장음표시 사용
61쪽
uIrtute herfecte tractauerit:redibit ad seliestatδ ubi perfecte demonstrabit non sole
quid felicitas sed etiam euius uirtutis sit eratio. V1 detur autem. ponit ratonem fecundam dicens uidetur autem de his idest ille homo qui sit uere civilis hoc est uere gubernator ciuitatis bonum comune ac ciuile procurans uidetur inqua plurimuhorare cirea hanc scilicet uirtutem.quod probans ait uere enim ciuilis siue ciuitatis gubernator uult idest intendit facere ciues bonos idest virtuosos de legibus optem, Perantes 1dest obedientes. hoc manifestat philosophus per exempla dicens exempluridest pro exemplo huius scilicet rei habemus legulatores cretentium. de Iacedemonsorum. Ne siqu1 1ciest aliqui fuerunt tales 1dest qui talem haberent curam . illos intellige habemus etiam pro exemplo post hac uero philosophus colligens rationem: conclua
Uidetur autem dc is qui uere ciuilis sit cir
ca hanc plurimum laborare uult enim ciues bonos efficere legibus obtemperantes. Exemplum huius habemus Chretensium dc Lacedemoniorum legum latores re si qui alii tales fuerunt se si ciuilis est ista serutari manifestum est ut ab initio proposuimus de illa esse que
rendum. Sed de uirtute humana uidelicet querere Oportat. Nam bonum quidam humanum i& felicitatem humanam querebamuS. Virtutem autem humanam dicimus non cor
poris sed animi re felicitatem animi operatio
nem .Hec si ita sui clarum est oportere ciuile homine scire aliquatenus ea que circa animuam ga ciuilis scientie est bonos ac uirtuosos facere ciues. pro maiori intellectu huius littere sunt tria notada. pr1mo φ uere ciuilis a pho dicitur ad diam eoru qui no sutuere ciuiles: hoc est uere gubernatores: sed potius rei publice destructores. cuiusmolidi sui illi qui ciuitate gubernat in nranide aut 1n paucoru uel in populari prici patrusecudo notandu φ homo uere ciu1lis de scientia ciuil1s 1de intendat. udqdigie a mode hese uere ciuili dicis: de ciuili scietia intelligis. eco tra. opter ql 1a qa in pricipio de hole ciuili pposuit ranil de re nobis manifestior1: in fine uero de ciuili scietia concludit. tertio notanduinptis de uirtutibus insiderat Oibus: no tame eade intelloe deoibus intendit: sed de illa quide principalla cuius Natio est felicitas: de aliis uero austanquam de his que ad hanc disponut λ hee sunt morales uirtutes:aut tanqm de his sine quibus 1lla perfecte intelligi non poterat. quales esse uidentur scientia ars de Imitelligentia. Sed de uirtute. hec est secunda pars huius capituli in qua premittit q/clam de partibus animi necessaria ad cognitionem uirtutis ac felicitatis. diuiditur in tres partes.in prima ostendit quod sti necellarium huic scientie quedam de partiabus animi premittere secundo ostendit qualiter talia in hac scientia sint consideranda. ibi uidendum est autem. tertio ponit diuisionem partium animi. ibi dicuntur au tem.primum ostendit bifariam. primo ratione. lacnndo exemplo. ibi queadmodu qui in prima parte sic procedit considerandum est in hac scientia de uirtute humana ac de felicitate humana. sed uirtus humana est uirtus animi: felicitas quoui humana est opatio animi: si hec ita se hiat:cosiderandu est i hac scietia de animo ac eius Ptibus In hac rone sic Pcedit prio ponit maiore eiu rbatione d 1ces sed u1delicet. 1. Ire oportet qrere. 1.co siderare uel tractare de uirtute huana. hac sicybat. na bonu huanu α felicitatem linmanam querebamus. 1 dest querere 1ntedebamus.1ta. si tractatus de uirtute introduetus e felicitatis illa: felicitas aut e liua nar de hamana uirtute erit nicconsideranduin . huic subiungit minorem dices. uirtutem autem humanam dicimuxdit diees quod 11. 1dest sed quia eluilis scilicet scientie est struis
tari idest confiderare ae traehaare ista selltcre qual1ter elues nisant boni legibus. obtemperantes uel dic istat stlI1cet qui sint de qualiter fiant uere ciuiles nisue gubernatores ac uere legumlatores: quis ita est 1nquam in nifestum est esse querendum. i. considerandum uel tractadum de 1lla sellicet uirtute: ut ab initio hoc est in principio huius capituli proposuimus. dixerat quidem cum ergo sit felicitas animi operatio quedam secunduuirtutem perfectam: de uirtute 1pa uidendum est.quod a philolapho bifariam demonstratum habemus. tum quia uirtuseadit in diffinitione felicitatis. tu eti
62쪽
non corporIs sed animi. eum enim uirtus corporis sit comunis ceteris animantibHeno humana sed animalis potius dicitur. 2 inquit Se felicitatem animi operationem ponimus. huic subiungit conclusionem concludit modo rhetorico resumendo partes argumentationis dicens hee fi ldest quia ita se habent: clarum est oportere homianem eluitem hoc est de civili bono tractantem: scire aliqtenus hoc est: modo aliquo
ea que circa animum. scilicet eius compotationem ac partium diuisionem. hec est iraisque ratio cui subiungit exemplum .ibi Quemadmodum.& primo ponit exemplum dicens confiderare debet homo ciuilis ea que sunt circa animum queadmodum idest sicut ilIe sell1eet medicus quilest caraturus oculos ac omne corpus:1dest omnes corporis partes: intellige coaxfiderare debet ea que sunt circa oculos ae uniuersas corporis partes.& addit ac tanto magis ciuilis scientia con derare debet ea que sunt circa aanimum: quanto ei uilis est honorabisior ac prestantior medici,na. hoc est itam exemplum. culsubiung1t conclunonem.& Coo clud si modo oratorio dicen ς.
