est per lana priuata contrarin esse setat. e. est huius rei causa quia iudex est persona publica qui iniudicando ulce di persona gerit populi. totius uero populi ad aliquem de populo nec ius nec 1n1uria esse poterit. cum totius ad parte nec fit 1vs nee in1uria. sine ulla itam in1uria poterit populus disponere de quocu. ae de honis suis pro ut expedit populo. ut silens istitur populus φ minus Iederetur si unus aut pauci sine culpa plecteretur quasi esset licetia iudicibus suo arbitrio iudicaditinstituit iudices iudicare no secsidu eaque ipi ut persone private sciuerint: sed secundu ea que Iegitima probatione sibi cortat. sed de his satis. Nuc uero ad teritu respodeamus obiectu. ad-dicimus quod

224쪽

illa lex no Hr. de illud aristotelicia in cotrariu aleeatu . Ioqbatur eni phs corra antiqόres de qbos dicit stldu re eoru uerbis qufidiu nobis de sporsi intellectu aliud no contet in tali ig1ξ casu stadsi e uerbis legis:no de tanqua uerbis nudis uelimus adhere ire fi hoe eer plusqua stultu' sed ideo hoc facimns qa ea qua innificant uerba G,prie accepta credimus ee Iegis 1nretione qulldiu aliud nobis no c6stet.& ex his ut puto satis patet illai corrariu obiecta no ee 1pedimeto ars stoteli Q plane uult particulare Ieis guinter pratione minere ad uniuersos holes Caneatin recte intelligetes. Sed ua in expositicie littere dictu e φ lmsi emedatio fieri debeat naturali equitaterno quide oti sed ea sola qua intendit Iegidator: sia ita 1nqua est: dubitaret aliqs sit illiu ς ro.& stfit talis eqtas qua in tedit legis a

Tru aut sibi ipi Itursaas sacere possit

ex Iupra dictas patet Nam Iustoru alla de aliqbus dubitati recurressu esut secussu oem uirtute a leoe ord ata.Ueluti ad alia q sint cetera at imobiq

les aniuria facit Oct si uoles scies que & quo mobilis e atin indefficies. hec iis modo.quero pira se occidit Ueses id agat contra recita lepe qa nopmittat lex. iniuria ergo redit Iestis lator ad Petindsi dsci facit. At cui iacit an eluitati: na sibi qdem no nius m ea estas qm intectit Iegis

Ouia uoles patit Nuit aut uolet nium

de civitas pena costituit ae est queda ee rectus prlaeps. uis ta ex iure qua ex phla plane deducie in tes modestinus digestis de Iestibus nulla iuris r5 aut eqratis benignitas patis ut q salubriter p utilitate oim hoam introducuturrea nos duriori interptatioe corra ivorsi comodsi Dducamus ad severitate hec ille simile est ql 1mpatores Dedericus Ae lotarius diat 1n libroseudorsi in capi de prohibita laudi alienatoe. ubi inquisit imperatis beniuoletie ypriu ee i udicamus comoda subiectora luestigare.& eoru calamitatibus di Iigetl cura mederi similrrei pu bonu statu aciperii dignitate Oibus priuatis como adis pponere. hec illi planius hoe dieere uides psis tertio polithice. ubi ait: qcun respu. ad comune utilitate in tedui: hec recte sui secsidu 1dql e sim pro iustu qcum uero ad ria eoru u pressit utilitate sol ut aberrat qui de suop oes reru rectars publicaru

