장음표시 사용
51쪽
procreasset, tantae seditiones natae non essent. Quare hoc incommodum Scipioni ascribendum videtur. Huiusmodi est illa quoque conquestio, Vtinam ne in nemore Pelio securibus caesa cecidisset abiegna ad terram trabes. Longius enim repetita est, quam res postulabat Mala diffinitio est, cum aut communia describit, hoc modo, Seditiosus est is, qui malus atque inutilis est ciuis . Nam hoc non magis seditiosi, quam ambitiosi, quam calumniatoris, quam alicuiu Simprobi hominis vim describit. Aut falsum quiddam dicit,
hoc paci o, Sapientia est pecuniae acquirendae intelligentia. Aut aliquid non graue, nec magnum cbtinens, sic, Stultitia est immensae gloria cupiditas est haec quidem si ultitia, sed
ex parte quadam non e omni genere definita. Controuersum es , in quo ad dubium demonstrandum dubia causa affertur, hoc modo, Eho tu, dii quibus est potestas motus superum atque infertim Pacem inter sese conciliant, conferunt concordiam. Perspicuum est, de quo non est controuersia, ut siquis cum Orestem accuset, planum faciat ab eo matrem esse occisam. Non concessum est, cum id quod agitur, in controuersia est, ut siquis cum lys em accuset, in hoc maxime commoretur, Indignum esse ab homine ignauissimo virum fortissimum Aiacem necatum. Turpe est, quod aut eo loco in quo dicitur, aut eo homine qui dicit, aut eo tempore quo dicitur, aut iis qui audiunt, aut ea re de qua agitur, indignum propter inhonestam rem videtur. Offensum est, quod eorum qui audiunt, volutatem laedit. ut siquis apud Equites Romanos cupidos iudicadi Caepionis legem iudiciariam laudet. Contrarium est, quod contra ea dicitur, quae si qui audiunt secerui: ut siquis Alexandrum Macedonem contra aliqvcm urbis expugnatorem diceret, nihil esse crudelius, quam urbes diruere, cu ipse Alexander Thebas diruisset. In constans est, quod ab eodem de eadere diuerse dicitur, ut siquisita dixerit, Qui virtute
habeat, eum nullius res ad bene vivendum indigere neget aute postea sine bona valetudine pos e bene vivere. Aut se amico adesse propter beneuoletiam sperare tamen aliquid
52쪽
commodi ad se peruenturii Aduersum est, quod ipsi cauta aliqua ex parte ossicit, ut siquis hostium vim Sc copias,3 seelicitatem augeat, cum ad pugnam milites hortetur. Si non ad id quod si ituitur, accommodabitur aliqua pars argumentationis, horum aliquo in vitio reperietur. Si plura pollicitus pauciora demonstrabit, aut si cum totum debebitost endere, de parte aliqua loquatur, hoc modo Mulierum genus auarum est: nam Eriphyle auro viri vitam vendidit. Aut si non id quod accusabitur defendet, ut siquis, cum ambitus accusabitur, manu se fortem esse defendet, ut Amphion apud Euripide. Item apud Pacuuium, qui vituperata
musica, sapietiam laudat Aut si res ex hominis vitio vituperabitur, vis quis doctrina ex alicuius docti vitiis reprehendat. Aut siquis, cum alique volet laudare, de Delicitate eius, non de virtute dicat. Aut siquis rem cum re ita comparabit, ut alteram se non putet laudare, nisi alteram vituperarit aut si altera ita laudet, ut alterius non faciat metionem: ut siquis, cum aliqui deliberent, bellum geratur an non pacem laudet omnino non illud bellum mutile esse demonstret Aut si, cu de certa re quaeretur, de comuni instituetur oratio Aut si ratio alicuius rei reddetur falsa ho modo, Pecunia habere, boni est propterea quod a maxime vita beata efficiat. Aut si infirma, ut Plautus, Amicum cast fgare ob merita mala noxia, Immane est facita': veru in aetate utile Nicoducibile Na ego amici hodie meum concastigabo
pro comerita noxia. Aut eadem, hoc modo, Maximum malum est auaritia, multos enim magnis incomodis afficit pecuniae cupiditas. Aui parum idonea, hoc modo, Maximum bonum est amicitia,plurimae enim delectationes sunt in amicitia. Quartus modus erat reprehensionis, per quem contra firmam argumentatione aeque firma aut firmior ponebatur. Hoc genus in deliberationibus maxime versatur,
cum aliquid, quod contra dicatur, aequum es e concedimus: sed id quod nos defendimus, necessarium esse demonstramus. Aut cu id quod illi defendat, utile esse fateamur: quod nos dicamus, demoliremus esse honestum. Ac de re-