quod si prestantes hoc est exceI. Ientes medici circa cognitione corporis multum laborant: ideolrea animum est a ciuili hom1- ne fac1endum.1ntelligenda suthie duo. primo Phic secur pr1vs quidq41d de homine ciuili dicitur: de ciuili selenita Intelis I igitur. 5e etiam quod clui Iem
scientiam considerare dicimus ede homine quom ciuili intellia gitur. ciuilem natam hominem eum appellat:qui de bono ciuiis i eonsiderat. secundo notandum ut luxta Natonem in eo Iibro qui gorgias intitulatur socrates ait tria sui mala seia in Iicet paupetias infirmitas improbitas a quibus per tres scientias liberamur. scilicet per questuariam medicinam ciuilem. at per hoc patet quantum ex empIum hic ab aristotele.adductum fuerit conueniens.& quo etiam modo hee tres scientie in gradu excellenile differant. Sequitur 1IIa pars. Videndum est autem. in qua ostendit quali ister ea que sunt circa animum in hac scientia sint consideranda dicens uidendum.1ι tractandum uel consideradum est autem ea que sunt circa animum strat 1alhoram sciis Iicet uirtutis de felicitatis.& eatenus idest in tantum est de his que 1unt et rea anima videndum idest confiderandum.ut 1 dest quantum sufficiat .adque sita idest ad cogntistionem quesitorum scilicet uirtutis ac felicitatis. mesura enim eorum que ad aliquεnnem ordinantur: ex spo fine sumitur quod R quis esIter presumat faceret non paris num sequetur inconueniens. quod aristoteles tangens: inquit. tiam scrutari quide eaque sunt circa animum ulterius scilicet quam sufficiat ad quessor erit forsitam ope ronus hoe est maioris negocii operis quam pro quaIItate rerum pro postrarum. l. quam sit cognoscere naturam de qualitatem rerum pr0positarum scilicet uirtutis 5e felicitatis .it et, si de animo eius, partibus absolute uelimus scrutar1: esset pro laeto illa scrutatio non minor nec minus dii ictus: imo forte longe maior maloris p diffiis cultatis quam sit serutatio de uirtute ac felicitate. de cum dixit aristoteles ut ad quessta sufficiat: illud ut non aliter quam relative poni uidetur. intelligendum ν iuxta cleeronem Iibro se do fustulanarum suestione difficile est philosophie pauca ei esse nota cui non lint pleraui aut omnia.nam nec pauca nisi e multis eligi possunt hec ille.nemo igitur ali s ciuilem scientiam tradere recte poterit: nili cui omnia aut plera in philosophie sine nota. is enim solus pauca recte intelligit. Stea e multis recte eleis uitat p aliis plane intelligeda tradit. necar1stoteles qui de ea pauca que hie de animo
eluis partibus i mittit potu 1 stet recte e multis eligere nin ei omnia aut pIeram phlenota fuissent. Dicuntur aute. in q ponit diuisione partisi animi. pila diuidie ans Quemadmodum qui oculos ac omne Corispus curaturus est ac tanto magis quanto ciuilis honorabilior ac prestantior es quam meis
dicina et, si prestantes medici circa cogniti
nem corporis multum laborant idem circa Mnimum a ciuili homine est faciendum. Uliadendum est autem borum gratia re eatenus uidendum ut ad quesita sufficiat Namulaeistius quidem scrutarit operiosius forsaneet qpro rerum propositaru qualitate. Dicuntur
aut de illa dc in externis sermonibus sufficienter quedam quibus utendu est Ueluti unam
63쪽
nisi in parte ronalem &1π5nalem. seeudo subdiuidit 1rionalem.ibi sed irronalis dem. tertio subdiuidit rJnalem.1b1 sin asit dicere. circa primu duolfacit primo ponit diuisione . secudo mouet quadam dubitationeruuius dilauisione dicit hic esse pretermittenda. ibi utru uero. dicit ergo primo dicu tur aut queda de illa. Canima sufficienter 1n sermonibus externis hoc est phisicis. Clibro tertio de anima: quos externos sermones appellat ad sermone de uirtute ac DI1citate qu1bus inquit externis sermonishus est h1c utendu ueluti unam parte eius. Lanime esse sine ratione: ali 1 ronem habetem. Vtrum uero. mouet circa hoc questionem quam dicit in proposito pretermiti tendam dices utrum uero ista scilicet rationalis di irrationalis anime partes diuidatur hoe est diuidi 5e separari possint: sicut partes corporis ae omne diuisibile t hoc est
eius esse partem sine ratione aliam rationem habentem. Utrum uero dividantur ista se cundum corporis partes re omne diuisibile.