tat ql bonsi est authon si eis uides iuxta illud hoetsi libro tertio decollatioe prosa octaua ubi in te dedit ei Duidelia creatis hac maxima cauta manedi e ut quoad posui naturaliter manere desideret. qre nihil e φ ullo modo dubitare qas cocta q sui naturi raIiter appetere costatia pmanedi. ac sul deuitare pnicie. hee III e.1ntedit 1ta ν priceps honsi ciuile qae ego maximu puto apibili si ee prscipi u. psertim i l si emedatoe. de qhle dieere nfm fuerat spositsi 5: in his de honore equo dicere fine tacimus. Trsi aut sibi ip1. tractatus sintus de ultimus huius qnti libri cotinet latsi modo unicu capim .i quo tria facit. prio mouetur Ne soluis questio utru aliqs pqssit mbl pi iniuria facere. cudo coparntur adsulce facere di pati 1niuria. ibi manifestsi attertio ondit uel qlis set iustitia o trassatione de similitudine.ibi s trassatione.ipria Pte tria facit.prio dicit qstione illa ex supradictis determiari posse. csido ibi. na iustoru. ponit duas rones s bus alicui uideres φ us posset sibi si uria tacere secuda ropohitur ibi plerea.tertio ibi at cui tacit. determiat uer1tate placte qstiois.& prio qntu ad iustitia legale. secvdoqiitu ad Pticulare. ibi insus lacu du qcr. tertio lagit radice pinfacte selutiois ibi in totct aut. t pria pie duo facit. prio ponit ueritate & Pcedit interrogative dices seus seipm occidat: iniuria facit Deut patet ex ronibus sidiet, s sed est dubiu cui faciat iniuria. itam uictedu e an iniuria faciat ei uitati quasi dicat planii est* ciuitati. hoc patet a sufficiete diuisione. na ΙIIe aut faeli 1niuria sibi aut ciuitati. R

225쪽

bl quidem no faciti 1gitur eius. tali faciet. ibi Quia uoles. conrmat hanc Iutione xpositast primo ostendit ιν shi no faelat iniuriam seeundo quod factiat ciuirati.lbi fraui. ubi id p sig/

num conrmare uidetur. Insu

peri ubi ostendit.nullus sib1 ii ursa laetat sim particularem inlustitiam. 5: primo antenta proponiti secundo Id multifariam

probat.1b1 nam simul. ubi qttuor circa hoc ponit rationes. Dacunda pon1tur 1bi preterea. tertia ibi preterea.quarta sti 1nsuperi sequitur 1lla pars. In totum tib1 tangit radicem prefate solutionis. 5e hes pars propter sul euitatem no diuiditur.Deinde eum d1e1t Manifestum asst comparas adsulcem facere 6e pati iniuriam.&ostendit primo utrumo esse malum. secundo os, tendit m per se deterius sit facere quam pati iniuriam.1bi uerutamen. tert1o ostendit per a Ddens posse fieri econtra.1b1 Sed per accidens.Sequitur 1lla pars Per translationem. ubi ostenis

dit que uel qualis hoc est quoruiit iustitia per transsationem ursimilitudinem dicta.&ex h1s ut puto satis uidere poteris que1n hoc eap1tulo dieuntur.Ex dictis 1n hoc capitulo plana nuntquedam superius d1 . dixerat quidem phi Iosophus Φ patris

ad natos.& dni ad seruos no re Ius nec iniuriam .nos autem ad

didimus idem esse' euius ν supioris ad subditos. ei: hoc semper secundum leges ab eo Iatas. se,icus autem erit si ambo sint subis lecti aIteri culus legibus utereti astringitur. causa ita. tie rattio 1storum omnium patens ni exh1s que hic dimnierit. . Notaabis quo. ex his singulos ac misgulorum bona non tam sui qm1pius eluitatis esse quod Nanti us ut alias divimus habes priore octauo polithlee. te in his fiunitur Iiber quintus.tractatuis de moralibus ulrtuitibus.

ignominia aduers' situ et sespm neeauit ad ei uitata 1muria secat Insup selm imust' est q solii iniurias ae no o no pras no pol sibi ipti iniuria facere na aliud hoc est q illud e tam quodamodo iniust' sic prau' ut timid'ino ut

tota habes prauitate qre nec scim hae iniuriatur.Nam simul foret eide ablatu esse dc adre

ide ql est impossibile sed semp in plurib' ne

cesse est eo iustu de iniustu.Preterea uolutariudc per electione de primu .q eni ab alio les' ideficit aduerse illu nouidetur iniuria facere sedide ipe rade simul patitur di facit sibi. Prete, rea seqretur ut uoleti iniuria posset fieri. Ius sinepticularib' iniuriis nullus iniuriae