53쪽
8 DE INVENTIONE prehensione haec quidem existimavimus esse dicenda. De
inceps nunc de conclusione ponemus. Hermagoras digres sionem deinde, tum postremam coclusionem ponit in hac autem digressione ille putat oportere quandam ferri rationem a causa, atque a iudicatione ipsa remota, quae aut sui laudem, aut aduersarii vituperationem contineat, aut naliam causam deducat, ex qua conficiat aliquid confirmationis aut reprehensionis, non argumentando sed augendo per quandam amplificationem. Hanc siquis partem putarit Orationis, sequatur Hermagoram licebit. Nam S augendi, Z laudandi, S: vituperandi praecepta a nobis partim sunt, partim suo loco dabuntur. Nobis autem non placet hanc partem In numero reponi, quod de causa digredi, nisi per locum communem displicet quo degenere posterius est dicendum. Laudes autem iituperationes non separatim
placet traci ari, sed in ipsis argumentationibus esse implicitas. Nunc de conclusione dicemus. iis Conclusio est, exitus S determinatio totius orationis. Haec habet partes tres, enumeratione, indignationem, ConCuestionem . numeratio est, per quam res dispersae uis Iusae dictae unum in locum coguntur, S reminiscendi causa unum sub aspect una subiici titur. Haec si semper eodem modo tractabitur, perspicue ab omnibus artificio quodam tractari intelligetur sinuarie fiet, S hanc suspicionem S sa tietatem vitare poterit. Quare tum Oportebit ita facere, ut plerique facitit propter facilitatem, singulatim namquan-que rem attingere, S ita omnes transire breuiter argumen
lationes: tum autem, id quod disti cibus est dicere, quas partes exposueris in partitione, de quib' te pollicitus sis dimirum, de reducere in memoriam, quibus rationibus unani quanque partem confirmaris: tum ab iis qui audiunt, quaerere quid sit quod sibi velle debeant demonsi rari, hoc modo,Docuimus hoc illud planti fecimus ita simul S in memoria redibit auditor,&putabit nihil esse praeterea, quod debeat des yderare. Atque in his generibus ut ante dictum csst tum tuas argumentationes transire separatim, tumid
54쪽
L I I. q.9quod artificiosius est, cum tuis cotrarias cottingere:& cum tuam argumentatione dixeris, tum contra eam quod asserebatur, quemadmodu dilueris, ostedere. Ita per breuem co- paratione, auditoris memoria S de confirmatione, S de reprehensione redintegrabitur. Atque haec aliis a tionis quoque modis variare oportebit. Nam tum ex tua persona enumerare possis ut quod, S quo quicque loco di Xeris, admoneas tum vero personam, aut rem aliquam inducere, enumeratione ei totam attribuere Persona, hoc modo, Nam si
legis scriptor existat, S quaerat a vobis quid dubitetis, quid possitis dicere, cum vobis hoc hoc sit demostratum Atque hic item, ut in noli respersona licebit, alias singulatim
transire omnes argumentationes, alias ad partitiones singula genera referre, alias ab auditore, quid desyderet quaerere, alias haec facere per comparationem suarum S contrariarum argumentationum. Res autem inducetur, si alicui irre huiusmodi legi, loco, urbi, monumento attribuetur oratio per enumerationem, hoc modo, 'id si leges loqui possent, nonne haec apud vos quaererentur Quidnam amplius de syderatis iudices, cum vobis hoc hoc planum factum sitZIn hoc quoque genere omnibus eisdem modis uti licebit. Commune autem praeceptum hoc datur ad cnumerationem, Vte unaquaque argumetatione, quoniam tota iterum dici non potest , id eligatur quod erit grauissimu , S unumquodque quambreuissime transeatur, ut memoria non oratio renouata videatur. Indignatio est oratio, per i 8 quam conficitur ut in aliquem hominem magnum odium, aut in rem grauis offensio concitetur. In hoc genere illud primum intelligi volumus, pos se omnibus ex locis iis, quos in confirmandi praeceptis posuimus, tractari indignatione. Nam ex iis rebus, quae personis atque negotiis attributae sunt, quaevis amplificationes S indignationes nasci possit: sed tamen ea quae separatim de indignatione praecipi possunt, consederemus. Primus locus sumitur ab authoritate, quum commemoramus quantae curae res ea fuerit aut Diis immortalibus, aut eis quorum authoritas grauissima debeat
55쪽