Uel ratione quidem duo sunt sed diuisionem
minime recipere apta ceu in circulerentia cescauum de covexum nihil reset ad presens. Sed irrationabilis quidem partim comum de uegetabili similis est loquor autem de eo quod causa est nutriendi dc augmetandi. nam talem animi potentiam in cunetisque nutriuntur quis reponat ec i fetibus hac ipam quo
s in impersectis ronabilius u aliquam aliam
seire uirtutem ac felicitatem si 1lla duo sin ratione diuisaiae si essent loco de subiecto separabilia. hec est 1gitur causa curaristoteles illam questionem rel1querit indistulia intelligendum q, iuxta marcii tullii senten 1am libro primo officiorum duo sui uicia imprudentier unum est si incognita pro cognitis habeamus alterum est φ quida mag inum studium multa. operam 1n res obscuras a difficiles easdem. non necessarias conferunt.aristoteles igitur prefactam questionem interminatam reliquit:cum eius discussio ad presens no esset necessaria. tum et1am quia cius dissolut1o erat obscuraraim difficilis de forte aristoteli impossibilis. eadem fere questionem mouet cicero u bro primo tusculanarum questionum: ub1 politiones philo1bphorum tam aristotelis quam platonis quam etiam altornm percurrit. 5: tandem inquit harum sentetiarumque vera sit deus aliquis uiderit ego quoui positiones tam antiquorum quam moderanorum phiorum 1ntuitus alui etiam nostrorum theologorum de quid eorum quisus pse dicere uelit satis intelligens: uidere tamen uideor idem quod marcus cicero.& pI. get me φ non pudet quosdam ineptos se inepte obligare ad sufficientem cuiusui questionis demonstrationem. u1dimus quidem 11torum artem de profecto melius quam ipsitquid cum ea effiei ualeat satis seluimus. 1Ili sunt de qu1bus marcus tullius dicebat incognita pro cognitis habere.rones quide nec semiphabiles: necessarias esse dicunt Sed irronalis .in q subd1uidit parte animi 1rrdnale.& prio ponit unu mebru d1uia noti secudo ponit aliud.1b1 uides aut. circa primsi duo facit. prio ppoit unda pie animi 1rronale. F. ondit φ illa no sit Pprie huana. ibi h u 1 us 1gindicit ergo prio sed 1rronalis quide.Lanimi partis partim.1. pars queda 1pius est similis comuni cie uegetabili 1 dest uegetabilis comunis uniuerse rei uluenti. 1taui illud comuni de uegetabili non transitive: sed intransitive intelligitur.5: illud. et. non copulati uersed expositive ponitur. illud quo* nomen relatiuum simile 1mpropr1e dicitur.est quidem apud aristo, teIem ustatum dicere hoc est simile 1lli: cum uicere 1ntendat hoc est illud. de contiis nuo philosophus exponit seipsu dicens loquor de eo quod est causa nutriedi de aumerandi.hoc est de ea parte animi que cauIa est nutritiois di augmeti. hoc probat dicens ad modum partium corporis aeteleuiuis diuisibilis quorum
mites aut separate aut saltem 1eparabiIes sunt: uel inquit raistione idest divinitione duo intsed diuisionem id est lavaraci
nem recipere minime sunt apista ceu an circularentia hoc est 1n circulari corpore concauum
de convexum 1desti superficies
coneaua interior cie convexa exterior que 1nseparabiliter inhe
ab eo nec ab sit uice separi quo uni. utrum 1nquit hoc aut illo
fuer1t modo: nihil refer 1dest disert ad presens scilicet negociaum de uirtute ac felicitate de gindem eque fat1s poterit quisque
64쪽
1.reponere poterit. 5e inlatibus implaciti u ante partu in utero nutri utur. hac spatu quo*.Lpotella vegetativa tonabilius hoc e ueresimilivs: m aliqui alia uellige poterit reponere. 11 1gis in cuistis q nutrivtur hec de nulla alia tepitur: hec sola erit causa nutrita se augmetadLae dixit ronabilius sprer id q, in eis apparet uegetatie opatio. Cnutriri 6e augeri: no in apparet i eis opatio alleuius alterius partis animi. 1b1. Huius igitur. bifaria ondit hac animi parte no ee huana. secunda ibi. uides. primo e5cludit hoc ex predictis dicesiluis huius.1. hec uirtus apparet. f. ex prelaetis comuisoi rei uiuetitae no huana id ei huanu dicimus: qi e hola spriu hec ieis cu n5 sit holypria: no er1t hvana. ω ille quide genitivus huius in traiitie intellig1Leosueuerat ei
Hurus igie eois queda viri' dc no humana
apparet. Uidefci 1 somnis marae reari hec pars atl potetia ac bon' dc malus p somnum minime discernutur. Unde alui felices a miseriis i dimidio uite nihil differre. tingit aut hoc ronabi . Ne ociositas animi somn' est qno dξ bona uel mala nisi inquatu aliq paruper eventui motu: dc q meliora flut uisa modest,
Tu hoim g quorticus. sed de his quide satis de
nutritim omitteta P huane uirtutis cres e. Videt etia alia queda nai a animi irronabirce particeps in aliqtenus ronis. Cotinetis ei
ei exteriores sessis ligati: interiores uero soluti. causa asit illius subdit diees hoc aure L. bonus re malus DIix ae miser no differat i somno cotingit ronabili. na semirus eanimi. i. inrellectust ueIr5nis occiositas qocclositas no di bona uel malal hoc e uirtur osa aut uiciosa. stat ro aristotelis i hoclilia potetia no est hilana cuius opatio e coistatu una hoi bono de malo.feliciae infelici. sed vegetatie potetie opatio est huiusmodi igitur de cetera.& huius ronis solu posuit minore eluis probati Gem.differunt quidebonus de maIns isomnolno per se sed paceides: hoc est no pex diam q sit inter eos in lamno: sed p diam q fuerit du erat 1n uigilia. de ob id plis addit dices q occlositas non di bona uel malamisi i quatu aliq motus paruper. i. parui euenisit.s. dormieti. 8c hoc ex rebus sesatis aut obsideratis i uigilia. 5: hoc magis declarastineti 5e differut bonus ct malus qua. i. in quatu modestoru. Luirtuosoru hoim: uisa hoc e apparentia i somnosi ut meliora qm quorucu . s. alioru hoim. somnia ei plurimu similia sui his rebnshus homo i uigilia occupa. itair modesti se uiclost no differ ut i somno sed i somnio. de hec ut diximus ex ea proueit differetie q in uigilia fuerit. at differui quide somnus