Dullus uero e adulter sue uxoris nec Eraetor sui parietis neq; sur suaru rem In totu aut tollitur ut qs sibi iniuriari ualeat selm diffinitione uolutarie patiadi iniuria. Manifestum aut ' utra praua sut dc facere dc pati.iniuriana aliud e plus his q mediu.aliud e his mi uelut sanitas I medicina bona habitudo 1gin

nastica. rutame peius e facere iniuria.na id Cia prauitate e ac uitupatur εc prauitate uel psecta sim ruel He.n5 en1 oine uolutariu cuiniuria sed pati iniuria sine prauitate e dc sine iniuria. r se igit pati iniuria minus e malu Sed p aecides nihil prohibet ee mai' at no est

ea cura arti sed dolore laterisdicit maiore mor

bu a offensione pedis lieet fieri possit aliud p

aecides si cottingat ossedete pede cadere &abosti ' rapi de mori Per trassationem uero

ac similitudine est non sibi ad stipi iustu sed

suoru aliqui .nec ome iustu sed dnieti uel conomicu. his em ronib' diuisa e eaps animi

q ronem het ab ea qest sine rone ad q si inspucias uides esse iniuria ad stipiti ila est in his pati alud preter sua desideria. Ut igitur pentiae

ampanriee adinvice aliqd iustu Se istis.De iustitia quide ae aliis moralibus uirtutibus d terminatum sit in hunc modum.

226쪽

Inesin sextus 11beris .

Vonia prius viximus.liber sextus qui est de uirtutibus intellectititi fle pri

eqda termanu mediocritatu qs diein19 ee Iter allis uirtutibus Intellectiuis recessu dc defectusecudurem rone. Est athmusmodi sermo uer'qde sed nequas clarus te quatis fit 1pa sola prudentia Sanasars secultatib'de ub9setetiae hoe dimnit determinatat posidit. edia uere diei pol nec paria nec min' laboracu ud possit per

aut negligessu ee.Oed mediocriter dc ut recta ea q deterrulara sut i libris supi et1 bus de presertim i seeudo sishro.& dicit: bene dico de rone recta cosideraret am tractare debemus na di i oibus dictis habitibus. Cuirtutibus moris queadmodia in allis rebus. Cartificialibus est qd'da signit ad q'inspicies qui roriem het. 1 qui r ne utitor: in tedit de reniliti t.1. auget, minuit de id signil est quid1 terminu mediocritat fi l. est tale o q' qui rone utitur dimnit at uidete iniat mediocritates qs dicimus esse inter excessa re deffectu no sidefim rem sed fim recta ronem. na excedere di desticere i hoc loco diesiturino ea q modo quoesset, excedui aut deme1st: sed illa issmmodo q ronem rect1 1n plus auri minus egredi situr. hoe d1cit. sed qritur qd fit illud signsi ql in hoc loco clie1t i agibilibus esse tanqm m8sura cte regula. aliqui dicut φ huiusmodi fienu sit id ql decet de covenit in rebus agedis sed uides cona. na N: id qd decet de eoueit est mediocritas determiata phuiusmodi s nu ut patet ex d11tone uirtutis e ei uirtus hilus eIectivus i mediocrita

re cosistes determiata tone iram mediocritas determiae rone l. p rone. 1 de asit respectu e1ulac ee no Dot determ1nas & determiarsi. siqnsi di signatu requia de regulatums

tellectiva pruderie. qae uerius uidetur. 1ed de q uoluerit dicere potin agibiliu sit dux regula. una pricipalis repriare hec e Dirtus 1 tellecti a prudetle.d no minus mediocrItas qm extrema determinatur. ε alia regula minus pridi palis. 5: hec est 1cl qi' decet de eo uenit. 1.1pa med1ocr1tas: i Densi di regula diei poterit no respectu sui sed respectu extremorum Est aut huiusmodi sermo. hic tertio ondit m illud Icire de rone rectano sumetat ad eius pfecta notiela. de dicit huiusmodi sermo. s. opanou ee id ql decet sim tecta dictat ro: e qdem uerus sed nequaqm clarus. na qui hoc & non ampl1us sciret: nihilo pIus pncere uidebitur 1 opatioe qm n nihil sciret. esi sermo genericus ad opand si set inencax ut patet I arte medicine.aΙ11su' facultatibus de quibus e scia-l. dientur scie. s. pratice q Iarge appellat1oe late continentur. hoc dicit. demonstrationi in hoc Ioco ob id tenere uidetur ga prudentia se videtur h=e 1n moribus re ag11libus queadmodsi ars in artifieialibus et factibilibus et nota id uerbu sed nequaci clarus. ex hoc eiu pater oem doctrina generica esse obscura. sed cotra ptio phtruoruin pricipio. ubi genera dicutut prio et magis nota speciebus. dic noticla generica