so DE INVENTIONE esse. Ut locus suimetur ex sortibus, oraculis,vatibus, o si entis,prodigiis, resposis, similibus rebus. Item ex maioribus nostris, Regibus, ciuitatibus, gentibus, hominibus sapientissimis, Senatu,populo legum scriptoribus. Secudus locus est per quem illa res ad quos pertineat, cum amplificatione per indignationem ostenditur, an ad omnes, an ad maiorem
partem, quod atrocissimu est an ad superiores, quales sunt ii, quorum ex authoritate indignatio sumitur, quod indignissimum est an ad pares animo, fortuna, Corpore, quod iniquissimum est an ad inferiores, quod superbissim est. Tertius locus est, per quem quaerimus quidnam sit euenturum, si idem caeteri faciant: simul ostendimus, huic si
concessum sit, multos aemulos eiusdem audaciae futuros:ex quo quid mali sit euenturu, demostrabimus. Quartus locus est, per quem demonstramus multos alacres expectare
quid statuatur,ut ex eo quod ni c5ceissum sit, sibi quoque tali de re quid liceat, intelligere possint. Quintus locus
est per quem ostendimus caeteras res perperam consstitutas intellecta veritate comutatas corrigi posse:hanc esse rem'
quae si semel si iudicata, neque alio commutari iudicio, neque ulla potestate corrigi possit. Sextus locus est,perque consulto de de industria factum ess e demonstratur, de illud
adiungitur, volutario malefici veniam dari non onortere imprudeliae concedi nonnunqua conuenire. Septimus locus est, ex quem indignamur, quod tetrum, crudele nefarium, tyrannicu factum est e dicimus, per vim, per manum opulentam, quae res ab legibus, S ab aequabili iure remotisi sim sit. Octauus locus est, per quem demonstramus non vulgare, neq; factitatu esse, ne ab audaci si imis quide homi
nib id maleficiu factu de quo agitur, atque is feris quoque hominibus, a barbaris gentibus, immanibus bestiis
remotu esse. Haec erunt, quae in parentes, liberos, coniustes consanguineos, supplices,crudelite facta dicentur:& deinceps siqua proferatur in maiores natu, in hospites, in vicinos, in amicos,in eos quibuscum vitam egeris, in eos apud quos educatus sis, in eos a quibus eruditus sis, in mortuos
56쪽
in miseros, misericordia dignos, in homines claros, nobiles, S honore vis, in eos qui neq; laedere alium, nec sedefendere potuerunt, ut in pueros, senes, mulieres: quibus omnibus acriter excitata indignatio summum in eum qui violarit horum aliquid, odium commouere poterit. Nonus locus est, per quem, cum aliis quae collant sic peccata, hoc de quo quaestio est , cdparatur: S ita per contentione quanto atrocius Sindignius sit illud de quo agitur,ostenditur. Decimus locus est, per que omnia, quae In negoti gerendo acta sunt, quaeque post negotium consecuta sunt cum uniuscuiusque indignatione descriminatione colligimus, S rem verbis quamma Xime ante oculos eius apud quem dicitur, ponimus, ut id quod indignum est, perinde illi videatur indignum, ac si ipse interfuerit, ac praesens viderit. Undecimus locus est, per quem ostendimus ab eo factum, a quo minime oportuerit S a quo, si alius faceret,prohiberi conueniret. Duodecimus locus est, per quem indignamur quod nobis hoc primis acciderit, nec alicui unquam usu euenerit. Tertius decimus locus est, si cum iniuria c5tumelia iunci a demdstratur:per quem locum in superbiam de arrogantiam odium concitatur. Quartusdecimus locus est, per quem petimus ab iis qui audiunt, ut ad suas res nostras iniurias referant si ad pueros pertinebit, de liberis suis cogitent si ad mulieres, de uxoribus: si ad senes, de patribus aut parentibus. Quintusdecimus locus est, perque dicimus inimicis quoque ex hostibus ea quae nobis acciderunt, indigna videri solere. Et indignatio quidem his fere de locis grauissime sumetur. Conquestionis autem huiusmodi de rebus partes petere oportebit. Conquestio esto ii 9
ratio auditorum misericordiam captans. In hac primum animum auditoris mitem dc misericordem colicere oportet,
quo facili' Gquestione comoueri possit id ex his locis bmunibus efficere Oportebit, per quos fortunae vis in omnes, hominum infirmitas,ostenditur qua oratione habita grauitera sententiose, maxime demittitur animus hominum, S ad misericordiam comparatur, cum in alieno d. ii.