de somniu:sa somnus e sensuu ligametu .somniu uero e apparitio aut uisio in somno facta. sed de his quide satis . di nutritiua potetia ommittedu. qa expers est huane uir a tutis. ibi. Videtur ae alia.ponit aliud mebruillius subdiuitidis. 6: primo illud proponit: laesido id probat.1bi .cotinetis ei. dicit primo queda natura. 1.quedam pars animi alia. La vegetatiua uides esse irrationalis particeps tame ron1s aliquatenus.1 .mo do aliquo. ibi. Cotinetiq.probat ql pposuit. 6e primo in sit irrationalis. secundo Φst ronis particeps ibi. quatenus aut. circa primu plas sic arguit.qS aduersatur re oviat roni: est irrationale. sed pars animi prefacta aduersas 3e oviat rationi Agitur erit irrationalis . huius ronis solu ponit minoris probatione dices cotinetis ei 1.cotinentis quide de incolinetis ronem laudamus: β: id animi qa ronem habet. i. eam partem animi que est ratio uel rationalis. hec itain duo pro eode hic a pho ponutur.1dem cim est
ratio de id animi in ratione habet.pprie quide dicitur ratiot improprie uero ratione habere. 2 cotinuo subdit causa cur ratio laudetur tam in cotinete sim in leont1nete plis dicere huius. esi dicere 1 ι tedat hoc. ibi. Vides eim. ideondit ex signo quoda dices none quide hec Ps linana. uides enihec ps potetia. f. uegetatiae maxime o pari i somnis . lassi eff1catius i somno qm in uigilia
re est teporis uite medietas: ueIga sit fere medietas uictus. uel gaanimalia tuc semiu lusici sut
65쪽
continete. uterui e1m qndo no afficitur animi perturbatione eligit recte lae optie uti uere.& inquit apparet aut aliud quida 1 nesse.1.1natu esse illis. Ccotineti ae incolinetiqi' roni repugnat re resistit. est in differetia inter eos quia corines ot tepore tenet raratione incolino uero tepore cocupiscentie ronem dimittes:appetitu sequitur quo aate modo id fiat aristoteles exeplo facit illustrius dices. ut ei m resolute. 1. coniure cor aporis partest si uelis eas mouere ad parte dextera: Drutur in sinistra parte: sic re in animo appetitus incolinentiu. Choim ferutur in cotrartu. Lrallois. cic hoc ita est Fm ue iritate. sed in corporibus quide. s. comptis sicut in paraliticist& huiusmod1 cernimus I. videmus 1d qae peruerse mouetur: in animo uero n5 ita cernimus id qa puerse mouuetur: sed nihilominus id non α incon etis ratione re animi ido es nenino cernimur:putandu est 1 antis habet laudamus duecte ei dc ad optima prouo mo quoio esse al1quid preterra cat Apparet ut ec aliud quida preterrone iis . inesses repugnat resis ut racioni Utenire illa animi pars q repugnat & ra Iolute corporis partes V ad dextera mouere uetioni resistit est appetitus. ql la lis in sinistra feriatur sic oc in animo in cotra-
qualis sit ille appetitus: utru . s. corporibus quide cernimus id qa puer te mouolutas ul' alius a uolutate: nec uetur in animo uero no cernimus sed nihIl
hic nec alibi aristoteles plan IF 1 Incripsi z.ql ego puto prudenter putandu est an animo quoq; esto as iqd fecisse ob id φ illud no satis set preter ronem ins huic aduersatur οἱ obuiat. uerit. ego quoscuaristotele fa Ouali aut aliud nihil differt Ouate aut
rame modo dicas: nihil differt non ultera uS repugnat rationi &nec uidetur ad id ql de uirtute de felicitate particeps ut diximus. Ita s paret rationi conis dicere 1ntedimus. ibi. Quare tinentis forte etia maetis obedies est 5 in tem
si ronis partice . de prio osten perato dc Drti: OmnIa cam consonant rationi. dit hoc p ea q intra holem astu stur.secundo ex his que extra hominem fiunt.1bl. φ autem persuadetur. circaprimusaeit tria. primo ostendit φ hee animi pars Lappetitus sit rationis particeps. 1 Lundo concludit differentiam huius irrationalis partis ad vegetativa. ibi. uidetur ergo. teristio osteditque sit illa ratio cui appetitus obediat. ibi. sic ita* patris. dicit ergo primo quatenus idest ea ratione uel in quantum hec animi pars que est appetitus no repugia uat rationi ultroneus uel ulterius. 1. sponte: uidetur particeps rationisius diximus. I. proposuimus in ea. separte uidetur 5: alta queda natura animi irrationalis esse: partio ceps tame aliquatenus rationis. illud ig1tur philosophus quod 1bi proposuit hic pro bat dice litaui continentis scilicet appetitus paret rat1oni. forte etiam in homine teperatoi 5: forti appetitus est magis obediens rationi quam in homine continente. in his eim hominibus qu1 perfecte uirtutis habitum hebent: rationi consonant omnia scilicet exteriora ato interiora: uel dic omnia idest omnino. operatur itain uirtuosus 1ecundum rationem sine ulla repugnantia areetitus. quod facere nequit continens ut libro septimo tractabitui. cont1nentes 1lli inni qui secundum ratioem uiuere incipiunt: et nondum sunt in uirtute habituati. omnis igitur secundu rationem uiuens ante quam uirtutis habitumrecipiat: eontinens dicitur. fiet autem hoc secundu phi Iosephu toto eo tempore quo homo intra se aliqua sentit appetitus repugnatiam. qi do uero secundu ratione uiuere no modo no est dolorosumexu iocundu ac delecta M. Ie: erit homo no continens sed profecto uirtuosius. notandu est hic ν illud adverbia ulter1us a pho 1n littera positu no descendit ab ultral sed ab ultro qa est sponte. et eo dires aliqui habet ultroneus. at tunc pIanius dicitur. ex his etia notatur unii ut mihi uidetur satis notandia. et est φ appetitus no superatus nec uictus obedit rationi: sed