227쪽

est pria: sed nequaqm sufficiens et clara ad opationem. opatio ei termiatur ad singulatria. ut ista I capio. YLi Bne. qtest qrtu capim tractatus secudi .et 1 plogomethapnice sine cognitioe 1gle Πngulariu nec si sum prudens nec artifex erit nec opari poterit. Qua opter oportet no .h1c qrto cocludit qd de rone recta si didendii. dices ob hae 1git cauta oportet de hitibus animi sic uere dixisse sed determiare q de uirtutibus sit recta ro.etqs sit eius terminus . . diffinitio hoc dicit itam in hoc Ithro sexto de rectarone ostendemus qd nt. et quot.et q sint eius spes et qmadmodu ille iter se differat. dubitatur hic uirtus itellecti a cur potius recta qm uera ro dicatur. cu rectitudo ad apeti tu . ueritas ad itellectu Ptineat ut patet ex capita seqnti. dic nota sepenumero iis propriatur qd' ab aristotele 1 locis no paucis factu in uelmus .ita et hic rectitudo nolyb1tatem sed falsitatem excluis

dere uidetur. uel dic-reet tuis do utru*pprie. s. et falatatem et impbitatem excludere poteis

Tit. secudo qr1tur utr6 pha doc atrina de rone recta ni sufficies ad opandu et u1detur in 1lc. qm alias uidetur plis 1ncidere 1n idqδ paulo supra reprehendebat in oppo tu est uerltas. qm etiasiquis satis placte sciat unluerissa q de ronc recta a plio traductnec t14 ex h1s facultate habebittit m1plene saltem opari possi t. dic. phs ciscebat doctrina pener cui de rone recta esse impfecta: et p hoc de ea i speele esse dicend si nec in pmisit de rone recta i specie se dictaru rfecte ita in ali a de rone recta specificare itenditi sed multo plura alibi speciflcanda relinqre. qui eni hoc 1 uno uolumi e attentare ueIet: paru ab inno differret.qm id tentaret qy nec diuersa genera libroru cape possent. nisi forte ςs dicat uniuem geonera straru i uno uoluntie posse coprehendi. et his uidetur accedere q= ars et prucientia no ta ex doctrina qm expimento et ope dilasitur. ut patet ex nono methaphice.et

supra libro Resido 1 mpla prio. dicamus igitur . doctrina phi de rone recta 1 hoc Iubro sexto et 11 al1quo modo ni pecificargenerica in et co fusa potius qm speeifica dicenda uidetur. es ipam latu modo hias: nec sciens nec iteIligens nec sapiens dies posunt. et multo m1nus artifex aut prudens. cu opars cu ea sola haud qua im vaIeat. Αου nimi ergo. hic sinto faciens trantu:cotinuat clIcta dicendis et 1 nuti dictu est supra fine pri mi libri esse diuersas animi uirtutes.qm alle sit moristet nec I appetitu existere dicuturi qui appetitus ideo moralis potent1a dicitur: ν no doctrina sed more et ope potius habituatur et pncitur.aIie uero iut uirtutes itellectus.1.1n stellectu exlsistentes. et hac rone itellectie diculur.et de moralibus sidem trasegimus. de intellecti. uis uero hic dicere intendimus. pr1us in de aio pmittemus. s. id ql seatur. hoc dicit. ut a sit melius itelligas hae uirtutil diuisione: eo derare debes uniuersa maIa et errores in holem cadere aut ex ignoratia iteIIectus aut ex malicta Ae Imphitate appetitus gnoratia uirtutes itellective. morales uero impbstatem excludere diculur. φ due sint hec est secuda pars huius capti 1n qdiuisio partiti animi pmittitur. et heemqn