57쪽
malo sua infirmitatem cosyderabit. Deinde primus locus est misericordiar, per que prius quibus in bonis fuerint, nunc quibus in malis sint, osteditur. Secudus, qui in tempora distribuitur, per quem quibus in malis fuerint,4 sint,
de futuri sint, demostratur. Tertius, per quem viati quodque deploratur incommodii, ut in morte filii, pueritiae deleci alio, amor, spes, solatist, educatio, siqua simili in genere quolibet de incommodo per conquestionem dici poterunt. inartus, per que res turpes, humiles, S illiberales proferetur, indigna aetate, genere, fortuna, priss in honore, beneficiis, quas passi perpessurive sint. Quintus est per quem omnia ante oculos singulatim incomoda ponentur, ut videatur is, qui audit, videre S re quoque ipsa, quasi ad-st, non verbis solum ad misericordia ducatur. Sextus, per quem praeter spem in miseriis demonsi ratur esse,&cum aliquid expeci aret, non modo id non adeptu es e sed in summas miserias incidis e. Septimus,per que ad ipsos qui audiunt imitem casum conuertimus, S petimus vide suis liberis, aut paretibus, aut aliquo qui illis harus debeat esse
nos cum videant, recordentur. Oci auus,per quem aliquid
dicitur es e factum, quod non Oportuerit: aut non factum, quod oportuerit, hoc modo, Non affui, non vidi, non postremam eius vocem audiui, non eXtremum eius spiritum excepi. Item Inimicorum in manibus mortuus est , hostili in terra turpiter iacuit insepultus, feris diu vexatus, communi quoque honore in morte caruit. Nonus, per quem oratio ad mutas &iXpertes animi res refertur: ut si ad equum, domum, es em sermonem alicuius accommodes. quibus animus eorum qui audiunt, aliquem dilexerunt' vehementer commouetur. Decimus, per quem inopia, infirmitas solitudo demostratur. Vndecimus, per quem aut liberorum, aut parentum, aut sui corporis sepeliendi, aut alicuius eiusmodi rei commedatio fit. Duodecimus, per quedisiunctio deploratur ab aliquo, cum deducaris ab eo, quicum libentissime vixeris, ut a parente,filio fratre, familiari. Tertius decimus, per quem cum indignatione conque-
58쪽
L I B. I. rimur, quὀd ab iis a quibus minime coueniat, male tractemur,propinquis, amicis, quibus benefecerimus, quos adiutores fore putauerimus: aut a quibus indigni est, ut seruis, libertis, clientibus, supplicibus. QSartusdecimus, qui per obsecratione sumitur in quo oratur modo illi qui audi ut humili S supplici oratione, ut misereatur. Quintus decimus,se quem non nostras, sed corti qui nobis chari debet esse, rtunas coqueri nos demostramus. Se Xtusdecimus est,per quem animu nostru in alios misericorde esse ostendimus tamen ampluma excellum Sc patiente incommodorum esse, S futuru, siquid acciderit, demonstramus: nam saepe virtus de magnificentia, in qua grauitas S authoritas est, plus proficit ad misericordiam commouenda, quam humilitas de obsecratio Commotis autem animis, diutius in conquestione morari non oportebit. Quemadmodu enim dixit Rhetor Apollonius, Lachryma nihil citius arescit. Sed quoniam satis videmur de omnibus partibus orationis dixisse, huius voluminis magnitudo longius processit, quae sequuntur deinceps in secundo libro dicemus.