66쪽
sponte fle ultro hoe est libere ae noluntat1e operatur psti ronem. P ntina eleea hoe citis certo stiremus quid aristoteles scripserit. in locis quide n5 paueis uidetur eius dicta ab hoc dissonare in si satis certo sciremus hoc ab eo fuisse scriptii. reliqua esset Onimittedalde hoc omnino amplectedii. bi. Videtur ergo.eoncludit ex premissis di
reutia utriuis partis irrationalis. Λ: dicit uidetur ergo irrationale duplex allud. s uegetabile. 1. uegetatiuu no particeps ratiois: aliud cocupiscibile. i. eocupisciti uia de omnino appetibile. i. appetiti uu uel appetitust in tantu rationis particeps in quantfit 11Lrationi est obedies atmobreperans. at per hoc appetitus disrta uestetabili. intelliis
endu est hic in per illud 5e otiinino appetibile alioui dicut plim intellexi se appetitsi scibile de uoluntate. mihi quide uidetur in intell1eat oem appetit fi rationi obedi uastibile de uoluntate. mihi quide uidetur.intell1gat oem appetit fi rationi obedi, iatquieti in ille sit. utrueim i ho
Uidetur ergore Irrat;onabile duplex alsug
uegetabile no particeps ratiois aliud concupit testnee ex dictis phi plane habe cibile & omnino appetib1le 5 in tantu parti- must nec spe piis ut ego puto sa
51c atas Patr1s &am1coria d1cam ' rat 1one ratio cui appetitus est obediene habere Non aut ut mathematicoru. Quod est aduertendu circa hoe in siautSpersuadetur quodamodo aratione 13qlarrationabile est admonrtiones Increpatione& biles nec aliquid dieit de fugibi cohortationesti, siqnaficant. Sin autem dia n 2 persequibili. Pla liam ratorere oportet hanc quoq; partem habere rati
ratio igitur illa cui appetitus obedit no est speeulatiuat sed prattea. 5: hoe est quod plis hic dieit est ali itam rationem
eui stilJeet obedit appetitus: nos diei mus se habere sic ut se habet ratio patris i fami- ia sellicet imperantist aut ordinantis. eam leornm scilicet aliquid admoneti ut de notit ratio mathematicoru. est eim ratio mathematicorii sepeculati ual 5: talis quidem motiois anpetitus no est particeps. N: uidetur hule littere aliquid deesse. sic ut sine su pletione satis intelligi no queat quod ego credo Prouenisse ex eo q, aristoteles ficut se ceteri seribentes ex memor te saltu ab uno in diseontinuum aliquid calamo concesserit- mihi ercle sepe euenit me putare aliquid scribere quod tame uacuum relinquitur. 8c
quod plus est reuidere scripta terici: quater &no conspicere desseetum 5 alius uidete etiam si semel legerit Deinde cum dicit. δ' aute persuadetur. Ostendit per ea queexterius aguntur . hec pars irrationalis que est appetitus sit rationis partiees idest Prationi obediatidicens et, autem 1d quod est irrationale scilicet appetitus persuadetue quodamodo a ratione signifieant idest ostendunt admonitiones amicorsi At increpaationes super forumled cohortones infer1orum que omnia essent frustra & uanat si a Ppeistus nullo modo rationi obediret. omnia quidem prefata sunt nata ut homo appetitus suos rationi subiciat. Deinde cum dicit. Sin autem subdiuidit rationalem ais nimi partem dicens. sin autem d1cere oportet hanc quoin partem scilicet appetitu habere rationem: dupplex er1t ratione habens. aliud principaliter Δ: in seipo C. intellectus:aliud tanqua quidam obediens patri. s appetitus. patet igitur tres esse animi parstes scilicet uegetati ual intellectum appetitum. 5 uegetatiua quide est irrationalis tan tum.1ntellectus uero est latum rationalis appeti ins autem continetur sub utrocli me bro est eim 1rrationalis fim se: rationalis uero in quantu est ratio is particeps circa distintionem predictarum animi paritum ex dietis phi unum colligitur satis ut mihi uidetur notandum.& est in oms prefate animi partes differunt reariter. de uegetati a patet eo . operatione habet quando nec intellectus nec appetitus operatur. etiam appetitus ab intellectu differat realiter patet ex eorum repugnantia. que solum cadere potest inter ea que realiter differunt. igitur tria prefata realiter differacit satis e notum.utrii aut sint tres substatie:an tres eiusde substati e partes: an potius eiusde suta stantie tres Pprietates ueI qualitates meo aristotcIil nec hoibus est satis notu. re tameut ante dicebamns quoquo modo res se habeat: nihil differt ad id qd de uirtute selle ii
67쪽
eltate intendimus. notatur etiam hic ci, appetitus & sensu thletiores rationi obediis
unit quantum ad actum ae quantu ad modum agendi. sensus uero exteriores soluquanto ad acturno asit quantu ad inodu agendi. cum eim oculus in ob1ectum dirigititii det nec intense nec remisse: sed quantum potest.1t ex rationis 1mperio nec 1ntensus nec remissus uidere poterit. Sequitur illa pars. Distinguitur uirins. in qua
philosophuς virtutem diuidit secundo rationis diuisionem.& primo facit hoc secundo probat quedam que in diuisione dixerat 1b1.loquentes eim. 5: dieit primo Ae distis guttur uirtus secundu differentia hanc sciI1cet rationis. illarum ei m uirtutu sc1licet humanaru quasdam dicimus esse intellecti uasi quasdam uero morales. de utri uis mebri ponit exemplum dicensi sapientiam quidem & prudentiam de solertiam dicimus intellectivas. liberalitatem asito modestia idest temperantiam