habet part1cyas .prio resumit diuinone animi partiti lapsuq posita 1n fine pr1 mi libri dicens dicta est prius i fine primi libr1 q, clue sent animi partes altera ronem habens. l. ratio spa intellectus dicitur 1tain ad partIc1piu hiis 1ntrantiue eostruitur.utera pars animi est irr6nalis. i. no r6natis.1 ta* 1lIud. in n5 priuatiue sed negatre poanitur. t ut patet ex libro prio hec pars animi irronalis est duplex. una q roni n5 obedit. cuiusmodi sunt uegetallue potentie:generativa nutritiua aumentativa. et q sublus coti nentur. at Ia cst 1rronalistroni inobedit. cuiusmodi est appetitus sensitiuus qcun milla se l. et appetitus intellectivus qui est uolutas.ex quibus sequitur aliqm animi parte esse tant simodo irronalem illam s. q nec per se rocinatur nec roni obedi ut

sut uegetat,ue potentie.alia uero ronalem tantu. ut est 1pe intellectus qui per sespindictat ratio sed ob hoc dii tu nihilo plus sis sciret ueluti qlia assereda sint corpori si us dicat medicina iubet & quead modia his qui illa het. Quappter no solia uero hoc dixisse de habiti animi ueruetia determ atur j fit

uera ratio & qui sit hui' terminus. Animi ergo uirtutes supra distinxim' & alias ee mo ris diximus alias intellei tP. Et de moribusdetrasegim' de reliqs uero nue dicen Prius inde aio premittetes due sui animi pies altera

228쪽

fidi intellectivus gI1cerpseno rocinenturvon1 in obedire possut.& hae de causa r nales pilespatio e dictitur qsi ronis sint pticipes. Nile asst. h1e laesido subdiuit eam animi piem q ronem habet. 5: dicit: ea pars anim1q ronem habet est diuidenda eodemodo Lin duo mehra qmadmota pria diuisio fuerat in duo membra.e1us 1 taui ptis qtonem habet aliud est quo p tua de eterna cognoscimus cuiusmod1 sui illa quorum pricipia se aliter hρe no rossul. aliud est quo ista prospicimus si se aliter hρ possunt. hoc dicit. Na ad ea. hic tertio probat prefacta subdiuisionetondens alia esse ronem qua necessaria intell1gimus & alla esse ea qua pclp1situr edt1ngentia. na ad ea oesectast sui genere diuersa necesse est esse partes anti genere diuersas.oIs eni cognitio fit

a- matura ut putauit empedocles

aut circa ea parte q rone het eode modo dλJa- Φ 1-1stne 5: terra terra cogi puedu est.& suppostu existat duo esse ronem noζeremus sed ea sim1Iitudine habetia unu quo prosp1cim9 illa tal1a quoru dicimus m pportionem repra pia aliter se habere no possunt alaud quo ibortio de apr1tudo ullas ad Iuilla d aliter se habere possut. Na ad ea q a- eem 5e colores di alta 1 pius aualia sui etenere dc pars animi alia aenere que ad ditus ad sonu & uoces. res uero

utruq apta es . a quide secudu similitudan rsit genere: 1mo Nurim genere dc proprietate quada noti eis illis existit. Vo ut habetur deelmo methice i ncetur aut haria altera scientifica altera toetna.. ne.ex his sequ1tur aliam esse ro

lisamam consultam 3c roca nari ade Nemo e1 assi latingentia. 6: hane

cosultat de rebus q aliter se habere no possut. ab illa genere eme diuersa. hoc Itaq; rocinatiua est una pars eius ql ratione dicit quod & memorie tenebis.

habet. diumendus est ergo utrius Q harum tali,. ut paulo infra lautere 1nα optimus habitus. Nam hec utriusis uirtus. tendimus. Vocetur aute. hic