Dus copiis,&m Italia cunam primis beati numerarentur, templum Iunonis, quod religiosissime colebant, egregiis picturis locupletare voluerunt. Itaque Heracleoten Zeuxin, qui tum longe caeteris excellere pictoribus existimabatur, magno pretio conductum adhibuerunt. Is 3 caeteras tabulas complures pinxit, quarum nonnulla parsusque ad nostram memoriam propter fani cligione remansit, ut excellentem muliebris formae pulchritudinem mu-
59쪽
s DE INVENTIONE ta in sese imago contineret, Helenae se pingere simulacrum velle dixit mod Crotoniatae, qui eum muliebri In corpore pingedo plurimu aliis praestare saepe accepissentat benter audierut Putauertit enim eu, si quo in genere plurimu posset, in eo magnopere elaborasset, egregiu sibi opus illo in fano relicturu . Neque tum eos illa opinio fefellit. Nam Zeuxis ilico quaesiuit ab eis quasnam virgines formosas haberent. Illi autem statim homine duxerui in palaestram, atque ei pueros ostederut multos, magna praeditos dignitate. Etenim quodam tepore Crotoniata multum omnibus corporum viribus, S dignitatibus antesi eterui, atq; honestissimas gymnico certamine victorias domum cum ma Xima laude retulercit. Cum pueror igitur formasa corpora magno hic opere miraretur, Horum, inquiunt illi, sorores sunt apud nos virgines. Quare qua sint illae dignitate, potes ex his suspicari .Praebete igitur mihi quaeso, inquit, e istis virginibus formosissimas, dum pingo id quod pollicitus sum
vobis, ut mutum in simulacrum ex animali exemplo veritas transferatur. Tunc Crotoniata publico de consilio virgines unum in locum conduxerunt, S pictori quas vellet h-gendi potestate dederunt. Ille autem quinque delegit, quarum nomina multi poetae memoriae tradiderunt: quod eius esset iudicio probatae, qui verissimu pulchritudinis habere iudicit debuisset. Neq; enim putauit omnia, quae quaereret ad venustatem, uno in corpore se reperire posse ideo quod nihil simplici in genere omni ex parte perfectu natura expolivit. Itaque tanqua caeteris non sit habitura quod largiatur, si uni cunci a cocesserit, aliud alii comodi, aliquo adiunci o incomodo muneratur. Quod quonii nobis quoque voluntatis accidit, ut artem dicedi perscriberemus, non unum aliquod proposuimus Xemplum, cuius omnes partes quocunque essent in genere, exprimedae nobis necessario viderentur sed omnibus unum in locum coaectis scriptoribus, quod quisque comodissime praecipere videbatur, excerpsimus, S ex variis ingeniis excelletissima quaeque libauimus.
Ex his enim qui nomino memoria digni sunt, nec nihil
60쪽
optime nec omnia praeclarissime quisqua dicere nobis vi
debatur. Quapropter tultitia nobis vita est, aut a bene inuentis alicuius recedere, siquo in vitio eius offenderemur: aut ad vitia quoque eius accedere, cuius aliquo bono praecepto duceremur.Quod si in caeteris quoquc tudiis a multis eligere homines com illimu quodque quam sese uni
alicui certo vellent addicere, minus in arrogantia ostenderet, S non talopere in vitiis perseuerarct. aliquato ex inscientia leuius laborarent. Ac si par in nobis huius artis, atque in illo pieturae scientia futilet, fortati magis hoc suo in genere opus nostria, quam ille in sua pictura nobilis eniteret. EX maiore enim copia nobis, quam illi, fuit exemplorueligendi potestas ille una ex urbe, S c X e numero virginuquae tum erant, eligere potuit nobis omniti quicuque fuerunt ab ultimo principio huius praeceptionis, usque ad hoc t pus e positas copiis, quodcuque placeret, eligc di potestas fuit. Ac veteres quide scriptores huius artis vique ab principe illo atque in uetore Tysia repetitosinu in locu coduxit Aristoteles, S nominatim cuiusque praecepta magna coquisita cura perspicue coscripsit, atque enodata diligae exposuit:actantu inventoribus ipsis uauitate de breuitate dicendi praestitit, ut nemo illoru praecepta ex ipsoru libris cognoscat: sed omnes qui quod illi praecipiat, velint intelligere, ad hunc quasi ad quenda multo commodioie Xphcatore reuertantur. Atque hic quide ipse,N sese ipsum nobis, S cos, qui ante se fuerat, in medio posuit, ut S caeterosa seipsum per se cognosceremus. Ab hoc autem qui profecti sunt, quanqua in maximis philosophiae partibus operae plurimuconsumpserunt, sicut S ipse, cuius instituta sequebantur, fecerat: tamen permulta nobis praecepta dicendi reliquerunt. Atque alia quoque alio ex fonte praeceptores dicendi emanauerunt, qui item permultum ad dicendum, siquid ars profecit, opitulati sunt. Nam fuit tempore eodem quo Aristoteles, magnus S nobilis rhetor Isocrates, cuius ipsiusquam constet esse arte, non inuenimus. Discipuloru autem