cur uirrus secundu rallois diuisionem diuidatur est quia opus hominis est opus rationis recte quidem ac perlaete fit opus se, cundum uirtutem necesse e spitur ut uirtus in ratione ponat.1n ea quidem ratione que ver se ntelligit ponuntur intellectiti
ue. 1n ratione uero queno inis
telligiti sed intellistenti obedit
cum dicit. Loquentes eim .Pabat quedam de his que dixerat primo ostedit m ille uirtutes soIum dicantur morales que sunt1n appetitu secundo ostendit illa que sunt in intellectu esse uirtutes. ibi. Iaudamisint: dicit primossiberalitatem de modestiam morales vocamusiquia nos comuit et loinquentes de moribus scilicet alleuius hominis inunil dicimus scil1cet bene esse mora tumlaut morigeratum ex eo quia sapiens aut solers sit: sed quia mittis est aut modes tus aurialiud hniusmodi. stam ex comuni modo loquendi probat aristoteles . Plum Ille uirtutes que sunt in a pDetitu morales nominentur. Ibi. Laudamus de s lente. ostendit m ea que sunt lutellectu: sint uirtutes dicens. de Iaudamus sapientem secunis dum habitum scilicet sapientie: habituum uero eos qui laudabiles sui uirtutes appellamus. erunt ita. habitus intellectus uirtutes.eum sint laudabiles. circa die a philo. sophi hie est unum notandum aliud dubitandum. notandum autem est in prudentia, s quantum ad sub lectum est uirtus intellectival quantum uero ad obiectum uel mater am moralis dicitur. dubitatur autem hic an uirtutes morales sint in uoluntate aut in appetitu sensitivo. ad hoc quadrifariam dicunt. alii nanm dicunt omnes uirtutes esse in uoluntate solum. Hii in appetitu tantum sensitivo. alii uero aliquas in uoluntate aliquas in appet1to sensitivo esse dicunt. sunt etiam alii qui dieant onis esse 1n volu tatri& oms quom esse in appetitu senfitiuo.aristoteles uero cum uideret oia prefacta esse facilia dictnldi melltima quidem intellectulci: quoquo modo illa se haberent ad appositum no differre hanc questionem 1n taetram prudenter reliquerat. ultima tamen opinio ae aristoteli re rationi uidetur magis consona ois eis potetia habituab1Iis ex operatione frequentata habituaturi in operatione uero uirtuosa cocurrit intellectus eonfliandri uoluptas eligendo appetitus sensitiuus obediendol de nonunil exteriora mebra exequendo: unii quod F igitur horum habituatur. 1lle habitus in intellecta est prudentia:in ceteris uero moraIis uirtus appellatur.sed de his atrenus.
Explicit primus liber. nem duplex erit rationem habens:aliud prin cipaliter dc in seiporaliud tanq patri obediens quidam. Distinguitur di uirtus secundum hane differentiam.Dicimus ena illarum quasdam esse intellectivas quasdam uero morales Sapietiam quidem dc solertiam re prudentia Intellectivas .Liberalitatem autem dc modestiam morales vocamus.' Loquentes enim de
moribus num dicimus quia sapiens aut frulers sed quaa mitis ac modestus. Lauda, dc sapientem secundum habitum habitus utaro eos qui laudabiles sui uirtutes appellam'.
68쪽
met causes 1 nobis ex uolsitariis opibus eirca q tr1a faeli. prioppoit uirtute itellectitiss ex doctrina morale vero ex opsi cosuetudie Beel.fio ondit morale uirtute noe inee nobis a nafa ibi. ex quo. 11.ondit . secut ex opibus genera fisee etia ex opibus eo restapaLiblInsun ora. dieit ergo prio cu uero duplex sit uirtus. c. alia itellectis alla morat tellectiva qde plurim6 i. p maiori pretur die plurimu .i.y maena sui pie ex Getrinas uerbo aut scripto facta het t. pol his enone at ν aumelia.& licet hec phi peeptio modo aI1quo locu heat i oi uirtute stellectiat pcipue in tenet uersi i spectactis uirtutibus
Ineidit liber Deundus. ex his phs i fere dices propi ex Um uero duplex sit uir talis 1 tellectia:alsa moralis. 1 tellectia ade plu
rimu ex doctria gnone fiet a res augmentum Quapropter experientia indiget re tepore moralis autem ex assuetudie fit Unde& nomen habet parumper a more declinans.
qui ξ:qa ut i pricipio posterru tradis Ois doctria cie otu disciplina intellectia ex pexis ete fit cognitioe. ita F hoi cui explmeisto nulla lint pcognita: nulla doctrinal nullam diseiplia fieri poterit.indiget etia tpore: qa ilialsiore l5eo uirtutis intellective doctrina psecte no tradi Ar eosnuo plis subdit modu gilonis moralis uirtutis dices, moralis aut uirtus ex e suetudis ni de intellige totalla iram ex doctria nec 1 toto nee inte nit nee ullo modo seri poterit.& infert unde. l.a quo nome hel: parust. i. Paru a, more declinfis.1 differes uirtutis quide nome laudabile penat habita.mos auqn5 sold hillisit sed etia istius hiluς usitata opatione. itaui no solu teperatiat sed etia testate
Diuere mos dρ.eodem fere mo cometudo differt a moret mos ei tatu de uirtutibus eaorum opatioibus dricosuetudo uero no sesu de his: sed etia de uiciis eorum opibus pisdi ferit ita. mos i plus qua uirtusis: cometudo qua mos . ex dictis plit hic queda a Ira itelligunLprio φ uirtus itellectia fle moralis differut no solu ex subiecto ut dicta erat 1 11ne libri primi sed etia ex causatatellectis quide ex doctriar moralis uero ex coasuetudie 5 more i nobis causas cudo intelligie diuersus modus loquendi pili circamone utri uini uirtutis .fim itam modu loqndi phi uirtus intellectia no cometudine ed expientia & tpore indistere dρ moralis uero no expientia nec rei sed cosuetudine tertio notae causa unde holes facilius discut praticas qua speculativas disciplina hoc asit eo fit da plurat illi qmi his sui holbus exstimeto premenita. sed cotra pli ldie a multifaria opponi f. prio cotra 1llud uirtus intellecti a gnone liet ex doctria. poterit es us no solu audiedo: sed etia aliorsi seriora tenedo sibi adipisci aliqua uirtutε1ntellectivam quod etiam nostris temporibus fieri uid1muse preterea postibile est Δ, aliquis per se spira inueniat aliquam uirtutem intellectivam: ut pote arte aut clisciplinam aliquam tertio quia elli non in toto:tamen saltem in parte nemo est tam igna. Dusitanui destitute nature:quin aliquid per se itelligere queat. quidquid uero homo intelli eati id ad uirtutem intellectivam pertinet quarto ne nono methan sice dictis