Virtus autem erga opus proprium, diu ' ea ii

tera uocetur scietifica. illa. L et perpetua speculamur.nam seletia de perpetuis esse dicitur.alia uero appeIlatur rocia nativa. nam ad hanc pertinet colaItaretcosultatio uero est 1 de ql rocinatio. um 1g tur hec animi pars sit sultatiuat necesse est Φ sit r6c1n tiua. 5: ob eadem causam est necesse . sit no perpetuorsi sed cotingentiti perceptiva. consuItatio eni dicit inquisitione indeterminata. lndeterm1 natio quide in solis eoilnget1bus reperitur.nemo eniconsultat de his q se aliter habere no possunt.1ta P roc1natio una pars existit eius qaronem habet.1. eius partis animi q est intellectus siue rat1ornam illud uerbia .habet. 1ntransitive construitur. ex his poteris al1qua notare.primo intellectu speculatiuum uocat1 scienti Dcu:praticum uero rocinatiuum.1ta. nec illius est ratiocinarit nec ad hunc scire pertinet. hec tame nomina conting1t impropriari. 5e illa rocinari de hunc scire dicimus. secundo notare poteris habitus scienti Deos cuiusmodi sunt scientia sapientia Intelligentia 1n intellectu speculativo ut pote in subieeto existere. habitus uero eosultat tuos cuiusmodi est prudelia e1usin partes In pratico Intellectu . di ex his man1feste repreheduntur qui uniuersa genera soletiarum sub prudelix contineri discunt ql appertius infra in Ioco suo demostrahimus. Sumedus est. hic quinto die1t se dicturii de utr1us. predictaru partium opt1mo habitu. 1lao cum supra dixerit se dicturu de ratione rectat dubitar1 posset de qua rat1one recta. ad quod uidetur ille responderet dicens se dictur si de utr1uscp animi partium optimo habitu: qui eata raris recta dicitur.est eni phi propositu de utriusui ration1s uirtute diceretq u1rtus circa carum opus uersetur. uirtutes quide contesattue dir1gunt 1ntellectu 1 peculativu ne in speculando a veritatis uta aberret. operative quo. uirtutes idem faciunt circa Intellectu praticu ne praue eum operari contingat. et, aute dicit de optimo habitura I

229쪽

lectus specllat1u1. di ciuilis itellectus pratici )de aliis uero sideradum erit Muti Mereferuns. sed arguitur multifaria cotra Id qa p s hic determiat: scietineu de rocinati usi ee animi poterias genere differetes .ipe eid tertio de ara distinguit itelleetui agente de possibile. agete cl1cit quo e ola facere possib1le quo e oia fieri. ital natura utrius. se ext edit ad ora. eet ergo cotra natura utriuso si aI1a eet animi potetia et intelligearemus necessaria de alia q cotingetia.ite eade anymi potetia cognoscimus pfectu oc Dpfectu. ut luce di tenebra albu ae nigru .sia sicut patet ex secucio de ala. de exmto mea thice qllbet potetia e duoru cotrarioru quoru unu 1e liet ut pisetu aliud ut implaeta versi necessari si de veru cotinges uidens se hie ut plactu di implaetum i genere ueri 1te eade potetla uisiva pcipit celestia corpa incorruptibilia de iseriora corruptibilia. 1sis eu itellectus plactior potetia: eade potetis itellectia erit pceptiua ppe tuoru de c5tigentiu.ite demostratio qm hic plis id uxit no uides efficatia hie. no ei qlibet diueris sitas generis diuersitate facit i potetiis .n1 lapides platas de aiatia videmus eade potiat a uisiva. sed illa sola diuersitus q respicit tonem formale obiecti. ut cliuersitas coloatis 5e soni. odoris de saporis.ypriu ast oblectu itellectus est ql gd est. i. siclitas ' lice eno eode modo: cois est rebus Ppetu 1s de coligentibus diuersitas ergo ne starioru de coligentis no uides arguere cliuersitate potentiaru .ite 1cientificu di rocinatiust lutidemqlitellectus spectitiuus de praticus. ut patet ex capita seqnti. ite nectus uero speculatiuus et praticus sui una et eade potentia. ut patet ex tertio cle aia. ubi piis dicit itellectu speculatauu fieri praticii 1ola extetide ad opus. ita*quadiu nia: iet irraselpasu: spectatiui nome sistri f. cu uero tua ex tedit coiideratione ut uolutate allais potentias opati uas dirigat: pratici. 1.opuli ut nome hre dicis. hec. et similia 1ut obieetios