tur fistulativam ct similes eonsuetudine fieri. quinto artes operative ut infra dictis tur ex operibus Dunt. non ereo omnes intellective uirtutes nunt ex doctrina . pro istorum euidentia consederanda sunt duo. primo q, appetitus est solumodo assuefati blIis Ae non doctrinabil1s: intellectus uero de doctrinabilis pariter Ae assuefatibilis re peritur. itam appetitus operando solum perficituruntellectus uero fe ex operationen mul de ex doctrina habituatur. 1n speculabilibus quidem magis ex doctrinat in opabilibus uero non tantum ex doctrina quantum ex operationibus. secundo consederε dum in nome consuetudinis bifariam sum1tur. uno modo striete ac proprie: 5: De seolum dicitur de habitibus appetitus eorum actibus. alio modo dicit ut extenseus ac impropr1us: Δ: sic ois habitus ex operatio ibus adqui tus consuetudo dici potericatio consuetudine fieri dicimus. ita ν accipiendo consuetudinem proprie habitum fieri per operatione est i pluς qua Deri per cousuetudine: si tame nome cosuetudinis acespiatur extensius: erut 'lia Due invertibilia. ae loquimur hic de ovationibus exteris
69쪽
ribus:no aute interioribus. patet igitur ex his ιν morales uirtutes fiat sola me eo suetudine: intellective uero presertim opative ex doctrina simul de cosuetudine generatur. his habitis: patet quid sit dicendu ad prefata. ad primu dicimus no differre utra talis doctrina fiat uerbo aut scripto. intelligit ita* aristoteles q, uirtus intellectia fiem doctrina uerbo aut scripto tradita. ad secundu aristoteles re1 podex per hoc φ dixit plurimu . uirtus quide intellectiva plur1mu ex doctrina generatur.Φ uero aliquis aliqua per se 1pm tueuiat perfecte:raro cotingito uel aliter oc melius. ut mihi quide u1de tur cu ariltoteles hic in lederet tractare de gnone uirtutis moralis: uoluit prius ostendere φ aliter fieret moralis alitero intellectiva p hoc cν moralis fit ex solis opibus siue cosuetudine sic P nec in toto nec parte fieri pol set ex tina: intellectiva quide uirtus i toto ueI in parte fit aut neri poterit ex doctrina. P hoc ruitut dicimus aualia obiectione φ etsi aliquis aliqua inueiret uirtute intei Iectiva: nihil omisnus illa in se est talis q per doc trina generari queat. at per hoc
differt a morali uirtute 4 pdoctrina nee fili nec neri poter1t. ad tertiu p Ide dicimus. ad hoc
Ex quo manifestum est nullam moralium
uirtutum natura nobis inesse N1hil enim coarum que natura sunt aliter assuescit Veluti lapis cu1us natura est ut deorsum feratur: nun
quam assuesceret sursum ferri non si millesia es illum quis assuefaciendi gratia in altum
ei q, uirtus intellectiva differat a morali 1 generati oe: suffic1t q, salte in parte ex do trina sit adquisibilis. 1llud ita: ad uerbiu plurimu mihi uidee exponendu no pro maiori parte: sed pro magna parte. ut sit intellectus: uirtus intellectiva gnonere augmeatu habet. 1. potest habere ex doctrina plurimu . 1. Pro magna salte sivi parte. ad quartua liqui dicut m aristoteles nono me thaphilice accepit nome comesudis large. s. P quacu* freqntata opalloe .sed hec solutio nulla eli qm liue fiat p cosuetudine stri te liue Iaree: semp stabit q, no fiat s doctrina.ql etia plis i eode loco testas dicens alisi nobis inesse natura ut seius talia cosuetudie ut fistulativa de huiu modi:aIlaluero p Octriana. ypter qd dicedu est . artes ille q Dut se opatioes uel ql 1 de est p cosuetudine: nutetiat aut fieri poterut per doctrina 1 alte pro aliqua sui magna Pte. cv i hoc ut diximus differ ut a morali uirtute q totair fit ex more de nequaq ex do stria. ad quitu Hiil licuim aristoteles hie loqu1s latu de uirtutibus intellectus spectatiuis de no opatis.1ed hec
solutio nullae cu nec ex dictis phi hic nec alibi appareat. tu ga plis hic diam astu λι re uolebat iter gilone uniuerse uirtutis intellectaue Ae moraiis.tui ila expientia manifestu est nobis q, artes opative O magna sui pie fiat ex doctrina. dicedulsis sicut priotis φ uirtus intellectia ex doctria het gnone in toto uel i parte. oes ita* pinete obiectiones pler prima soluuns p expositone ,lloru duoru terminorv. s. adverbii plurimu de 1llius uerbi het.qd etia naagis apitur cu illi uerbo fit addis illud adverbiu totali. ara sui fetia cotra illud corclari ut quar pter expientia i diget de tepore. videmus quidetates apud matres discere uocabuloru significatioes: nulla in expientia uidet 1n eis pcessisse. ite corra illud moralis aut ex cosuetudie fit opponte de prudelia g e moralis utrius: in het gnone ex doettia salte pro aliet sui Pte. uniuerse quide scie morales at plegales pies sui prudetie.q in no esset: si prudelia ex doctria nulla hiet gno .ad pruinu istoru est dicedu Q pueri prio res 1 pas sesu cognoscut:atin ex ea; reru puta cognatione hnt ut uocabuloru significatiora apud paretes discere queat. cognosces quiae In