fieri poterut cotra determiatione phi i hac parte. pro istorti solutioe xliqui die ut scisenti ficu et praticu co sidera da esse dupliciter. uno modo absolute: ut sit nuda ab othabitu .et sic sui real1rer una potetia. et hoc modo locu hie dicut oms tones ioppontu lacte: demostrates illa duo esse una de eadem potentia. alio modo cilcut cosiderata esse scientificum et rocinatiuu ut queda tota i modo: sui nitibus ue1t1ta. f. scienti neu speculari uis hi tibus: rocinatiuu uero hi tibus praticis .et hoc modo huiusmodi habitibus uestita ut dicu scientificu et rocinatiuu 1 ut genere differentia. qm eoru nabitus Q sunt spetuoru et cotingetium genere differre dicunf. et 1ic dicut lire loca demostratione qm hic phs induxerat. et 1 1e isti hac 16 ne cotenti itaseunt. alii ut par in enses diesit effligentia cotiderfida esse dupiti. uno modo qntum ad rones uniuersalesq sunt Ppetue ac dem5strab1les. et hoc modo dictit coligetitia Prinere ad itellectu speculatiust et ad scias demostratias. et lic ut illis placeo illa potetra q est pceptia cocinaue tu no est alla genere ab ea q est pceptia necellarioru. et hoc modo ut dicuo locum tint ossis ronesi oppositu fac te. alio modo colideratur coligentia i particiatu ut 1 unt variabilia:et conlio subiecta et sic sup ea no cadit itellectus ni 11 mediatibus potentiis sensitivis. irer q est una potetia q a1cis ro pticlaris siue uis cogitati aqest collam iterion si pticular1u et sic accepit hic plis coligentia. hoc ei modo cadut 1ub cofilio et opalloe. de qbus i hoc uolumie tractamus et Ppter hoc phs oicir necessaria et coriotia ad diuersas anim l Ptes setinere: ut pote uniuersalia 1 pectabilia et Pticularia opa. bilia. itentio istoru i hoc contuit: ut ro necessitatis et coringet te no diuertificet potentias sed r5 uniuersalitatis et Plictaritatis. et hoc modo locu hie dicut demostratione hic a pho inducta. ut cu illa de neces Iarils coligentibus loqtur: nos ea interpremue de uniuersali et pl1cllari. hoc modo: eoru oblectori, q differue genere necesIe eit ee patetias differetes genere,1ed illa q no aliter 1 e his poli ut et illa q se aliter hie possunt1dest uniuersalia et pl1cularia sunt huiusmodi 1gis stinebunt aci diuerias genere potentias. et ne isti putat se enodasse nodum placte difficultati .alii uero loge alti sentiunt. dicunt ei itellectum spectatim et praticum esse potetias ronales genere differentes. et hoc bifar1a demdstrare cognatur. prio auctoritateiphi i hoc loco. Q simpla tineuita distinii oe hoc dixit. si ei cottari uni uoluisset: nul Ia erat difficultas Id uerbis exaprimere. cum luitur ille no distin ulti nec nos distinguere debemus. ut Plus precis pit in lege de precio. d1 gestis de publiciana.et imperator in lege unica. parapho si aarem ad de Scientis per 1 Ona.codice de caducis tollendis. qa etiam ipe pus facere uidetur cum aliorum positiones insequitur ubi eni illino distinguntinec jpe distinguit.

230쪽

secundo isti suam intendunt probare intentionem ex demonstratione hie a pho inducta.quam dicunt esse irrefragabilem & talem que a nemine possit iuste refelli. pro culus declarat1one duo supponunt fundamenta qne putant esse uer1ssima quoru primu esse dicuntinullam potentist percipere posse rem aliqua nisi talis res participet ratio nem sui obiecti ut sen1m ob id potest uidere lapidem plantas 5e an1malla ιν mi eo Iorata aut eoIore participantia. sonum aut sapores de odores no percipit ob iam talia coIorar1 haud quaqm possunt.talla igitur no percipit nisi forte per accidens. Desidufundametum Istorum et inee ronem necess)tatis rebus contingentibus:nec ratonem eotingent te rebus necessariis posse comunicari alioqu1minecessaria possent neri effcingentiar& eontingentia necessaria ex his duas ponunt conclusiones. prima est q= ssens necessariun sub ratfone neeessitatis mouet aliqua potentia: talis potentia non se poterit cxtendere ad contingentia. hoc patet quia potentia no se potest extendere ad ea que n5 partic1pant ratione sui obieet1 ut patet ex primo fundamento. contingenis ita uero neces tatis ratione participare haud quaqm possunt. ut patet ex secundo modamento. secunda 1storum conclusio est fi ens contingens sub ratione contingetle mouet aliquam potentiamrtalis potentia no se poterit extendere ad entia necessaria. hec conclusio probatur eo modo quo prima & ex his manifesta est demonstratio pK nam ens necessarium sub ratione necessitatis 1 dest ut se aliter habere no potesti ponitur oblectum intellectus speculat ut quod ex suis habitibus patet qu1 ea ratione sui de rebus necessariis ut se aliter habere no possunt. quod neeessitatis ronem esse dixi, mus. oblectum uero 1ntellectus pratici ponitur a pho ens contingens sub rone cotingentie. 1. ut se aliter habere potest qJ etlam ex suis habitibus manifestu existita sunt eni de rebus cotingentibus ut se aliter hρe possunt. qi esse rlinem cot1ngent e dixismus.quis en nome absolute efferturilienigendu est id teneri scim propt1a ae formalem eius ronem ut habetur prio micoru in captis penultimo cum ergo plis absolute dixerit entia q se no possunt alis hρe esse obiectu scientinet fiue intellectus spectati ulitelli Redu est ea rone q se no possunt alis h&. eodeui modo dicemus de his q se possurali hse respectu rocinatiui siue prat1ei inret Iectus. his hillsi restat respodere ad rario Des in cotraris. ad prima respondet isti. intenecta Specti at usi de praclesi esse pingvotentiales ipsus 1ntellectus possibills.lta. intellectu possibili ora intelligimus Acuti tollectu spectari uo intelligamus ea q se ali' h& no possutire inresiectu pratico ea q se ath hie possunt. ia patet i simili. nam sensu sentimus universa sensibilia. sed alio de alio sensu alia Δ: aIla sensibilia. ut ulla uisibilia. 5 auditu audibilia auditus quidem re u1sus partes sunt potentiales 1plus sensus. ad secundu dicut psectum di implaetum ad eadem tunc minere potentia qndo sui uvius gener1s uel unu se fiet ut hitus aliud ut privatio. euiusmodi sunt lux de tenebra. aIhu re nigru.entia uero necessaria S cootingetla no sunt huiusmodi. cum genere de plus im genere dicatur differentia habe re. ad tertiu dicunt m uisus apprehed1t sup1ora N: inferiora corpora ob 1d. eis comunis est ratio sui obieeri. s. ratio lucis quod no est de obiecto intellectus speclla ciui ueIpratici respectu necessarioru de cotingent1u.nec em illoru ratio est comunis istis nec istorum 1llis nec tame ypter hoc sequitur ut sensus sit perfectior nec magis unitus li1ntellectus . nam & si in hoc uisus uideatur capatior de tame 1ntellectus ta spectativus qm praticus coprehedit multo plura ac maiora 1n psectione. tic Phocerit itellaetus ofect1or qm uisus. habet em canis aliqua pisellone qmno habet homo.sed ob id n61 equitur in fit plaetior. ad quartsi patet solutio ex ante dictis.cocedimus quidem eIs nooem: sed sola formale obiectoru diuersitate facere potentiarn diuersitate.ql 5e de necessariis di cotingetibus suptus demost tauimus. na illa ut se no est hie possutiintellectu specuΙatluu .de hec ut se alis hie potat: intellectu pratieu mouere dicuntur. α qadiesit quodsid est esse obieetsi intellectustest dicendu q, et1a si id coeedamus: no sequitur inde eoru propositstest eni q d est alterius ronis i necessariis de alter1us in contingentibus. hoc poteris uidere in simil1.sensibile quidem est obiectu sensus. dc tameeolor sapor Ae odor queadmodum sui alterius di alterius rationis: sic ad diuersos myticulares sensus pertinere dicuntur. sic igitur erit de ipo quodsid est quod ob1ediutellectus ab illis ponitur. cu eni no unius: sed alterius ronis sit in necessasus de coli igetibus nec unu alteri possit comunicari ut supius demostrauimus: pertinebul uti