fas pane p uisu:a audies matrelaut alisi notante illa re p illud nome panis: tuc ius didistit φ illa uox panis significaret re illa qua 1pe prius uisu cognouerat.& sic de aliis diceta erit. no erit ita* possibile holem aliqd discere sine puta cognitioe.ad aliud dicimus Φ 1llud dictu de gnone moral1s uirtutis intelligis solu de uirtutibus appetiistus qtotare ac pure sui morales:prudelia uero de itellectiacit morariinardi. imo ab alute a pho nJ moransed intellectia df.morale side ea dicere cosuevimus i quatia circa materia morale uersas.prudelia ita* qa e itellectia: ex doctri a P aliq salte sui magna pie hel gnone at augmetu. prudelia ira* ae oes alie 1 telledius uirtutes operatie liue pratice ex doctrina simul de ex opatioibus nut. ex doctria quide pro aliq magna parte ex opibus uero pro maxima.deinde cu dicit. Ex quo. ondit uirtute morale tio 1 nesse
nobis a natura. Δ pr ondit hoc rone. secvdo P signu quodda.ibi. testae id. circa prio
70쪽
mum duas ponit rationes.seeiada ponit ibi. preterea quot.prima ratione sumIt ex eo quod dixerat uirtute morale ex consuetudine fieri dictat ex quo scilieet quia moralis uirtus fit ex consuetudine: est manifestu nulla morat 1u uirtutu nobis inesse naturana natura uel per uatura. probat aut plis consequentia dicensin1hil eim eoru que sunt natura.1.a natura uel per natura aliter afruesciti hoc est per affuetudine aliter se her. ueluti lapis culus natura. L natural1s dispositio e ut deorsu feraturi nundassuesceret sursu ferri.no:intellige assuesceretisi:1.quis illv.f. lapide quis milles in altum proiiaciat gratia assuefaciendi nec ignis deorsu lintellige a uesceret ferri letia si millies ea quis deorsu proiiciat.nec aliud quisil ex his que aliter sui nata.1. naturatat uel ex na. tura disposita aliter assuescerequoc est per assuetudine aliter se haberet. 5e sequitur:
nec ergo natura.1. a natura uesper natura insunt nobis uirtuis
test nec preter natura i idcit per
uiolentia. sicut cim paret ex prefatisi id quoa est natura uel preis
ter natura no uariatur ex cosuetudinet uirtus qui de consueta
di ne uar1atur. morales itam uirtutes nec naturat nee preger natatur 1 nobis insut i sed nos quide ad iIIas reeiplendas sumus apζ11dest dispositi natura idest a nais
tura uel per natura. uel uic naatura idest natiuitate. in quantia r.ex natiu1tate trahimus ratione 5u appetitu natu ratuticini obedire. perficimur aut. l.perfectI efficimur in uirtute per cosuetudine. Lob id diendi appetitu rationi. ex tali quide cosuetudine imprimitur in appetita rationis limilitudo de hec profecto rationis similitudo in appetitu moralis uirtus dicitur. P in alori littere 1ntellectu intelligeda sut hic aliquat primo φ nature nome ut quibusdacia placet hic apho prognone uel natiuitate sumitur. 1ta in secunda istos illa dicatur nais tura esset uel inesse q ex natiuitate uel gnone siti uel insunt. alii uero dictit . natura hic dicitur causa q nec uolutari ei nec uioleter operatur. hoc ita. modo illa dicuntur esset uel inesse natura q nec uolutarie nec uioleter nut.mihi quidem uideturq, utraonia satis coueniat aristoteli. uirtutes ei mi usui nobis uolutarier at per hoc no natura 1 dest no ex natiuitate. uel no natura. i.no ea causa naturali que no est uolsisas .adueris tendu tame Φ ibi ueluti ignisc uius natura re cetera: nome ualute no sumitur P caua
salsed pro effectu. Lpro res uel rei dispolitione q ex naturali causa producitur. lecticio notandu φ per uerbu assuescit plis inteIugiti. res per assuetuditae recipiat dispositionemiuel habitu aliu qua prius habuerit. 1 nau hec igitur quisq3 poterit facile lingula uetba phi exponeret prout sentetie melius coueniat. tertio norandu . uirtutes tellective insut nobis no natural seci uolutarielii cui cic morales. de intelleetiuis tamephs hic n5 probaticum sit culin fere manifestu eas no natura sed doctrina 1n nobis fieri .lum quia de earum generatione tractare Ii5 erat hic philosophi propositu. contra litteta opponitur. nam id uidetur esse naturale cuius causa est naturalis iratio uero cleappetitus q sui causa moralis uirtutis insut nobis naturaliter. igitur morat 1s uirtus uidetur nobis 1nesse natura ad hoc bifaria dici poterit. uno modo negado minore intellectus eim siue ratio nobis inest no natural sed dei sumi volutate Dei aliter re forte melius dicitur negado maiore.multa quide nobis insut natura quoru eilaetus re poriter ut uolutarii. natura eim notas 1nest oculust pestae manus: tame uideret ac pedem de manu mouere esse poterit uoluntari u. Deinde cu clieit. Preterea quot de cetera. ponit secundam rationem dicens preterea quot 1clest quecuo natura idest a natura urt,er naturam nobis 1nsunt prius ferimus idest habemus eorum potentiast hoc est quaitates Ic naturales habitus qui nos aptos potentes ad opera reddunt. posterius uelaro actus idest operationes reddimus hoc est facimus. hec est argumentationis prima
propositio quam exemplo probans aiti quod in sensibus est man1festum i idest que res fit manifestat potetiis se litiuis. no ei ex eo qa sepe uidimust sensu. C. uisus accipimus sed cotra.i .per cotraxiu. s. habetes sensu uti fuimustre no habuimus utetes hoc e pece iiii
pro11ciat ignis deorsum ne 3 aliud qui
qua ex his que aliter nata saut aliter assuesce..ut uel natura ergo nes preter natura inlut
nobis uirtutes; Sed sumus nos quide ad illas recipiadas natura aptirpsacamur autem p consuetudinem. Preterea q natura nobis insut
eoru potetias prius ferim Posteri' uero acχ' reddimus quod in sensibus manifestum est.